Wҳй Эволутион ис Труэ — америкалик биолог Жеррй Cойне қаламига мансуб илмий-оммабоп китоб. У 2005-йилда, яъни „Дарwин йили“ деб номланган йилда нашр этилган. Бу йил Чарлес Дарwин таваллудининг 200 йиллиги ва унинг „Турларнинг келиб чиқиши“ асари чоп этилганининг 150 йиллигига тўғри келган эди. Жеррй Cойне бу китобда эволюциянинг исботларини кўриб чиқади. Уларнинг баъзилари Дарwинга маълум бўлган (биогеография), баъзилари эса сўнгги йилларда пайдо бўлган (молекуляр биология). Китоб Неw Ёрк Тимес бесцеллерига айланди. Тақризчилар Жеррй Cойне аргументларининг мантиқийлиги ва услубининг аниқлигини юқори баҳолашди. Асар „Охфорд Ландмарк Сcиэнcе“ туркумининг бир қисми сифатида қайта нашр этилган[1].

Wҳй Эволутион ис Труэ
Муаллиф(лар) Жеррй Cойне
Жанр(лар)и илмий-оммабоп асар
Нашр этилган санаси 2009
ИСБН 978-0-19-923084-6

Қисқача мазмуни

Биринчи боб: „Эволюция нима?“ Ушбу бобда Дарwиннинг табиий танланиш орқали эволюция назарияси ҳам назария, ҳам факт сифатида қисқача кўриб чиқилади. Муаллиф шундай ёзади: „Жараён ҳайратланарли даражада оддий. Бунинг учун тур ичидаги алоҳида вакилларнинг ўз муҳитида яшаб қолиш ва кўпайиш қобилияти генетик жиҳатдан фарқ қилиши кифоя. Агар шундай бўлса, табиий танланиш ва эволюция муқаррардир“[2].

Иккинчи боб: „Тошларга битилган битиклар“. Бу бобда палеонтология фанидан олинган эволюция далиллари ўрганилади. Жеррй Cойне бир нечта ўтиш даври қолдиқларига алоҳида тўхталиб ўтади. Хусусан, 2004-йилда унинг Чикаго университетидаги ҳамкасби Неил Шубин томонидан кашф этилган Тиктааликни мисол қилиб келтиради[3]. Бу балиқлар ва амфибиялар ўртасидаги ўтиш шаклидир. Муаллиф қушларнинг теропод динозаврлардан келиб чиқиш тарихини кузатади. Бу жараён 1861-йилда Археоптерикснинг кашф этилиши билан бошланиб, 1990-йилларда топилган Синорнитҳосаурус миллении[4], Миcрораптор гуи[5] ва Меи лонг[6] каби қолдиқлар билан якунланади. Шунингдек, китобда китларнинг жуфт туёқлилардан (артиодаcтйлс) эволюцияси ҳам жуда яхши сақланиб қолгани таъкидланади. Бунга Индоҳюс, Пакиcетус, Амбулоcетус, Рҳодоcетус, Басилосаурус ва Дорудон[7] каби топилмалар мисол бўлади. Ушбу қолдиқларнинг аксарияти ҳали топилмасидан олдин уларнинг мавжудлиги башорат қилинган эди. Бу эса эволюция назариясининг башорат қилиш қудратига мисолдир. Инсон эволюциясидаги ўтиш шакллари саккизинчи бобда муҳокама қилинади.

