Why Evolution is True sahifasining manbasini koʻrish

== Qisqacha mazmuni ==
Birinchi bob: „Evolyutsiya nima?“ Ushbu bobda Darwinning tabiiy tanlanish orqali [[Evolyutsiya dalil va nazariya sifatida|evolyutsiya nazariyasi ham nazariya]], ham fakt sifatida qisqacha koʻrib chiqiladi. Muallif shunday yozadi: „Jarayon hayratlanarli darajada oddiy. Buning uchun tur ichidagi alohida vakillarning oʻz muhitida yashab qolish va koʻpayish qobiliyati genetik jihatdan farq qilishi kifoya. Agar shunday boʻlsa, tabiiy tanlanish va evolyutsiya muqarrardir“<ref>{{Cite book |last=Coyne |first=Jerry |title=Why Evolution is True |url=https://archive.org/details/isbn_9780199230846 |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |edition=Oxford Landmark Science |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780199230846/page/12 12]}}</ref>.

Ikkinchi bob: „Toshlarga bitilgan bitiklar“. Bu bobda [[paleontologiya]] fanidan olingan evolyutsiya dalillari oʻrganiladi. [[Jerry Coyne]] bir nechta [[Oraliq formalar|oʻtish davri qoldiqlariga]] alohida toʻxtalib oʻtadi. Xususan, 2004-yilda uning [[Chikago universiteti]]dagi hamkasbi [[Neil Shubin]] tomonidan kashf etilgan [[Tiktaalik]]ni misol qilib keltiradi<ref>{{Cite journal |last1=Shubin Neil |first1=Neil |last2=Daeschler |first2=Edward |last3=Jenkins |first3=Farish |date=2006 |title=The pectoral fin of Tiktaalik roseae and the origin of tetrapod limbs |url=https://www.nature.com/articles/nature04637#citeas |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=440 |issue=764–771|pages=764–771 |doi=10.1038/nature04637 |pmid=16598250 |s2cid=4412895 |url-access=subscription }}</ref>. Bu baliqlar va amfibiyalar oʻrtasidagi oʻtish shaklidir. Muallif qushlarning teropod dinozavrlardan kelib chiqish tarixini kuzatadi. Bu jarayon 1861-yilda [[Arxeopteriks]]ning kashf etilishi bilan boshlanib, 1990-yillarda topilgan [[Sinornithosaurus|Sinornithosaurus millenii]]<ref>{{Cite journal |last1=Wang |first1=X. L. |last2=Wu |first2=X. C. |date=1999 |title=A dromaeosaurid dinosaur with a filamentous integument from the Yixian Formation of China |url=https://www.nature.com/articles/45769 |journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=401 |issue=6750 |pages=262–266 |doi=10.1038/45769 |bibcode=1999Natur.401..262X |s2cid=4430574 |url-access=subscription }}</ref>, [[Microraptor gui]]<ref>{{Cite journal |last1=Zhou |first1=Z. H. |last2=Wang |first2=X. L. |last3=Kuang |first3=X. W. |last4=Zhang |first4=F. C. |last5=Du |first5=X. K. |date=2003 |title=Four-winged dinosaurs from China |url=https://www.nature.com/articles/nature01342#citeas |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=421 |issue=335–340|pages=335–340 |doi=10.1038/nature01342 |pmid=12540892 |bibcode=2003Natur.421..335X |s2cid=1160118 |url-access=subscription }}</ref> va [[Mei long]]<ref>{{Cite journal |last1=Xu |first1=X. |last2=M. A. |first2=M. A. |date=2004 |title=A new troodontid dinosaur from China with avian-like sleeping posture |url=https://www.nature.com/articles/nature02898 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=431 |issue=838–841|pages=838–841 |doi=10.1038/nature02898 |pmid=15483610 |bibcode=2004Natur.431..838X |s2cid=4362745 |url-access=subscription }}</ref> kabi qoldiqlar bilan yakunlanadi. Shuningdek, kitobda [[Kitsimonlar evolyutsiyasi|kitlarning]] juft tuyoqlilardan (artiodactyls) evolyutsiyasi ham juda yaxshi saqlanib qolgani taʼkidlanadi. Bunga [[Indohyus]], [[Pakicetus]], [[Ambulocetus]], [[Rhodocetus]], [[Basilosaurus]] va [[Dorudon]]<ref>{{Cite journal |last1=Thewissen |first1=J. G. M. |last2=Cooper |first2=L. M. |last3=Clementz |first3=M. T. |last4=Bajpal |first4=S. |last5=Tiwari |first5=B. N. |date=2007 |title=Whales originated from aquatic ariodactyls in the Eocone epoch of India |url=https://www.nature.com/articles/nature06343 |journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=450 |issue=7173 |pages=1190–1194 |doi=10.1038/nature06343 |pmid=18097400 |bibcode=2007Natur.450.1190T |s2cid=4416444 |url-access=subscription }}</ref> kabi topilmalar misol boʻladi. Ushbu qoldiqlarning aksariyati hali topilmasidan oldin ularning mavjudligi bashorat qilingan edi. Bu esa evolyutsiya nazariyasining [[Bashorat qilish qobiliyati|bashorat qilish qudratiga]] misoldir. Inson evolyutsiyasidagi oʻtish shakllari sakkizinchi bobda muhokama qilinadi.

