Ziyosfera

Ventyan: Versiyalar orasidagi farq

Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Ventyan
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
#YOʻNALTIRISH [[Ventyan]]
{{Turar-joy bilgiqutisi
|name                    = Ventyan
|native_name            = ວຽງຈັນ
|native_name_lang        = <!-- ISO 639-1 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->
|settlement_type = [[Laosdagi shaharlar roʻyxati|Poytaxti]]
|image_skyline = {{multiple image|total_width=300px|perrow=1/2/1|border=infobox
| image1                  =
| alt1                    =
| image2                  = 20171118 Vientiane 3220 DxO.jpg
| alt2                    =
| image3                  = Vientiane-Wat Sisaket-02-Sim-gje.jpg
| alt3                    =
| image4                  = Pha That Luang - Vientiane (Laos) I.jpg
| alt4                    =
}}
|imagesize              =
|image_alt              =
|image_caption          = Yuqoridan, chapdan o'ngga: [[Patuxai]]; Patuxai dan Ventianning ko'rinishi; [[Wat Si Saket]]; [[Pha That Luang]]
|image_flag              =
|flag_alt                =
|image_seal              = Vientiane_Emblem.png
|seal_alt                =
|image_shield            =
|shield_alt              =
|etymology              =
|nickname                =
|motto                  =
|image_map              = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=9}}
|map_alt =
|map_caption =
|pushpin_map = Laos#Southeast Asia#Asia
|pushpin_map_alt =
|pushpin_map_caption =
|pushpin_label_position =
|coordinates = {{coord|17.98|N|102.63|E|type:city_region:LA-VT|display=it}}
| subdivision_type =
|coor_pinpoint =
|coordinates_footnotes =
|subdivision_type = Davlat
|subdivision_name = {{flag|Laos}}
|subdivision_type1 = [[Laos provinsiyalari|Prefekturasi]]
|subdivision_name1 = [[Vyantyan prefekturasi]]
|subdivision_type2 =
|subdivision_name2 =
|subdivision_type3 =
|subdivision_name3 =
|established_title =
|established_date = XIX asr<ref>{{cite web |url=https://lao.unfpa.org/en/publications/results-population-and-housing-census-2015-english-version |title=Results of Population and Housing Census 2015 |format=PDF |author=Lao Statistics Bureau |date=21 October 2016 |access-date=8 January 2018 |archive-date=30 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630042237/https://lao.unfpa.org/en/publications/results-population-and-housing-census-2015-english-version |url-status=live }}</ref>
|founder =
|seat_type =
|seat =
|government_footnotes =
|government_type =
|governing_body =
|leader_party =
|leader_title = Mayor
|leader_name = Athsphangthong Siphandone
|leader_title1 =
|leader_name1 =
|leader_title2 =
|leader_name2 =
|leader_title3 =
|leader_name3 =
|leader_title4 =
|leader_name4 =
|unit_pref = Metric
<!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion -->
<!-- for references: use <ref> tags -->
|area_footnotes =
|area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> -->
|area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> -->
|area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> -->
|area_note =
|area_water_percent =
|area_rank =
|area_blank1_title =
|area_blank2_title =
<!-- square kilometers -->
|area_total_km2 = 3,920
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|area_urban_km2 =
|area_rural_km2 =
|area_metro_km2 =
|area_blank1_km2 =
|area_blank2_km2 =
<!-- hectares -->
|area_total_ha =
|area_land_ha =
|area_water_ha =
|area_urban_ha =
|area_rural_ha =
|area_metro_ha =
|area_blank1_ha =
|area_blank2_ha =
|length_km =
|width_km =
|dimensions_footnotes =
|elevation_footnotes =
|elevation_m = 174
|population_footnotes =
|population_as_of =
|population_total = 840940
|population_density_km2 = auto
|population_note = 2023-yil<ref>{{citation|title=Vientiane Capital|url=https://kpl.gov.la/En/detail.aspx?id=79850}}</ref>
