Xoʻjali qirgʻini
| Ходжали қирғини | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Тог’ли Қорабог’ можароси | |||||||
 Озарбайжон Почта маркаси 2007 | |||||||
| |||||||
| Рақиблар | |||||||
 Армениа Арманистон Қуролли Кучлари Армениа Ёлланган қўшин СССР Россиянинг 366-мотоўқчи полки
|
 Азербаижан Ходжали полиция отрядлари
| ||||||
| Қўмондонлар | |||||||
| Армениа Сейран Оганян Армениа Серж Саргсян Армениа Роберт Кочарян
|
Азербаижан Алиф Хажиев
| ||||||
| Йўқотишлар | |||||||
| 161-613 | |||||||
| |||||||
Хо'жали қирғини (озарбайжонча: Хоcалı фаcəси — 1992-йил 25-февралдан 26-февралга ўтар кечаси Арманистон қуролли кучлари собиқ СССРнинг 366 мотоўқчи полки иштирокида Хо'жали шаҳрида озарбайжонликларга қарши этник тозалаш мақсадида уюштирилган қирғин. Арманистон отрядлари томонидан Хо'жали босиб олинганидан сўнг, у ерда қолган тинч аҳоли депортация қилинди. Бу ишлар ташкиллаштирилган кўринишда амалга оширилган[1]. Депортация қилинган тинч аҳоли мулки Хонкандида сақлаб қўйилган. Бу НКР бошқаруви томонидан керакли қарор мавжудлигини яққол исботлайди. Хо'жали тинч аҳолиси шу жумладан аёллар ва болаларни асирга олиниши ва ушлаб қолиниши Хо'жалининг бутун тинч аҳолисини беминнат Озарбайжонга қайтаришга тайёрлиги ҳақидаги НКР бошқарувининг Декларациясига зид келарди. Асирлар ўта қониқарсиз шароитларда сақланган, Хо'жали тинч аҳолисига қарши зўравонлик ҳаракатлари амалга оширилган[1].
Ходжали аҳолиси қонунга хилоф равишда ўз мулкидан маҳрум қилинган, тинч аҳоли кўчмас мулки Хонканди ва унинг атрофида яшайдиган шахслар томонидан эгаллаб олинган[1]. НКР раҳбарияти Ходжалидан кетган ёки депортация қилинган аҳоли мулкини эгаллаб олинишини қонунийлаштирди, шахсий уйларга эгалик қилиш учун ордерлар берилиши ташкил этилди. Ходжалига бостириб келишда собиқ СССРнинг 366 мотоўқчи полки иштирок этган[1]. „Мемориал“ ҳуқуқларни ҳимоя қилиш ташкилоти хулосасига кўра, ҳарбий мотоўқчи полкининг ҳарбий операцияларда ҳамда жангларда иштирок этганлиги, шунингдек, низолашган томонларнинг ҳарбий мулкини бошқа томонга берилиши ўрганиб чиқилиши керак[1].
Ходжали қирғини натижасида 613 тинч аҳоли йўқ қилинди, улардан 63 та болалар, 106 аёллар ва 70 қариялар эди, 8 оила тўлиқ яксон қилинди, 25 болалар ота ва онасидан маҳрум бўлди, 130 бола эса ота ёки онасидан айрилди[2]. Душман ўқидан 487 одам яраланди, улардан 76 болалар эди, 1275 киши асрга олинди. Асрга оилнганлардан 150 киши шу жумладан 68 аёл ва 26 болалар тақдири ҳозиргача номаълум[3].
Ходжали қирғинини Озарбайжонда асосан Озарбайжон Миллий қаҳрамони Чингиз Мустафаев ёритган. Ҳарбий журналистнинг қисқа хизмат даврида Ходжалида содир этилган ўғрилик ва ваҳшилийкларни тасмага туширди. Ходжали ҳимояси даврида Озарбайжоннинг етти миллий қаҳрамони иштирок этган[4]. Жангда Президент томонидан „Мардлик учун“ медалини ўлимидан сўнг берилган Шохрат Хасанов вафот этди[4]. Озарбайжон миллий қаҳрамони Аллаҳверди Багиров арман полковниги Виталий Баласанян ёрдами билан уч кун ичида 1003 Ходжали асрларини озод қилди.
Бугунги кунда Ходжали қирғинини тан олиш — Озарбайжон ташқи сиёсатини асосий йўналишларидан биридир. Бугунги кунда Ходжали қирғинини Озарбайжондан ташқари Покистон ҳамда Судан тан олган. Парламент даражасида фожеани Мексика, Колумбия, Чехия, Босния ва Герцеговина, Жибути, Перу, Гондурас, Панама, Иордания, Руминия ва Шотландия тан олган[5]. АҚСҲнинг 22 штати Ходжали қирғинини тан олиш ҳақидаги ҳужжатни қабул қилган.
Озарбайжонда бу фожеа „Ходжали қирғини“ деб аталади. Дунёнинг 6 мамлакатида Ходжали қирғинига бағишланган 9 ёдгорлик қурилган.