Uchinchi bob: „Qoldiqlar: Rudimentlar, embrionlar va notoʻgʻri tuzilish“. Ushbu bobda tabiatdagi [[Yomon dizayndan argument|notoʻgʻri tuzilish]] misollari koʻrib chiqiladi. [[Jerry Coyne]] ucholmaydigan qushlarning qanotlari, koʻr hayvonlarning koʻzlari hamda kitlarning chanoq kamari va orqa oyoq suyaklari kabi [[Rudimentlar|rudimentar]] belgilarni tahlil qiladi. Shuningdek, u [[atavizm]]larni — ajdodlarga xos belgilarning kutilmaganda qayta namoyon boʻlishini (masalan, ortiqcha barmoq bilan tugʻilgan otlar) oʻrganadi. Evolyutsiya nazariyasi [[psevdogen]]lar mavjudligini bashorat qiladi. Bular ajdodlarda funksional gen boʻlgan, ammo mutatsiya natijasida faolligini yoʻqotgan DNK qismlaridir. Inson genomida minglab psevdogenlar borligi bu bashoratni tasdiqlaydi. Bunga misol sifatida [[L-gulonolakton oksidaza]] psevdogenini keltirish mumkin. Bu ferment aksariyat sutemizuvchilarda C vitaminini ishlab chiqaradi. Biroq [[odamlar]], [[shimpanze]], [[gorilla]] va [[orangutan]]larni oʻz ichiga olgan primatlar guruhida u ishlamaydi (shu sababli odamlar singa kasalligiga chalinmaslik uchun C vitaminini isteʼmol qilishlari shart)<ref>{{Cite journal |last1=K. |first1=Yagi |last2=Nishikimi |first2=N. |date=December 1, 1991 |title=Molecular basis for the deficiency in humans, a key enzyme for ascorbic acid biosynthesis |url=https://academic.oup.com/ajcn/article-abstract/54/6/1203S/4715185?redirectedFrom=fulltext&login=false |journal=[[American Journal of Clinical Nutrition]]}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Nishikimi |first1=K. |last2=M. R. |first2=Fukuyuma |last3=Minoshima |first3=S. |last4=Shimizu |first4=N. |last5=Yagi |first5=N. |date=1994 |title=Cloning and chromosomal mapping of the human nonfunctional gene for L-gulono-gamma-lactone oxidase, the enzyme for L-ascorbic acid biosynthesis missing in man |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1994-05-06_269_18/page/13685 |journal=[[Journal of Biological Chemistry]]|volume=269 |issue=18 |pages=13685–13688 |doi=10.1016/S0021-9258(17)36884-9 |pmid=8175804 |doi-access=free }}</ref>. Ushbu bir xil psevdogenning barcha koʻrsatilgan turlarda mavjudligi ularning yaqin umumiy ajdodga ega ekanidan dalolat beradi<ref>{{Cite journal |last1=Ohta |first1=Y. |last2=Nishinki |first2=M. |date=1999 |title=Random nucleotide substitutions in primate nonfunctional gene for