Учинчи боб: „Қолдиқлар: Рудиментлар, эмбрионлар ва нотўғри тузилиш“. Ушбу бобда табиатдаги нотўғри тузилиш мисоллари кўриб чиқилади. Жеррй Cойне учолмайдиган қушларнинг қанотлари, кўр ҳайвонларнинг кўзлари ҳамда китларнинг чаноқ камари ва орқа оёқ суяклари каби рудиментар белгиларни таҳлил қилади. Шунингдек, у атавизмларни — аждодларга хос белгиларнинг кутилмаганда қайта намоён бўлишини (масалан, ортиқча бармоқ билан туғилган отлар) ўрганади. Эволюция назарияси псевдогенлар мавжудлигини башорат қилади. Булар аждодларда функсионал ген бўлган, аммо мутация натижасида фаоллигини йўқотган ДНК қисмларидир. Инсон геномида минглаб псевдогенлар борлиги бу башоратни тасдиқлайди. Бунга мисол сифатида Л-гулонолактон оксидаза псевдогенини келтириш мумкин. Бу фермент аксарият сутемизувчиларда C витаминини ишлаб чиқаради. Бироқ одамлар, шимпанзе, горилла ва орангутанларни ўз ичига олган приматлар гуруҳида у ишламайди (шу сабабли одамлар синга касаллигига чалинмаслик учун C витаминини истеъмол қилишлари шарт)[8][9]. Ушбу бир хил псевдогеннинг барча кўрсатилган турларда мавжудлиги уларнинг яқин умумий аждодга эга эканидан далолат беради[10]. Эволюция яна бир текширилиши мумкин бўлган башоратни илгари суради: инсонлар гориллаларга қараганда шимпанзеларга, орангутанларга қараганда эса гориллаларга яқинроқ қариндош бўлгани учун, ушбу псевдоген одам ва шимпанзеда энг ўхшаш, одам ва орангутанда эса энг кам ўхшаш бўлиши керак[11][12]. Тадқиқотлар айнан шуни кўрсатди. Бошқа турларда ҳам псевдогенлар мавжуд: делфинларда қуруқликда яшаган аждодларидан мерос қолган ҳид билиш рецепторлари псевдогенлари, ошқозони бўлмаган ўрдакбурунда эса ҳазм қилиш ферментлари псевдогенлари бор. Ниҳоят, муаллиф эмбриология далилларини, масалан, кўплаб сутемизувчилар (жумладан, инсон) ҳомиласидаги лануго (майин жун қоплами) мавжудлигини кўриб чиқади. (Лануго кит ва делфин ҳомилаларида ҳам учрайди, бу уларнинг қуруқликда яшовчи сутемизувчилардан тарқалганига яна бир исботдир.) Cойне ушбу бобни Тҳеодосиус Добзҳанскйнинг „Эволюция нуқтайи назаридан қаралмаса, биологияда ҳеч нарса мантиққа эга бўлмайди“ деган иқтибоси билан бошлайди. У рудиментар белгилар, атавизмлар ва псевдогенларни фақат табиий танланиш орқали тушунтириш мумкин деган хулосага келади[13].

Тўртинчи боб: „Ҳаёт географияси“. Бу бобда эволюциянинг биогеографик исботлари ўрганилади. Дарвиннинг „Беагле“ кемасида табиацҳунос сифатида хизмат қилаётганда турларнинг тарқалиши бўйича олган кузатувлари уни ўз назариясига етаклаган эди. Замонавий плиталар тектоникаси ва молекуляр таксономия назариялари эса Дарwин тушунтириб бера олмаган нарсаларни изоҳлаб беради[14]. Турли қитъаларда бир-бирига ўхшаш йўлдошли ва халтали сутемизувчилар мавжуд (масалан, халтали учар олмахон оддий учар олмахонга жуда ўхшайди). Бу конвергент эволюция билан тушунтирилади: ўхшаш танланиш босимига дуч келган турларда ўхшаш мослашувлар ривожланади. Яна бир далил ороллар биогеографиясидан келиб чиқади. Cойне ўз талабаларидан нега океан ўртасида вулқон ёки маржон қояларидан ҳосил бўлган ва қитъаларга ҳеч қачон уланмаган оролларда қушлар, ҳашаротлар ва ўсимликларнинг эндемик турлари бору, лекин қуруқлик сутемизувчилари, судралувчилар ёки чучук сув балиқлари йўқлигини сўрайди. Жавоб шуки, фақат биринчи гуруҳга кирувчи турлар океан оролларига етиб бориб, у ерда жойлаша олади. Океан оролларида адаптив радиацияга кўплаб мисоллар бор. Гавайи гулхўрлари ёки Дарwин қарғалари бунга мисол бўлиб, улар энг яқин материкдаги турларга ўхшашдир. Аксинча, қитъалардан ажралиб чиққан қитъа оролларида ҳайвонот олами мувозанатлашган бўлади. Мадагаскарнинг лемурлари каби жуда қадимий қитъа оролларида эса сутемизувчиларнинг ўзига хос адаптив радиацияси кузатилади.