Замин
1991-йилнинг октабиридан Ходжали қамалда бўлган[4]. 30 октябр куни автомобил йўллари тўсиб қўйилди ва ягона ҳаракатланиш воситаси вертолеёт бўлиб қолди[4]. 1992-йилнинг 28 январида Ходжалига сўнгги вертолёт учиб келди. Лекин Шуша осмонида вертолёт отиб туширилганидан сўнг ва фожеа натижасида 41 одам ҳалоқ бўлди, натижада бу алоқа воситаси ҳам узилди[4][6]. 2 январдан шаҳарда электроэнергия таъминоти тўсиб қўйилди[4].
1992-йилнинг 2 январидан бошлаб Аяз Муталибов Озарбайжон Республикаси Президенти вазифаларини бажаришни давом эттирди. Янги ташкил топган Арманистон Республикаси сепаратистлар учун очиқ Тоғли Қорабоғни қурол-яроқ, ёнилғи, маҳсулот ва бошқа моддий техник таъминот билан таъминлаганини расмий равишда инкор этди. Лекин Левон Тер-Петросян кейинчалик сепаратистларга техника ва пул билан таъминлаганини тан олган бўлса ҳам, ўз одамларини жангга юборганини инкор қилди. Арманистонга Озарбайжон блокадаси ҳамда Озарбайжон қўшниси Туркия томонидан босим уюштирилди[7]. Февралнинг бошида Озарбайжоннинг Малибейли, Гарадагли ҳамда Агдабан қишлоқларини арманилар босиб олди, у ердаги аҳоли эса кўчирилди, натижада 140 киши жароҳат олди, 99 киши вафот этди[8].
Арманистонни Қорабоғ билан қуруқликдаги фақат битта алоқа воситаси бўлган, бу вертолёт орқали Лачин дарасидир. Ходжали Ханкендидан 7 километр масофада, таҳминан 6,000-10,000 аҳолиси бўлган, аэропртга эга ягона шаҳардир. Бундан ташқари Град ракета артилерияси учун база ҳисобланади[9][10]. Ханкендида арманилар яшаган баланд биноларга 400 Град ракеталари отилган. Феврал охирида армани қуролли кучлари келаётган ҳужум ҳақида маълум қилдилар ва Ходжалида отишмани тўхтатиш учун Озарбайжонга шарт қўйдилар[10][11][12].
Ходжали ишғоли (босқин)
1992-йилда 25 февралдан 26 февралга ўтар кечаси Арманистон қуролли кучлари 366 мотоўқчи полки иштирокида Озарбайжоннинг Ходжали шаҳрига ҳужум қилишди ва у ерда яшайдиган этник озарбайжонларни ваҳшийларча ўлдира бошлашди[13]. Ходжалига ҳужум уч йўналишдан олиб борилди, шу сабабли аҳоли Кардар дарёси томонига тўғри ўрмонларга қочишга мажбур бўлди[14]. Ўрмонда кучдан қолган ва чарчаган аҳолининг катта қисми арман қуролли кучлари томонидан ўта ваҳшийлик билан ўлдирилди[15].
„Мемориал“ инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш марказининг хулосасида 1992-йилнинг 25 февралидан 26 февралига ўтар кечаси Ходжалида инсон ҳуқуқларини оммавий равишда бузилиши ва оккупациядан олдин у ерда 2-4 минг киши шаҳарнинг бир неча юз ҳимоячилар билан яшаганлиги таъкидланган[1]. Ходжалини ҳимоя кучлари, Озарбайжон Ички Ишлар Вазирлиги полицияси ҳамда Озарбайжон Миллий армияси аскарлари ҳимоя қилган[1].
Иккала томоннинг маълумотларига кўра, шаҳарда уч турдаги бронитехника шунингдек, „Алазан“ ракеталари бўлган. Ходжалини ишғол қилишда иштирок этган шахслар ҳамда Тоғли Қорабоғнинг „мансабдор шахслари“ икки турдаги „Град“ реактив тизимлар мавжудлигини таъкидлашган[1].
Босқин (ишғол) иштирокчилари
„Мемориал“ кузатувчилари ҳужум қилишга айнан ким буйруқ берганини ҳамда бу қилмишлар учун ким жавобгарлиги ҳақида маълумот топа олмадилар. Лекин, Тоғли Қорабоғдаги ҳолат ҳақидаги аризани асос қилиб олган ҳамда Ходжалини босиб олиш операциясини режалаштириб амалга оширган НКР бошқаруви бунинг учун жавобгар деган хулоса қилса бўлади[1].