|population_demonym =
|timezone1 =
|utc_offset1 =
|timezone1_DST = [[UTC+7]] ([[Indochina Time|ICT]])
|utc_offset1_DST =
|postal_code_type =
|postal_code =
|area_code_type =
|area_code =
|area_codes = <!-- for multiple area codes -->
|iso_code =
|website = <!-- {{URL|example.com}} -->
|module =
|footnotes =
}}
'''Ventyan''' – [[Laos]] poytaxti, [[Mekong daryosi]]ning chap sohilidagi [[port]]. Alohida maʼmuriy birlik qilib ajratilgan. Aholisi 531,8 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Ventyanga XIII asrda asos solingan. XVI-XVII asr boshlarida [[Lansang]] davlatining poytaxti, 1899-yildan [[Fransiya]] Laosi maʼmuriy markazi, 1946—75-yillarda Laos qirolligining poytaxti boʻlgan. 1975-yil dekabrdan [[Laos Xalq Demokratik Respublikasi]] poytaxti. Ventyanda davlatning asosiy oliy organlari joylashgan. Mamlakatning muhim savdo markazi. Avtomobil yoʻllari va Mekong daryosi orqali qoʻshni mamlakatlar bilan bogʻ-langan. Aeroport bor. Mamlakatning deyarli barcha import va eksporti Ventyan orqali oʻtadi. Sanoati sholi oqlovchi, koʻn, ip gazlama va shoyi, kimxob, mebel ishlab chiqaruvchi mayda korxonalardan iborat. Universitet, institutlar, Milliy kutubxona, muzeylar bor. Meʼmoriy yodgorliklari: [[Fra-Keo]] (1565), [[Sisaket]] (1820) ibodatxonalari, qirol saroyi va boshqalar.
== Etimologiya ==
Shahar nomi [[pali]] tilidan (Theravada buddizmi tili) „sandal daraxti shahri“ degan maʼnoni anglatadi. Bu nomning etimologiyasini aks ettiruvchi qadimgi yozuvlar laos tilida yozilgan manbalar bilan tasdiqlangan<ref name=":0">{{Cite book |last1=Askew |first1=Marc |url=https://books.google.com/books?id=DNJ_e6FKjrwC&q=vientiane+sandalwood+moon&pg=PA46 |title=Vientiane: Transformations of a Lao Landscape |last2=Long |first2=Colin |last3=Logan |first3=William |publisher=[[Routledge]] |year=2006 |isbn=978-1-134-32365-4 |pages=15, 46 |language=en |access-date=22 November 2020 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116182326/https://books.google.com/books?id=DNJ_e6FKjrwC&q=vientiane+sandalwood+moon&pg=PA46#v=snippet&q=vientiane%20sandalwood%20moon&f=false |url-status=live }}</ref>. Zamonaviy [[Lao]] tilida shahar nomi uning talaffuziga qarab yoziladi, bu esa noaniq talqinlarni keltirib chiqaradi. Laosliklar Ventyanni „oy shahri“ deb tarjima qilinishini daʼvo qilishadi (sanskrit tilidan चन्द्र - chandra)<ref>{{Cite book |last1=Goscha |first1=Christopher E. |url=https://books.google.com/books?id=u9LzLvtbxmkC&q=vientiane+sandalwood+moon&pg=PA205 |title=Contesting Visions of the Lao Past: Laos Historiography at the Crossroads |last2=Ivarsson |first2=Søren |publisher=[[Nordic Institute of Asian Studies|NIAS Press]] |year=2003 |isbn=978-87-91114-02-1 |pages=34 n.62, 204 n.18 |access-date=22 November 2020 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116182439/https://books.google.com/books?id=u9LzLvtbxmkC&q=vientiane+sandalwood+moon&pg=PA205#v=snippet&q=vientiane%20sandalwood%20moon&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |encyclopedia=[[Collins English Dictionary]] |title=Definition of 'Viangchan' |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/viangchan |access-date=11 June 2019 |publisher=[[HarperCollins]] |location=[[Glasgow]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611151032/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/viangchan |archive-date=11 June 2019 |url-status=live |quote=Viangchan in British. (ˌwiːɛŋˌtæn). noun: another spelling of Vientiane}}</ref>.
== Tarixi ==
Laosning tarixiy manbalariga koʻra Ventyan shahzodasi Thattaradtha tomonidan Ventyan shahriga asos solingan. Thattaradtha dastlab [[Mekong]]ning gʻarbiy qirgʻogʻida Maha Thani Si Phan Phao nomli shaharga asos solgan. Bugungi kunda Tailandning Udon Tani shahri joylashgan yer.
 