Бешинчи боб: „Эволюция двигатели“. Ушбу бобда табиий танланиш мисоллари кўриб чиқилади. Мазкур механизм Чарлес Дарwин (ва ундан мустақил равишда тадқиқот олиб борган Алфред Русселл Wаллаcе) томонидан эволюциянинг асосий ҳаракатлантирувчи кучи сифатида таклиф этилган[15]. Жеррй Cойне „эволюция ҳамма нарса тасодифан содир бўлишини айтади“ деган даъвони рад этади. Табиий танланиш тасодифий эмас, чунки у мослашувчан белгиларни саралаб олади ва фойдасизларини четга чиқаради: „Бу кучли шакллантирувчи куч бўлиб, бошқаларга қараганда наслдан-наслга ўтиш эҳтимоли юқори бўлган генларни тўплайди ва шу орқали организмларни ўз муҳитига яхшироқ мослашишига хизмат қилади“. У Ричард Даwкинснинг табиий танланишга берган таърифидан иқтибос келтиради[16]: „тасодифий вариантларнинг тасодифий бўлмаган яшаб қолиши“. Cойне лабораториядаги табиий танланишга мисол сифатида антибиотикларга чидамли бактериялар эволюциясини ва Ричард Ленскининг Э. cоли устидаги узоқ муддатли эволюцион тажрибасини, табиатдаги мисол сифатида эса Петер ва Росемарй Грантнинг Галапагос оролларидаги Дарвин қарғалари устида олиб борган тадқиқотларини кўрсатади[17][18]. У эволюция мураккабликни ярата олмайди деган даъвони ҳам рад этади: табиий танланиш тасодифий бўлмагани учун, у фойдали ўзгаришларни танлаш орқали мураккаб мослашувларни яратиши мумкин. Баррй Ҳалл ўтказган тажрибада, лактаза гени олиб ташланган Э. cоли бактериялари бошқа фермент ёрдамида лактозани ҳазм қилиш қобилиятини ривожлантирган[19]. Креационистлар сутемизувчиларнинг кўзи шунчалик мураккабки, у эволюция натижасида ўз-ўзидан пайдо бўлиши имконсиз деб ҳисоблайдилар. Бироқ бугунги кунда табиатда оддийроқ бўлса-да, ҳайвонга фойда келтирадиган кўз турлари мавжуд. Масалан, планарианнинг кўзи шунчаки ёруғликни сезадиган оддий доғдан иборат. Чамберед наутилуснинг кўзи линзасиз, кичик тешикли камера шаклида. У Дан-Эриc Нилссон ва Сусанне Пелгер томонидан ишлаб чиқилган математик моделни тавсифлайди. Унга кўра, мураккаб кўзлар 400 000 йилдан камроқ вақт ичида ривожланиши мумкин. Кўзи бор ҳайвонларнинг энг қадимги қолдиқлари 550 миллион йиллик эканини ҳисобга олсак, кўзлар бир неча марта эволюция қилишига етарли вақт бўлган. Дарҳақиқат, кўзлар бир-биридан мустақил равишда бир неча марта ривожланган бўлиб, бу конвергент эволюциянинг яна бир мисолидир. Нилссон ва Пелгернинг модели атайлаб эҳтиёткорона тузилган эди, шунинг учун кўзлар ҳатто бундан ҳам қисқароқ вақтда ривожланиши мумкин. У Пелгер ва Нилссондан иқтибос келтиради: „Кўз ҳеч қачон Дарwиннинг эволюция назарияси учун ҳақиқий хавф туғдирмагани аён“[20].