L-gulono-gamma-lactone oxidase, the missing enzyme in L-ascorbic acid biosynthesis |journal= Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - General Subjects|volume=1472 |issue=1–2 |pages=408–411 |doi=10.1016/S0304-4165(99)00123-3 |pmid=10572964 }}</ref>. [[Evolyutsiya]] yana bir tekshirilishi mumkin boʻlgan bashoratni ilgari suradi: insonlar gorillalarga qaraganda shimpanzelarga, orangutanlarga qaraganda esa gorillalarga yaqinroq qarindosh boʻlgani uchun, ushbu psevdogen odam va shimpanzeda eng oʻxshash, odam va orangutanda esa eng kam oʻxshash boʻlishi kerak<ref>{{Cite journal |last1=Kashida |first1=T. S. |last2=Kubota |first2=Y. |last3=Fukami |first3=H. |date=2007 |title=The olfactory receptor gene repertoires in secondary-adapted marine vertebrates: evidence for reduction of the functional proportions in cetaceans |journal=[[Biology Letters]]|volume=3 |issue=4 |pages=428–430 |doi=10.1098/rsbl.2007.0191 |pmid=17535789 |pmc=2390674 }}</ref><ref name=":0">{{Cite journal |last=Ordonez |first=G. R. |date=2008 |title=Loss of genes implicated in gastric function during platypus evolution |journal=[[Genome Biology]]|volume=9 |issue=5 |article-number=R81 |doi=10.1186/gb-2008-9-5-r81 |pmid=18482448 |pmc=2441467 |doi-access=free }}</ref>. Tadqiqotlar aynan shuni koʻrsatdi. Boshqa turlarda ham psevdogenlar mavjud: delfinlarda quruqlikda yashagan ajdodlaridan meros qolgan hid bilish retseptorlari psevdogenlari, oshqozoni boʻlmagan oʻrdakburunda esa hazm qilish fermentlari psevdogenlari bor. Nihoyat, muallif embriologiya dalillarini, masalan, koʻplab sutemizuvchilar (jumladan, inson) homilasidagi lanugo (mayin jun qoplami) mavjudligini koʻrib chiqadi. (Lanugo kit va delfin homilalarida ham uchraydi, bu ularning quruqlikda yashovchi sutemizuvchilardan tarqalganiga yana bir isbotdir.) Coyne ushbu bobni [[Theodosius Dobzhansky]]ning „[[Evolyutsiya nuqtayi nazaridan qaralmasa, biologiyada hech narsa mantiqqa ega boʻlmaydi]]“ degan iqtibosi bilan boshlaydi. U rudimentar belgilar, atavizmlar va psevdogenlarni faqat tabiiy tanlanish orqali tushuntirish mumkin degan xulosaga keladi<ref>{{Cite journal |last=Dobzhansky |first=T. |date=1973 |title=Nothing in biology makes sense except in the light of evolution |journal=[[American Biology Teacher]] |volume=35 |issue=125–129|pages=125–129 |doi=10.2307/4444260 |jstor=4444260 |s2cid=207358177 }}</ref>.