[[1354-yil]]da Fa Ngum Lan Xan qirolligiga asos solgan va Ventyan muhim maʼmuriy markazga aylantirilgan. [[1563-yil]]da qirol Settatirat Birma bosqinining tahdidi ostida poytaxt koʻchirgan. [[1707-yil]]da Lan Xan qiroligi qulagandan soʻng, Vyentyan mustaqil Vyentyan qirolligining poytaxtiga aylandi<ref>{{Cite web |url=http://news.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Asia/Story/A1Story20101120-248232.html |title=Vientiane marks 450 years anniversary |accessdate=2014-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150811185036/http://news.asiaone.com/News/Latest%2BNews/Asia/Story/A1Story20101120-248232.html |archivedate=2015-08-11 |deadlink=yes }}</ref><ref name="autogenerated4">{{cite web|title=Far East and Australasia|url=http://www.cpamedia.com/politics/japan_in_laos/|publisher=|accessdate=2010-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101121140017/http://cpamedia.com/politics/japan_in_laos/|archivedate=2010-11-21}}</ref>.
 
1827-yilda qirol [[Anouvong]]ning qoʻzgʻolonidan soʻng, Ventyan yoqib yuborilgan va Siam armiyasi tomonidan talon-taroj qilingan. XIX asrning oxirida [[fransuz]]lar kelganida, shahar butunlay boʻsh va oʻrmon bilan qoplangan edi. [[Fransiya]] hukmronligi Vyentyan ustudan 1893-yilda oʻrnatilgan. 1899-yilda Vyentyan Fransiyaning Laos protektoratining poytaxtiga aylandi. Fransuzlar shaharlarni va buddist ibodatxonalarini tiklaganlar va koʻplab mustamlaka binolarini qoldirganlar.
 
[[Ikkinchi jahon urushi]] paytida, qisqa muddatli qarshiliklardan soʻng, shahar [[Sako Masanori]] qoʻmondonligi ostida [[Yaponiya]] armiyasi tomonidan bosib olingan<ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://books.google.com.au/books?id=e5Az1lGCJwQC&pg=PA736&lpg=PA736&dq=vientiane+1945&source=bl&ots=mjnyNCVJEd&sig=P_VsFZKGfm3CrWdu9hD7dZgigYA&hl=en&ei=ZCTtTOiwDYfWvQO_m8DTAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CC4Q6AEwBzge#v=onepage&q=vientiane%201945&f=false |title=Far East and Australasia 2003 — Google Books |access-date=2014-07-11 |archive-date=2014-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140515082705/http://books.google.com.au/books?id=e5Az1lGCJwQC&pg=PA736&lpg=PA736&dq=vientiane+1945&source=bl&ots=mjnyNCVJEd&sig=P_VsFZKGfm3CrWdu9hD7dZgigYA&hl=en&ei=ZCTtTOiwDYfWvQO_m8DTAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CC4Q6AEwBzge#v=onepage&q=vientiane%201945&f=false |deadlink=no }}</ref>. U 1945-yil 24-aprelda shahar fransuz armiyasi tomonidan ozod qilingan. [[1949-yil]]dan beri Ventyan mustaqil Laos Qirolligining poytaxti hisoblanadi.
 
[[Laosdagi fuqarolar urushi]] (1960-1973) paytida Ventyan asosiy urush nuqtasi boʻlgan. 1975-yil 2-dekabrda [[Patet Lao]] [[kommunist]]ik harakati Ventyan ustidan nazoratni oʻz qoʻliga olgan. Shu kuni Laos Xalq Demokratik Respublikasi tuzilganligini eʼlon qildi va Laosdagi fuqarolar urushi tugatildi.
[[File:Vientiane Patouxai Laos.jpg|thumb|center|900px|Ventyan]]
 
== Adabiyotlar ==
* [[Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi|OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  <!-- Bot tomonidan yaratildi -->
 
== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{Osiyo poytaxtlari}}
{{chala}}

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Ventyan
ວຽງຈັນ
Poytaxti
Yuqoridan, chapdan o'ngga: Patuxai; Patuxai dan Ventianning ko'rinishi; Wat Si Saket; Pha That Luang
Official seal of Ventyan
Gerb
kartographer-error-bad_data: $[0]: ExternalData requires ids or query
Ventyan is located in Laos
Ventyan
Ventyan is located in Southeast Asia
Ventyan
Ventyan is located in Asia
Ventyan
Koordinatalari: 17°59′N 102°38′E / 17.98°N 102.63°E / 17.98; 102.63
Davlat  Laos
Prefekturasi Vyantyan prefekturasi
Hukumat
 • Mayor Athsphangthong Siphandone
Hudud
 • Umumiy 3 920 km2 (1 514 sq mi)
Balandligi
 174 m (571 ft)
Aholisi
 • Umumiy 840 940
 • Zichligi 210 000/km2 (560 000/sq mi)
  2023-yil[2]
 • Yoz (DST) UTC+7 (ICT)

Ventyan – Laos poytaxti, Mekong daryosining chap sohilidagi port. Alohida maʼmuriy birlik qilib ajratilgan. Aholisi 531,8 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Ventyanga XIII asrda asos solingan. XVI-XVII asr boshlarida Lansang davlatining poytaxti, 1899-yildan Fransiya Laosi maʼmuriy markazi, 1946—75-yillarda Laos qirolligining poytaxti boʻlgan. 1975-yil dekabrdan Laos Xalq Demokratik Respublikasi poytaxti. Ventyanda davlatning asosiy oliy organlari joylashgan. Mamlakatning muhim savdo markazi. Avtomobil yoʻllari va Mekong daryosi orqali qoʻshni mamlakatlar bilan bogʻ-langan. Aeroport bor. Mamlakatning deyarli barcha import va eksporti Ventyan orqali oʻtadi. Sanoati sholi oqlovchi, koʻn, ip gazlama va shoyi, kimxob, mebel ishlab chiqaruvchi mayda korxonalardan iborat. Universitet, institutlar, Milliy kutubxona, muzeylar bor. Meʼmoriy yodgorliklari: Fra-Keo (1565), Sisaket (1820) ibodatxonalari, qirol saroyi va boshqalar.