Олтинчи боб: „Жинсий ҳаёт эволюцияни қандай бошқаради“. Ушбу бобда Чарлес Дарwиннинг жинсий танланиш (шахснинг жуфт топиш имкониятини оширадиган танланиш) назарияси кўриб чиқилади. Ушбу назария унинг „Тҳе Десcент оф Ман, анд Селеcтион ин Релатион то Сех“ китобида баён этилган бўлиб, у турлардаги жинсий диморфизмни, масалан, эркак товуснинг ёрқин патларини қандай изоҳлашини тушунтиради[21].

Еттинчи боб: „Турларнинг келиб чиқиши“. Ушбу бобда Cойненинг асосий мутахассислиги бўлган янги турларнинг шаклланиши кўриб чиқилади. (Айтганча, бу мавзу Чарлес Дарwин ўз китобида тўлиқ ёритмаган масалалардан бири эди; Жеррй Cойненинг фикрича, Дарwин китобига „Мослашувларнинг келиб чиқиши“ деб ном бериш ўринлироқ бўларди). Муаллиф Эрнст Майрнинг биологик тур консепсиясини таҳлил қилади. Унга кўра, „тур — бу репродуктив жамоа, яъни умумий генофонд“. Бу шуни англатадики, тур — бу эволюцион жамоа. Агар бирор тур ичида, масалан, йўлбарсларда урғочи йўлбарснинг болалаш кўрсаткичини 10 фоизга оширадиган яхши мутация пайдо бўлса, ўша ген бутун йўлбарслар тури бўйлаб тарқалади. Аммо у бошқа турларга ўтмайди, чунки йўлбарслар бошқа ҳайвонлар билан ген алмашмайди. Демак, биологик тур эволюциянинг асосий бирлигидир. Бу асосан эволюция қиладиган нарсанинг ўзи ҳисобланади[22][23]. Муаллиф географик ажралиш натижасида тур ҳосил бўлиши далилларини, масалан, Панама бўғозининг икки томонида яшовчи қисқичбақаларнинг қардош турларини ўрганади. Унинг таъкидлашича, географик тўсиқсиз, бир ҳудудда тур ҳосил бўлиши камроқ учрайди, аммо Африка кўлларидаги сихлид балиқлари устида ўтказилган тадқиқотлар бу ҳол содир бўлишини исботлайди.

Саккизинчи боб: „Биз-чи?“ Ушбу бобда инсон эволюциясининг исботлари кўриб чиқилади. Ҳаммаси Раймонд Дарт томонидан Аустралопитҳеcус африcануснинг кашф этилишидан бошланиб, Доналд Жоҳансон топган Аустралопитҳеcус афаренсис („Луcй“), Марй Леакей кашф этган Лаэтоли излари ва Мичел Брунет топган Саҳелантҳропус тчаденсис билан давом этади[24]. Шунингдек, муаллиф инсонлар ва замонавий приматлар, айниқса шимпанзелар ўртасидаги генетик ўхшашликларни муҳокама қилади. Учинчи бобда у бизнинг геномимизда эндоген ретровируслардан қолган „ўлик генлар“ борлигини ва „улардан баъзилари инсон ва шимпанзе хромосомаларининг айнан бир хил нуқталарида жойлашганини“ қайд этади. Бу вируслар шубҳасиз бизнинг умумий аждодимизга юққан ва ҳар икки авлодга ўтган. Вируслар икки хил турда мустақил равишда айнан бир хил нуқтага жойлашиб қолиш эҳтимоли деярли йўқлигини ҳисобга олсак, бу бизнинг умумий аждоддан тарқалганимизга жуда кучли далил бўлиб хизмат қилади.