Toʻrtinchi bob: „Hayot geografiyasi“. Bu bobda evolyutsiyaning [[biogeografiya|biogeografik]] isbotlari oʻrganiladi. Darvinning „[[Beagle kemasi|Beagle]]“ kemasida tabiatshunos sifatida xizmat qilayotganda turlarning tarqalishi boʻyicha olgan kuzatuvlari uni oʻz nazariyasiga yetaklagan edi. Zamonaviy [[Yangi global tektonika|plitalar tektonikasi]] va [[molekulyar taksonomiya]] nazariyalari esa Darwin tushuntirib bera olmagan narsalarni izohlab beradi<ref>{{Cite book |last=Darwin |first=Charles |title=[[The Voyage of the Beagle]] |year=1839}}</ref>. Turli qitʼalarda bir-biriga oʻxshash yoʻldoshli va xaltali sutemizuvchilar mavjud (masalan, xaltali [[uchar olmaxon]] oddiy uchar olmaxonga juda oʻxshaydi). Bu konvergent evolyutsiya bilan tushuntiriladi: oʻxshash tanlanish bosimiga duch kelgan turlarda oʻxshash moslashuvlar rivojlanadi. Yana bir dalil orollar biogeografiyasidan kelib chiqadi. Coyne oʻz talabalaridan nega okean oʻrtasida vulqon yoki marjon qoyalaridan hosil boʻlgan va qitʼalarga hech qachon ulanmagan orollarda qushlar, hasharotlar va oʻsimliklarning endemik turlari boru, lekin quruqlik sutemizuvchilari, sudraluvchilar yoki chuchuk suv baliqlari yoʻqligini soʻraydi. Javob shuki, faqat birinchi guruhga kiruvchi turlar okean orollariga yetib borib, u yerda joylasha oladi. Okean orollarida adaptiv radiatsiyaga koʻplab misollar bor. [[Gavayi gulxoʻrlari]] yoki [[Darwin qargʻalari]] bunga misol boʻlib, ular eng yaqin materikdagi turlarga oʻxshashdir. Aksincha, qitʼalardan ajralib chiqqan qitʼa orollarida hayvonot olami muvozanatlashgan boʻladi. [[Madagaskar]]ning [[lemur]]lari kabi juda qadimiy qitʼa orollarida esa sutemizuvchilarning oʻziga xos adaptiv radiatsiyasi kuzatiladi.

Beshinchi bob: „Evolyutsiya dvigateli“. Ushbu bobda [[tabiiy tanlanish]] misollari koʻrib chiqiladi. Mazkur mexanizm Charles Darwin (va undan mustaqil ravishda tadqiqot olib borgan [[Alfred Russell Wallace]]) tomonidan evolyutsiyaning asosiy harakatlantiruvchi kuchi sifatida taklif etilgan<ref>{{Cite book |last=Darwin |first=Charles |title=[[On the Origin of Species]] |year=1859}}</ref>. [[Jerry Coyne]] „evolyutsiya hamma narsa tasodifan sodir boʻlishini aytadi“ degan daʼvoni rad etadi. Tabiiy tanlanish tasodifiy emas, chunki u moslashuvchan belgilarni saralab oladi va foydasizlarini chetga chiqaradi: „Bu kuchli shakllantiruvchi kuch boʻlib, boshqalarga qaraganda nasldan-naslga oʻtish ehtimoli yuqori boʻlgan genlarni toʻplaydi va shu orqali organizmlarni oʻz muhitiga yaxshiroq moslashishiga xizmat qiladi“. U Richard Dawkinsning tabiiy tanlanishga bergan taʼrifidan iqtibos keltiradi<ref>{{Cite book |last=Dawkins |first=Richard |title=[[Climbing Mount Improbable]] |publisher=[[Penguin Books|Penguin]] |year=1996}}</ref>: „tasodifiy variantlarning tasodifiy boʻlmagan yashab qolishi“. Coyne laboratoriyadagi tabiiy tanlanishga misol sifatida antibiotiklarga chidamli bakteriyalar evolyutsiyasini va Richard Lenskining ''E. coli'' ustidagi uzoq muddatli evolyutsion tajribasini, tabiatdagi misol sifatida esa [[Peter va Rosemary Grant]]ning [[Galapagos orollari]]dagi Darvin qargʻalari ustida olib borgan tadqiqotlarini