Etimologiya

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Shahar nomi pali tilidan (Theravada buddizmi tili) „sandal daraxti shahri“ degan maʼnoni anglatadi. Bu nomning etimologiyasini aks ettiruvchi qadimgi yozuvlar laos tilida yozilgan manbalar bilan tasdiqlangan[3]. Zamonaviy Lao tilida shahar nomi uning talaffuziga qarab yoziladi, bu esa noaniq talqinlarni keltirib chiqaradi. Laosliklar Ventyanni „oy shahri“ deb tarjima qilinishini daʼvo qilishadi (sanskrit tilidan चन्द्र - chandra)[4][5].

Tarixi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Laosning tarixiy manbalariga koʻra Ventyan shahzodasi Thattaradtha tomonidan Ventyan shahriga asos solingan. Thattaradtha dastlab Mekongning gʻarbiy qirgʻogʻida Maha Thani Si Phan Phao nomli shaharga asos solgan. Bugungi kunda Tailandning Udon Tani shahri joylashgan yer.

1354-yilda Fa Ngum Lan Xan qirolligiga asos solgan va Ventyan muhim maʼmuriy markazga aylantirilgan. 1563-yilda qirol Settatirat Birma bosqinining tahdidi ostida poytaxt koʻchirgan. 1707-yilda Lan Xan qiroligi qulagandan soʻng, Vyentyan mustaqil Vyentyan qirolligining poytaxtiga aylandi[6][7].

1827-yilda qirol Anouvongning qoʻzgʻolonidan soʻng, Ventyan yoqib yuborilgan va Siam armiyasi tomonidan talon-taroj qilingan. XIX asrning oxirida fransuzlar kelganida, shahar butunlay boʻsh va oʻrmon bilan qoplangan edi. Fransiya hukmronligi Vyentyan ustudan 1893-yilda oʻrnatilgan. 1899-yilda Vyentyan Fransiyaning Laos protektoratining poytaxtiga aylandi. Fransuzlar shaharlarni va buddist ibodatxonalarini tiklaganlar va koʻplab mustamlaka binolarini qoldirganlar.

Ikkinchi jahon urushi paytida, qisqa muddatli qarshiliklardan soʻng, shahar Sako Masanori qoʻmondonligi ostida Yaponiya armiyasi tomonidan bosib olingan[8]. U 1945-yil 24-aprelda shahar fransuz armiyasi tomonidan ozod qilingan. 1949-yildan beri Ventyan mustaqil Laos Qirolligining poytaxti hisoblanadi.

Laosdagi fuqarolar urushi (1960-1973) paytida Ventyan asosiy urush nuqtasi boʻlgan. 1975-yil 2-dekabrda Patet Lao kommunistik harakati Ventyan ustidan nazoratni oʻz qoʻliga olgan. Shu kuni Laos Xalq Demokratik Respublikasi tuzilganligini eʼlon qildi va Laosdagi fuqarolar urushi tugatildi.

Ventyan

Adabiyotlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ Lao Statistics Bureau. „Results of Population and Housing Census 2015“ (PDF) (2016-yil 21-oktyabr). 2020-yil 30-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 8-yanvar.
  2. ↑ Vientiane Capital
  3. ↑ Askew, Marc; Long, Colin; Logan, William. Vientiane: Transformations of a Lao Landscape (en). Routledge, 2006 — 15, 46-bet. ISBN 978-1-134-32365-4. Qaraldi: 2020-yil 22-noyabr (2023-yil 16-noyabrda asl nusxadan arxivlangan). 
  4. ↑ Goscha, Christopher E.; Ivarsson, Søren. Contesting Visions of the Lao Past: Laos Historiography at the Crossroads. NIAS Press, 2003 — 34 n.62, 204 n.18-bet. ISBN 978-87-91114-02-1. Qaraldi: 2020-yil 22-noyabr (2023-yil 16-noyabrda asl nusxadan arxivlangan). 
  5. ↑ "Definition of 'Viangchan'". Collins English Dictionary. Glasgow: HarperCollins. https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/viangchan. "Viangchan in British. (ˌwiːɛŋˌtæn). noun: another spelling of Vientiane" <!--->
  6. ↑ „Vientiane marks 450 years anniversary“ (deadlink). 2015-yil 11-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 11-iyul.
  7. ↑ „Far East and Australasia“. 2010-yil 21-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 25-noyabr.
  8. ↑ „Far East and Australasia 2003 — Google Books“. 2014-yil 15-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 11-iyul. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Viyentian?oldid=847222" dan olindi