Тўққизинчи боб: „Эволюцияга қайтиш“. Ушбу якуний бобда эволюция бизга нималарни айта олиши ва нималарни айта олмаслиги кўриб чиқилади. Жеррй Cойне эволюцияни тушуниш бизни маънан юксалтиради деган хулосага келади: „Биз табиий танланиш коинотни бошқарадиган қонунларни тушуна оладиган даражадаги мураккаб мияни туҳфа этган ягона мавжудотмиз. Шунингдек, биз қандай қилиб дунёга келганимизни англаб етган ягона тур эканимиздан фахрланишимиз керак“[25].

Тақризлар

„Неw Сcиэнтист“ нашридаги тақризида Роwан Ҳоопер китобни „кенг қамровли ва гўзал услубда ёзилган баёнот“ деб атади. Натионал Cентер фор Сcиэнcе Эдуcатион учун тақриз ёзган палеонтолог Доналд Р. Протҳеронинг таъкидлашича, Жеррй Cойне „деярли барча асосий нуқталарни қисқа, аммо завқли ва мулойимлик билан ишонтира оладиган тарзда қамраб олишни аъло даражада уддалаган“[26][27]. Тҳе БиоЛогос Фоундатион учун тақризида Роберт C. Бишоп шундай ёзади: „Жеррй Cойненинг эволюцияни қўллаб-қувватловчи далиллар бўйича тушунтиришлари ва муҳокамаларининг кўлами ҳамда аниқлиги кишида катта таассурот қолдиради. Илм-фанга озгина бўлса ҳам қизиқиши бор христианлар унинг айтганлари ҳақида чуқур ва мулоҳаза билан ўйлаб кўришлари лозим“. Шундай бўлса-да, Роберт C. Бишоп муаллифнинг илм-фан ва эътиқодга бўлган ёндашувини „муаммоли“ деб танқид қилди. „Тҳе Wалл Стреэт Жоурнал“ нашрида Пҳилип Китчер шундай деб ёзган: „Китоб далилларни тушунарли тарзда тақдим этиш ва шу орқали креационистларнинг алдамчи гапларига учиб юрганларни ишонтириш учун мўлжалланган… Жеррй Cойне Дарwинга ажойиб туғилган кун совғасини тақдим этди“[28][29]. Тҳе Неw Ёрк Ревиэw оф Боокс журналида Ричард C. Леwонтин китоб ҳақида шундай дейди: „Жеррй Cойненинг ушбу китобни ёзишдан асосий мақсади — эволюция Ер юзидаги ҳаёт тарихининг рад этиб бўлмас жисмоний факти эканига доир инкор этиб бўлмас далилларни тақдим этишдир… У буни тўлиқ уддалаган“. Э. О. Wилсон шундай таъриф беради: „Ушбу соҳада фаолият юритаётган энг етакчи олимлардан бири томонидан ёзилган эволюциянинг аниқ ва равон тушунтирилишини хоҳловчилар учун Wҳй Эволутион ис Труэ энг тўғри танловдир“[30]. „Тҳе Тимес Литерарй Супплемент“ нашрида Ричард Даwкинс китобга ижобий баҳо бериб, шундай дейди: „Мен бир вақтлар эволюцияга ишонмайдиган одам ё аҳмоқ, ё ақлдан озган ёки жоҳил бўлиши керак деб ёзган эдим ва ўшанда жоҳиллик жиноят эмаслигини ҳам қўшиб қўйгандим. Энди эса ўша гапимни янгилашим керак: эволюцияга ишонмайдиган одам ё аҳмоқ, ё ақлдан озган ёки ҳали Жеррй Cойнени ўқимаган“.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Wҳй Эволутион ис Труэ“. глобал.оуп.cом. Қаралди: 2024-йил 9-май.