koʻrsatadi<ref>{{Cite journal |last=Lenski |first=R. E. |date=2004 |title=Phenotypic and genomic evolution during a 20,000-generation experiment with the bacterium Escheria coli |journal=[[Plant Breeding Reviews]]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Weiner |first=Jonathan |title=The Beak of the Finch |url=https://archive.org/details/beakoffinchstory0000wein_o2h4 |publisher=[[Vintage Books|Vintage]] |year=1995}}</ref>. U evolyutsiya murakkablikni yarata olmaydi degan daʼvoni ham rad etadi: tabiiy tanlanish tasodifiy boʻlmagani uchun, u foydali oʻzgarishlarni tanlash orqali murakkab moslashuvlarni yaratishi mumkin. Barry Hall oʻtkazgan tajribada, laktaza geni olib tashlangan ''E. coli'' bakteriyalari boshqa ferment yordamida laktozani hazm qilish qobiliyatini rivojlantirgan<ref>{{Cite journal |last=Hall |first=B. |date=1982 |title=Evolution in a petri dish: The evolved β-Galactosidase system as a model for studying acquisitive evolution in the laboratory |journal=[[Evolutionary Biology]]|doi=10.1007/978-1-4615-6968-8_2 }}</ref>. Kreatsionistlar sutemizuvchilarning koʻzi shunchalik murakkabki, u evolyutsiya natijasida oʻz-oʻzidan paydo boʻlishi imkonsiz deb hisoblaydilar. Biroq bugungi kunda tabiatda oddiyroq boʻlsa-da, hayvonga foyda keltiradigan koʻz turlari mavjud. Masalan, planarianning koʻzi shunchaki yorugʻlikni sezadigan oddiy dogʻdan iborat. Chambered nautilusning koʻzi linzasiz, kichik teshikli kamera shaklida. U Dan-Eric Nilsson va Susanne Pelger tomonidan ishlab chiqilgan matematik modelni tavsiflaydi. Unga koʻra, murakkab koʻzlar 400 000 yildan kamroq vaqt ichida rivojlanishi mumkin. Koʻzi bor hayvonlarning eng qadimgi qoldiqlari 550 million yillik ekanini hisobga olsak, koʻzlar bir necha marta evolyutsiya qilishiga yetarli vaqt boʻlgan. Darhaqiqat, koʻzlar bir-biridan mustaqil ravishda bir necha marta rivojlangan boʻlib, bu konvergent evolyutsiyaning yana bir misolidir. Nilsson va Pelgerning modeli ataylab ehtiyotkorona tuzilgan edi, shuning uchun koʻzlar hatto bundan ham qisqaroq vaqtda rivojlanishi mumkin. U Pelger va Nilssondan iqtibos keltiradi: „Koʻz hech qachon Darwinning evolyutsiya nazariyasi uchun haqiqiy xavf tugʻdirmagani ayon“<ref>{{Cite journal |last1=Nilsson |first1=D.-E. |last2=Pelger |first2=S. |date=1994 |title=A pessimistic estimate of the time required for an eye to evolve |url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rspb.1994.0048 |journal=[[Proceedings of the Royal Society of London]] |volume=256 |issue=53–58|pages=53–58 |doi=10.1098/rspb.1994.0048 |pmid=8008757 |s2cid=13061351 |url-access=subscription }}</ref>.

Oltinchi bob: „Jinsiy hayot evolyutsiyani qanday boshqaradi“. Ushbu bobda Charles Darwinning [[jinsiy tanlanish]] (shaxsning juft topish imkoniyatini oshiradigan tanlanish) nazariyasi koʻrib chiqiladi. Ushbu nazariya uning „[[The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]]“ kitobida bayon etilgan boʻlib, u turlardagi [[jinsiy dimorfizm]]ni, masalan, erkak tovusning yorqin patlarini qanday izohlashini tushuntiradi<ref>{{Cite book |last=Darwin |first=Charles |title=[[The Descent of Man]] |year=1871}}</ref>.

