Ziyosfera

Qanqa: Versiyalar orasidagi farq

Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Qanqa
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi.
#YOʻNALTIRISH [[Qanqa]]
{{Diqqatga sazovor joylar
| nomi =Qanqa
| mahalliy_nomi =
| tasvir =Kanka1.jpg
| izoh =
| xarita =
| xarita_izohi =
| joylashuv =[[Oqqoʻrgʻon tumani]], [[Toshkent viloyati]], [[Oʻzbekiston]]
| turi =
| material =
| binokor =
| qurila boshlangan =
| qurilish tamomlangan =
| balandligi =
| eni =
| ochilish =
| kengligi =
| vebsayt =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordAddon              =
|CoordScale              =
}}
[[File:Kanka.jpg|thumb|Qanqa shahri xarobasi Toshkent viloyati xaritasida]]
'''Qanqa''' (''Xarashkat''''',''' ''Kanka''''',''' ''Qanqatepa'') — miloddan avvalgi III — milodiy XIII asrlarga oid shahar xarobasi. [[Oʻzbekiston]]ning [[Toshkent viloyati]], [[Oqqoʻrgʻon tumani]] hududida joylashgan. [[Toshkent]] shahridan 70 km janubi-gʻarbda, Eltamgʻali posyolkasining janubi-sharqiy chegarasida, Qorasuv irmogʻining ([[Ohangaron (daryo)|Ohangaron daryosining]] eski oʻzani) chap qirgʻogʻida joylashgan. Eng yaqin aholi punkti — Qoʻriq qishlogʻi (sobiq „Leninizm“ kolxozi).
== Maʼlumotlar ==
Qanqa arxeologik yodgorligi Toshkent vohasida joylashgan eng qadimiy shahar markazlaridan biridir. Qanqa qoʻrgʻoni Toshkent vohasining ilk poytaxti, antik davr va oʻrta asrlarda [[Movarounnahr]]ning eng katta shahar markazlaridan biri boʻlgan. Shahar miloddan avvalgi III asrdan to milodiy XIII asrgacha mavjud boʻlgan<ref>Rassilka Akademii nauk Uzbekistana, dekabr, 2013 god.</ref>.
== Nomlanishi ==
Tarixchilar orasida Qanqa nomi bahslidir. 1930-yil [[Mixail Masson]] Qanqa nomining [[Avesto]]da eslab oʻtilgan Kangxo („yuqori va muqaddas“) bilan bogʻliqligini taxmin qilgan. Lekin keyinchalik Qanqa nomi „[[Shohnoma]]“dan kelib chiqqan, degan xulosaga kelgan. Xalq orasida shahar nomining shoh Qanqa (yoki Anqa) bilan bogʻliqligi haqida afsonalar yurishi haqida maʼlumotlar bergan<ref>Masson M. Ye. Zagadochnoe gorodiщe Kanka. Iz rezultatov rabot 29 otryada TPE. // SONAT, Tashkent, 1934, № 4. S. 115; Masson M. Ye. Axangeran. Arxeologo-topograficheskiy ocherk. Tashkent, 1953. S. 106-110]</ref>.
 
Xalq orasida yuradigan boshqa versiyaga koʻra Qanqa toponimi „qon“ soʻzi bilan bogʻliq boʻlib, „qonli“, „qurbongoh“ maʼnolarini anglatadi<ref>[Bogomolova K. A. Sledi drevnego kulta vodi u tadjikov. // IOON Tadj. SSR. 1952, vip. 2. S. 59]</ref>.
 
Keyingi davr tadqiqotchilari shaharning nomini [[Kangyuy]] davlatiga oidligini taʼkidlashadi. Qangʻ davlati tarkibida boʻlgan Shoshning birinchi poytaxti shu yerda boʻlgani taxmin qilinadi<ref>{{Veb manbasi |url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5286/ |title=UNESCO, Kanka |access-date=2019-10-16 |archive-date=2020-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924030037/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5286/ |deadlink=no }}</ref><ref>[Filanovich M. I. Tashkent. Zarojdenie i razvitie goroda i gorodskoy kulturi. T., 1983. S. 26; Shaniyazov Sh. K. Ob istoricheskoy toponimike Tashkenta. // ONU, № 7, 1983. S. 36-37]</ref><ref name="автоссылка1">{{Veb manbasi |sarlavha=ГОРОД СВЯЩЕННОГО ФАРНА, ДРЕВНЕЙШАЯ СТОЛИЦА ТАШКЕНТСКОГО ГОСУДАРСТВА |url=http://www.tour.uz/index.php?nav=3&sub=116 |qaralgan sana=2023-01-19 |arxivsana=2009-07-29 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20090729060610/http://www.tour.uz/index.php?nav=3&sub=116 }}</ref><ref name="mytashkent.uz">{{Veb manbasi |url=http://mytashkent.uz/2008/08/02/gorod-blagorodnogo-kamnya/ |title=Письма о Ташкенте :: Город благородного камня |access-date=2019-10-16 |archive-date=2019-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016133724/https://mytashkent.uz/2008/08/02/gorod-blagorodnogo-kamnya/ |deadlink=no }}</ref>.
 