  2. ↑ Cойне, Жеррй. Wҳй Эволутион ис Труэ, Охфорд Ландмарк Сcиэнcе, Охфорд Университй Пресс, 2009 — 12-бет. 
  3. ↑ Шубин Неил, Неил; Даэсчлер, Эдwард; Женкинс, Фариш (2006). "Тҳе пеcторал фин оф Тиктаалик росеаэ анд тҳе оригин оф тетрапод лимбс". Натуре 440 (764–771): 764–771. дои:10.1038/натуре04637. ПМИД 16598250. ҳттпс://www.натуре.cом/артиcлес/натуре04637#cитеас. 
  4. ↑ Wанг, Х. Л.; Wу, Х. C. (1999). "А дромаэосаурид диносаур wитҳ а филаментоус интегумент фром тҳе Йихиан Форматион оф Чина". Натуре 401 (6750): 262–266. дои:10.1038/45769. ҳттпс://www.натуре.cом/артиcлес/45769. 
  5. ↑ Зҳоу, З. Ҳ.; Wанг, Х. Л.; Куанг, Х. W.; Зҳанг, Ф. C.; Ду, Х. К. (2003). "Фоур-wингед диносаурс фром Чина". Натуре 421 (335–340): 335–340. дои:10.1038/натуре01342. ПМИД 12540892. ҳттпс://www.натуре.cом/артиcлес/натуре01342#cитеас. 
  6. ↑ Ху, Х.; М. А., М. А. (2004). "А неw троодонтид диносаур фром Чина wитҳ авиан-лике слеэпинг постуре". Натуре 431 (838–841): 838–841. дои:10.1038/натуре02898. ПМИД 15483610. ҳттпс://www.натуре.cом/артиcлес/натуре02898. 
  7. ↑ Тҳеwиссен, Ж. Г. М.; Cоопер, Л. М.; Cлементз, М. Т.; Бажпал, С.; Тиwари, Б. Н. (2007). "Wҳалес оригинатед фром ақуатиc ариодаcтйлс ин тҳе Эоcоне эпоч оф Индиа". Натуре 450 (7173): 1190–1194. дои:10.1038/натуре06343. ПМИД 18097400. ҳттпс://www.натуре.cом/артиcлес/натуре06343. 
  8. ↑ К., Яги; Нишикими, Н. (Деcембер 1, 1991). "Молеcулар басис фор тҳе дефиcиэнcй ин ҳуманс, а кей энзйме фор асcорбиc аcид биосйнтҳесис". Америcан Жоурнал оф Cлиниcал Нутритион. ҳттпс://аcадемиc.оуп.cом/ажcн/артиcле-абстраcт/54/6/1203С/4715185?редиреcтедФром=фуллтехт&логин=фалсе. 
  9. ↑ Нишикими, К.; М. Р., Фукуюма; Миношима, С.; Шимизу, Н.; Яги, Н. (1994). "Cлонинг анд чромосомал маппинг оф тҳе ҳуман нонфунcтионал гене фор Л-гулоно-гамма-лаcтоне охидасе, тҳе энзйме фор Л-асcорбиc аcид биосйнтҳесис миссинг ин ман". Жоурнал оф Биологиcал Чемистрй 269 (18): 13685–13688. дои:10.1016/С0021-9258(17)36884-9. ПМИД 8175804. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_жоурнал-оф-биологиcал-чемистрй_1994-05-06_269_18/паге/13685. 
  10. ↑ Оҳта, Й.; Нишинки, М. (1999). "Рандом нуcлеотиде субститутионс ин примате нонфунcтионал гене фор Л-гулоно-гамма-лаcтоне охидасе, тҳе миссинг энзйме ин Л-асcорбиc аcид биосйнтҳесис". Биочимиcа эт Биопҳйсиcа Аcта (ББА) - Генерал Субжеcц 1472 (1–2): 408–411. дои:10.1016/С0304-4165(99)00123-3. ПМИД 10572964. 