Yettinchi bob: „Turlarning kelib chiqishi“. Ushbu bobda Coynening asosiy mutaxassisligi boʻlgan yangi [[tur]]larning shakllanishi koʻrib chiqiladi. (Aytgancha, bu mavzu Charles Darwin oʻz kitobida toʻliq yoritmagan masalalardan biri edi; Jerry Coynening fikricha, Darwin kitobiga „Moslashuvlarning kelib chiqishi“ deb nom berish oʻrinliroq boʻlardi). Muallif [[Ernst Mayr]]ning biologik tur konsepsiyasini tahlil qiladi. Unga koʻra, „tur — bu reproduktiv jamoa, yaʼni umumiy genofond“. Bu shuni anglatadiki, tur — bu evolyutsion jamoa. Agar biror tur ichida, masalan, yoʻlbarslarda urgʻochi yoʻlbarsning bolalash koʻrsatkichini 10 foizga oshiradigan yaxshi mutatsiya paydo boʻlsa, oʻsha gen butun yoʻlbarslar turi boʻylab tarqaladi. Ammo u boshqa turlarga oʻtmaydi, chunki yoʻlbarslar boshqa hayvonlar bilan gen almashmaydi. Demak, biologik tur evolyutsiyaning asosiy birligidir. Bu asosan evolyutsiya qiladigan narsaning oʻzi hisoblanadi<ref>{{Cite book |last=Mayr |first=Ernst |title=Animal Species and Evolution |url=https://archive.org/details/animalspeciesevo0000arns |publisher=[[Harvard University Press]] |year=1963}}</ref><ref>{{Cite book |last=Coyne |first=Jerry |title=Why Evolution is True |year=2009 |url=https://archive.org/details/isbn_9780199230846 |publisher=[[Oxford University Press]] |edition=Oxford Landmark Science |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780199230846/page/189 189]}}</ref>. Muallif geografik ajralish natijasida tur hosil boʻlishi dalillarini, masalan, [[Panama boʻgʻozi]]ning ikki tomonida yashovchi qisqichbaqalarning [[Alpheidae|qardosh turlarini]] oʻrganadi. Uning taʼkidlashicha, geografik toʻsiqsiz, bir hududda tur hosil boʻlishi kamroq uchraydi, ammo Afrika koʻllaridagi [[Sixlid|sixlid baliq]]lari ustida oʻtkazilgan tadqiqotlar bu hol sodir boʻlishini isbotlaydi.

Sakkizinchi bob: „Biz-chi?“ Ushbu bobda [[Antropogenez|inson evolyutsiyasi]]ning isbotlari koʻrib chiqiladi. Hammasi [[Raymond Dart]] tomonidan [[Australopithecus africanus]]ning kashf etilishidan boshlanib, [[Donald Johanson]] topgan [[Australopithecus afarensis]] („Lucy“), [[Mary Leakey]] kashf etgan [[Laetoli izlar]]i va [[Michel Brunet]] topgan [[Sahelanthropus tchadensis]] bilan davom etadi<ref>{{Cite book |last=Johanson |first=Donald |title=From Lucy to Language |url=https://archive.org/details/fromlucytolangua0000joha_e5d7 |year=2006 |edition=rev.}}</ref>. Shuningdek, muallif insonlar va zamonaviy primatlar, ayniqsa shimpanzelar oʻrtasidagi genetik oʻxshashliklarni muhokama qiladi. Uchinchi bobda u bizning genomimizda endogen retroviruslardan qolgan „oʻlik genlar“ borligini va „ulardan baʼzilari inson va shimpanze xromosomalarining aynan bir xil nuqtalarida joylashganini“ qayd etadi. Bu viruslar shubhasiz bizning umumiy ajdodimizga yuqqan va har ikki avlodga oʻtgan. Viruslar ikki xil turda mustaqil ravishda aynan bir xil nuqtaga joylashib qolish ehtimoli deyarli yoʻqligini hisobga olsak, bu bizning umumiy ajdoddan tarqalganimizga juda kuchli dalil boʻlib xizmat qiladi.

Toʻqqizinchi bob: „Evolyutsiyaga qaytish“. Ushbu yakuniy bobda evolyutsiya bizga nimalarni ayta olishi va nimalarni ayta olmasligi koʻrib chiqiladi. Jerry Coyne evolyutsiyani tushunish bizni maʼnan yuksaltiradi degan xulosaga keladi: „Biz tabiiy tanlanish koinotni boshqaradigan qonunlarni tushuna oladigan darajadagi murakkab miyani tuhfa etgan yagona mavjudotmiz. Shuningdek, biz qanday qilib dunyoga kelganimizni anglab yetgan yagona tur ekanimizdan faxrlanishimiz kerak“<ref>{{Cite book |last=Coyne |first=Jerry |title=Why Evolution is True |year=2009 |url=https://archive.org/details/isbn_9780199230846 |publisher=[[Oxford University Press]] |edition=Oxford Landmark Science |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780199230846/page/254 254]}}</ref>.