Xitoy manbalarida Yuni va Xarashkat nomlari bilan tilga olinadi.
 
Ayrim arxeologlar Qanqani Skif Antioxiyasi shahri xarobasi deb hisoblashadi. Bu shaharga miloddan avvalgi III asrda Yaksart daryosining (hozirgi [[Sirdaryo (daryo)|Sirdaryo]]) oʻng qirgʻogʻida yunon qoʻmondoni Demodam tomonidan asos solingan va shoh Antiox sharafiga nomlangan.
 
Oʻrta asrlarda shahar Xarashkat deb nomlanadi<ref name="автоссылка1" />.
Oʻrta asr tarixchisi [[Ibn Havqal]]ning yozishicha, Xarashkat kattaligi boʻyicha Shosh hududidagi Binkatdan keyingi ikkinchi oʻrindagi shahar hisoblangan<ref>{{Veb manbasi |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Haukal/text.phtml?id=1689 |title=АБУ-Л-КАСЫМ ИБН ХАУКАЛЬ «КНИГА ПУТЕЙ И СТРАН» |access-date=2010-09-03 |archive-date=2010-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101231022437/http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Haukal/text.phtml?id=1689 |deadlink=no }}</ref>.
 
== Yodgorlikka yetkazilgan zarar ==
2023-yilning sentyabr oyi boshida yodgorlik joylashgan yerni sunʼiy yoʻldosh orqali kuzatib, soʻng tashrif buyurgan 20 nafar xalqaro mutaxassis Qanqa yodgorligining aholi tomonidan egallab olinib, unga jiddiy zarar yetkazilganiga guvoh boʻlishgan. Bungacha yodgorlikning [[UNESCO|Unesconing]] umumjahon merosi roʻyxatiga kiritilishi kutilayotgan edi<ref>{{Veb manbasi |url=https://ishonch.uz/archives/16482 |sarlavha=Тошкент вилоятида ЮНЕСКО рўйхатига олинган 2 минг йиллик ёдгорлик йўқ қилиняпти. |arxivurl=https://ishonch.uz |arxivsana=29.09.2023 |qaralgan sana=03.09.2023}}</ref>.
 
== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Adabiyot ==
* Masson M.Ye., Axengeran: Arxeologotopograficheskiy ocherk, T., 1953;
* Abdullayev K. A., Izistorii gorodisha Kanka (1969—1972), Istoriya materialnoy kulturn Uzbekistana, Vsh. 12, T., 1975;
* Buryakov Yu. F., Qosimov M. R., Rostovsev O. M., Toshkent oblastining arxeologik yodgorliklari, T., 1975.
{{OʻzME}} <!-- Bot tomonidan yaratildi --><!-- '''Qanqa''', Xarashkat, Kanka, Qanqatepa — [[miloddan avvalgi III asr|miloddan avvalgi <nowiki>III</nowiki> asr]]—[[XII asr|milodiy <nowiki>XII</nowiki> asr]] boshiga oid qadimiy [[shahar]] xarobasi. [[Toshkent viloyati]]ning [[Oqqoʻrgʻon tumani]] hududida, [[Ohangaron daryosi]]ning qadimiy [[oʻzan]]i chap [[sohil]]ida. [[Shohruxiya]] arxeologik [[yodgorlik|yodgorligi]]dan taxminan 8&nbsp;km shim.sharqda qadimiy [[karvon]] yoʻli ustida joylashgan. qadimiy [[Xitoy]] yozma [[manbalar]]ida Bitan (Bityan), oʻrta asrlarda Xarashkat [[nom]]lari bilan yuritilgan. [[Qangʻ davlati]]ning [[poytaxt]]i boʻlgan. [[Oʻrta asr]]larda ([[IX asr|9]]—[[XI asr|<nowiki>XI</nowiki> asr]]lar) Xarashkat shahri [[Choch]] viloyatida [[Binkat]] (Toshkent)dan keyin 2shahar hisoblangan. Dastlab, [[Turkiston arxeologiya havaskorlari toʻgaragi]] aʼzosi Ye. T.Smirnov (1898), keyinchalik [[Masson Mixail Yevgenyevich|M.Ye. Masson]] (1934-yil), soʻngra Moddiymadaniyat yodgorliklarini muhofaza qilish jamiyati (qarangAbdullayev; 1969—72), 1974-yildan [[Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Arxeologiya instituti]] tomonidan tekshirish ishlari olib borilmoqda. Q. [[toʻgʻri toʻrtburchak]] shaklida, umumiy [[maydon]]i 200 [[gektar|ga]] boʻlib, bir necha qator [[mudofaa devorlari|mudofaa devori]] va [[xandaq]]lar bilan oʻralgan, [[ark]] 3 [[shahriston]] va [[rabod]]dan iborat boʻlgan. Shahriston I ning maydoni 6,5 ga, shim. qismida ark (balandligi 40 m) joylashgan. Uning atrofi xandaq bilan oʻralgan. Ark va Shahriston I ni 3 tomondan maydoni 50 ga dan ortiqroq Shahriston II oʻrab olgan. Shahristonlarga [[tashqari]]dan rabod (maydoni 60 ga) yondoshgan. [[Miloddan avvalgi I asr|Miloddan avvalgi 1]] — [[I asr|milodiy <nowiki>I</nowiki> asr]]larda shahar ravnaq topgan. Shahristonlar va rabodda koʻchakoʻylar, maydonlar, [[hovuz]] va oqar suv tarmoqlari hamda [[paxsa]] va yirik xom [[gʻisht]]lardan [[bino]] qilingan [[turar joy]] [[qoldiq]]lari saqlanib qolgan. Q.dan milodiy 1—[[II asr|<nowiki>II</nowiki> asr]]larda zarb etilgan [[kumush]] va [[mis]] [[tanga]]lar (jumladan, [[IV asr|4]]—<nowiki>XI</nowiki> asrlarga oid tangalar [[xazina]]si), [[oltin]] va [[qimmatbaho toshlar]]dan ishlangan [[taqinchoqlar]], [[sopol]] [[haykal]]chalar, ostodon (ossuariy), sirlangan va sirsiz sopol idishlar, tosh, [[suyak]] va metalldan ishlangan qurol va asboblar hamda [[devoriy rassomlik|devoriy rasm]] qoldiqlari topilgan. Turli xildagi bunday ashyoviy topilmalar shubhasiz, Q.da ohangarlik, [[kulolchilik]], [[tikuvchilik]], suyak [[oʻymakorlik|oʻymakorligi]] rivoj topganidan dalolat beradi. <nowiki>XII</nowiki> asrda Ohangaron daryosi oʻzanining oʻzgarishi tufayli Qanqa yodgorligi suvsiz qolib, xarobaga aylangan.<ref>N.AEgamberdieva. Arxeologiya. Toshkent—2011.108-109-bet.</ref>-->
{{Oʻzbekistonning turistik diqqatga sazovor joylari}}
 
{{chala}}
 
[[Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari]]
[[Turkum:Oʻzbekiston tarixi]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari]]
[[Turkum:Toshkent viloyati arxeologik obyektlari]]
[[Turkum:Oʻzbekistondagi Butunjahon merosi roʻyxatiga nomzodlar]]

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Qanqa
Joylashuv Oqqoʻrgʻon tumani, Toshkent viloyati, Oʻzbekiston
Xarita
Qanqa shahri xarobasi Toshkent viloyati xaritasida

Qanqa (Xarashkat, Kanka, Qanqatepa) — miloddan avvalgi III — milodiy XIII asrlarga oid shahar xarobasi. Oʻzbekistonning Toshkent viloyati, Oqqoʻrgʻon tumani hududida joylashgan. Toshkent shahridan 70 km janubi-gʻarbda, Eltamgʻali posyolkasining janubi-sharqiy chegarasida, Qorasuv irmogʻining (Ohangaron daryosining eski oʻzani) chap qirgʻogʻida joylashgan. Eng yaqin aholi punkti — Qoʻriq qishlogʻi (sobiq „Leninizm“ kolxozi).

Maʼlumotlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Qanqa arxeologik yodgorligi Toshkent vohasida joylashgan eng qadimiy shahar markazlaridan biridir. Qanqa qoʻrgʻoni Toshkent vohasining ilk poytaxti, antik davr va oʻrta asrlarda Movarounnahrning eng katta shahar markazlaridan biri boʻlgan. Shahar miloddan avvalgi III asrdan to milodiy XIII asrgacha mavjud boʻlgan[1].

Nomlanishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tarixchilar orasida Qanqa nomi bahslidir. 1930-yil Mixail Masson Qanqa nomining Avestoda eslab oʻtilgan Kangxo („yuqori va muqaddas“) bilan bogʻliqligini taxmin qilgan. Lekin keyinchalik Qanqa nomi „Shohnoma“dan kelib chiqqan, degan xulosaga kelgan. Xalq orasida shahar nomining shoh Qanqa (yoki Anqa) bilan bogʻliqligi haqida afsonalar yurishi haqida maʼlumotlar bergan[2].

Xalq orasida yuradigan boshqa versiyaga koʻra Qanqa toponimi „qon“ soʻzi bilan bogʻliq boʻlib, „qonli“, „qurbongoh“ maʼnolarini anglatadi[3].

Keyingi davr tadqiqotchilari shaharning nomini Kangyuy davlatiga oidligini taʼkidlashadi. Qangʻ davlati tarkibida boʻlgan Shoshning birinchi poytaxti shu yerda boʻlgani taxmin qilinadi[4][5][6][7].

Xitoy manbalarida Yuni va Xarashkat nomlari bilan tilga olinadi.

Ayrim arxeologlar Qanqani Skif Antioxiyasi shahri xarobasi deb hisoblashadi. Bu shaharga miloddan avvalgi III asrda Yaksart daryosining (hozirgi Sirdaryo) oʻng qirgʻogʻida yunon qoʻmondoni Demodam tomonidan asos solingan va shoh Antiox sharafiga nomlangan.

Oʻrta asrlarda shahar Xarashkat deb nomlanadi[6]. Oʻrta asr tarixchisi Ibn Havqalning yozishicha, Xarashkat kattaligi boʻyicha Shosh hududidagi Binkatdan keyingi ikkinchi oʻrindagi shahar hisoblangan[8].

Yodgorlikka yetkazilgan zarar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

2023-yilning sentyabr oyi boshida yodgorlik joylashgan yerni sunʼiy yoʻldosh orqali kuzatib, soʻng tashrif buyurgan 20 nafar xalqaro mutaxassis Qanqa yodgorligining aholi tomonidan egallab olinib, unga jiddiy zarar yetkazilganiga guvoh boʻlishgan. Bungacha yodgorlikning Unesconing umumjahon merosi roʻyxatiga kiritilishi kutilayotgan edi[9].

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ Rassilka Akademii nauk Uzbekistana, dekabr, 2013 god.
  2. ↑ Masson M. Ye. Zagadochnoe gorodiщe Kanka. Iz rezultatov rabot 29 otryada TPE. // SONAT, Tashkent, 1934, № 4. S. 115; Masson M. Ye. Axangeran. Arxeologo-topograficheskiy ocherk. Tashkent, 1953. S. 106-110]
  3. ↑ [Bogomolova K. A. Sledi drevnego kulta vodi u tadjikov. // IOON Tadj. SSR. 1952, vip. 2. S. 59]
  4. ↑ „UNESCO, Kanka“. 2020-yil 24-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 16-oktyabr.
  5. ↑ [Filanovich M. I. Tashkent. Zarojdenie i razvitie goroda i gorodskoy kulturi. T., 1983. S. 26; Shaniyazov Sh. K. Ob istoricheskoy toponimike Tashkenta. // ONU, № 7, 1983. S. 36-37]
  6. ↑ 6,0 6,1 „ГОРОД СВЯЩЕННОГО ФАРНА, ДРЕВНЕЙШАЯ СТОЛИЦА ТАШКЕНТСКОГО ГОСУДАРСТВА“. 2009-yil 29-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 19-yanvar.
  7. ↑ „Письма о Ташкенте :: Город благородного камня“. 2019-yil 16-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 16-oktyabr.
  8. ↑ „АБУ-Л-КАСЫМ ИБН ХАУКАЛЬ «КНИГА ПУТЕЙ И СТРАН»“. 2010-yil 31-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 3-sentyabr.
  9. ↑ „Тошкент вилоятида ЮНЕСКО рўйхатига олинган 2 минг йиллик ёдгорлик йўқ қилиняпти.“. 2023-yil 29-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 3-sentyabr.

Adabiyot

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  • Masson M.Ye., Axengeran: Arxeologotopograficheskiy ocherk, T., 1953;
  • Abdullayev K. A., Izistorii gorodisha Kanka (1969—1972), Istoriya materialnoy kulturn Uzbekistana, Vsh. 12, T., 1975;
  • Buryakov Yu. F., Qosimov M. R., Rostovsev O. M., Toshkent oblastining arxeologik yodgorliklari, T., 1975.



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Xarashkat?oldid=224528" dan olindi