  11. ↑ Кашида, Т. С.; Кубота, Й.; Фуками, Ҳ. (2007). "Тҳе олфаcторй реcептор гене репертоирес ин сеcондарй-адаптед марине вертебратес: эвиденcе фор редуcтион оф тҳе фунcтионал пропортионс ин cетаcеанс". Биологй Леттерс 3 (4): 428–430. дои:10.1098/рсбл.2007.0191. ПМИД 17535789. ПМC 2390674. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=2390674. 
  12. ↑ Ордонез, Г. Р. (2008). "Лосс оф генес имплиcатед ин гастриc фунcтион дуринг платйпус эволутион". Геноме Биологй 9 (5). дои:10.1186/гб-2008-9-5-р81. ПМИД 18482448. ПМC 2441467. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=2441467. 
  13. ↑ Добзҳанскй, Т. (1973). "Нотҳинг ин биологй макес сенсе эхcепт ин тҳе лигҳт оф эволутион". Америcан Биологй Теачер 35 (125–129): 125–129. дои:10.2307/4444260. 
  14. ↑ Дарwин, Чарлес. Тҳе Вояге оф тҳе Беагле, 1839. 
  15. ↑ Дарwин, Чарлес. Он тҳе Оригин оф Спеcиэс, 1859. 
  16. ↑ Даwкинс, Ричард. Cлимбинг Моунт Импробабле. Пенгуин, 1996. 
  17. ↑ Ленски, Р. Э. (2004). "Пҳенотйпиc анд геномиc эволутион дуринг а 20,000-генератион эхперимент wитҳ тҳе баcтериум Эсчериа cоли". Плант Бреэдинг Ревиэwс. 
  18. ↑ Wеинер, Жонатҳан. Тҳе Беак оф тҳе Финч. Винтаге, 1995. 
  19. ↑ Ҳалл, Б. (1982). "Эволутион ин а петри диш: Тҳе эволвед β-Галаcтосидасе сйстем ас а модел фор студйинг аcқуиситиве эволутион ин тҳе лабораторй". Эволутионарй Биологй. дои:10.1007/978-1-4615-6968-8_2. 
  20. ↑ Нилссон, Д.-Э.; Пелгер, С. (1994). "А пессимистиc эстимате оф тҳе тиме реқуиред фор ан эе то эволве". Проcеэдингс оф тҳе Роял Соcиэтй оф Лондон 256 (53–58): 53–58. дои:10.1098/рспб.1994.0048. ПМИД 8008757. ҳттпс://роялсоcиэтйпублишинг.орг/дои/10.1098/рспб.1994.0048. 
  21. ↑ Дарwин, Чарлес. Тҳе Десcент оф Ман, 1871. 
  22. ↑ Майр, Эрнст. Анимал Спеcиэс анд Эволутион. Ҳарвард Университй Пресс, 1963. 
  23. ↑ Cойне, Жеррй. Wҳй Эволутион ис Труэ, Охфорд Ландмарк Сcиэнcе, Охфорд Университй Пресс, 2009 — 189-бет. 
  24. ↑ Жоҳансон, Доналд. Фром Луcй то Лангуаге, рев., 2006. 
  25. ↑ Cойне, Жеррй. Wҳй Эволутион ис Труэ, Охфорд Ландмарк Сcиэнcе, Охфорд Университй Пресс, 2009 — 254-бет. 
  26. ↑ Ҳоопер, Роwан. „Ревиэw: Wҳй Эволутион ис Труэ бй Жеррй Cойне“. Неw Сcиэнтист (2009-йил 9-январ).
  27. ↑ Протҳеро, Доналд (Септембер 18, 2009). "Ревиэw: Wҳй Эволутион ис Труэ". Репорц фор тҳе Натионал Cентер фор Сcиэнcе Эдуcатион 29. ҳттпс://нcсе.нго/ревиэw-wҳй-эволутион-труэ. 
  28. ↑ Бишоп, Роберт „Эволутион, Мйтҳс анд Реcонcилиатион: А Ревиэw оф "Wҳй Эволутион ис Труэ"“ (2011-йил 4-май).
  29. ↑ Китчер, Пҳилип. „Фоллоwинг тҳе Эвиденcе“. Тҳе Wалл Стреэт Жоурнал (2009-йил 29-январ).
  30. ↑ Леwонтин, Ричард. „Wҳй Дарwин?“. Неw Ёрк Ревиэw оф Боокс (2009-йил 28-май).