366 мотоўқчи полки ўрни
Барча қочоқларнинг гувоҳлигига кўра, шаҳар ҳужумида 366 мотоўқчи полки ҳарбийлари иштирок этган, айримлари эса ҳатто шаҳар ичига ҳам киришди[1][4][16]. Аҳоли қаршилигига учраган ҳарбий команда таркибининг бир қисми эркин чиқиш йўлларини таъминлаб бера олмади[17]. Шу мақсадда Гянджда жойлашган десант дивизияси жалб қилинди. Лекин бу кучларнинг келгунича, таркиби асосан қирғинда иштирок этган ҳарбий арманилардан ташкил топган бу дивизиядан 103 киши ҳарбий буйруққа бўйсунмай Ходжалида қолдилар[18][19][20]. Полк бошқаруви ҳамда полкни чиқиб кетиши учун жавобгар шахсларнинг жиноий келишуви натижасида ҳарбий техниканинг бир қисми, шу жумладан бронланган техника арманиларга бериб юборилди[21].
Маълумотларга кўра, арманиларга бериб юборилган 366 полкнинг ҳарбий машиналари шаҳар ҳужумида иштирок этган, улар ўқ очишди лекин шаҳарга кирмади[1]. Ҳарбий хизматчиларнинг арманилар томонида операцияда иштирок этиши учун полкнинг бошқаруви ёзма буйруқ берган[1].
Босқинни кечиши
25 феврал куни соат 23:00 бошлаб Ходжали замбаракдан ўққа тутилган[1]. Биринчи навбатда яшаш жойларидаги казармалар ҳамда ҳимоя нуқталари вайрон қилинди. Пиёда отрядлари шаҳарга 26 феврал куни 01:00-04:00 орасида кириб келишди. Арманистон қуролланган уюшмалар аъзоларининг таъкидлашича, Ходжали Горнизонинг ҳарбий мудофаси тез орада яксон қилинди. Ходжалидаги вайроналар артилерия ҳужуми бўлганини исботлади, улар вақтинча кўча уруши натижаларига ўхшамасди. Сўнгги мудофа нуқтаси соат 07:00 да йўқ қилинди. Босқиндан сўнг дарҳол аҳолининг бир қисми Агдам томонга қолгани эса Ходжалига йўл олди. Шаҳардан чиқиб кетаётган айрим гуруҳлар орасида шаҳар горнизони ҳарбийлари ҳам бўлган[1].
Аҳоли шаҳарни икки йўналишда тарк этди[1].
- Шаҳарнинг шарқий қисмидан дарё бўйлаб шимоли — шарқий йўналишга, Аскеранни чап томонда қолдирган ҳолда (айнан шу йўлни Арманистоннинг мансабдор шахслари „эркин коридор“ деб аташади)
- Аскераннинг ўнг томонидан қолдириб, шаҳарнинг шимолий томонидан шимоли — шарқий йўналишига (маълум бўлишича бу йўлдан кам сонли қочоқлар ўтган).
Шундай қилиб, тинч аҳолининг катта қисми Ходжалини тарк этди, таҳминан 200-300 киши ертўлаларда беркиниб шаҳарда қолишди. Ишғол вақтида бомбардимон натижасида саноқсиз кўп одам ўлдирилган. Арман томони тажрибага эга бўла туриб, ўлганлар сони ҳақида маълумот беришдан бош тортди. (26 феврал куни „Голфстрим“ уюшмасининг телевизион муҳбири Бурганскийнинг хабар қилишича, аҳолининг кўпчилиги мудофа горнизони бўлинмаларининг миномёт ўқи билан яксон қилинди, лекин Бурганский хабаридаги ҳужумга алоқадор айрим маълумотлар бошқа манбалардан олинган маълумотга тўғри келмайди ва бу билан шубҳа туғдиради[1].
Арманистон манбаларига кўра ҳужум томонидан йўқотишлар 10-12 кишини ташкил этган[1].
Аҳолини олиб чиқиш учун „Бўш коридор“
Расмий маълумотларга кўра, Ходжалидан тинч аҳолини олиб чиқиш учун „НКР“ шаҳарнинг шарқий томонидан ва Агдам томонга дарё бўйлаб шимоли — шарқий йўналишда, чап томондан Аскеранни айланиб ўтиб „бўш коридор“ ташкил этилди. Кенглиги 100-200 бўлган бу „коридор“ айрим жойларда 300 метрга етди. „Коридор“ ҳудудида жойлашган арман қуролли бирлашма аъзолари ҳамда қуролсиз бирлашма аъзолари „коридор“ дан ўтаётган тинч аҳоли ва қуролсиз гуруҳларга ўт очмасликка ваъда беришди[1].
Расмий маълумот ва ҳужум иштирокчилари хабарларига кўра, ишғол қилишдан аввал Ходжали аҳолиси бронланган ҳарбий мошиналардаги баландлатиш воситаси ёрдамида бундай „коридор“ мавжудлиги ҳақида хабардор қилинди. Лекин бундай маълумот бераётган шахслар аҳолининг кўпчилиги овознинг пастлиги сабабли бу огоҳлантиришни эшитмаганлиги мумкинлигини таъкидлашди.
НКР раҳбарияти бу билан шуни тасдиқладики, ишғолдан бир неча кун олдин, вертолётдан „бўш коридор“ дан фойдаланиш ҳақидаги варақалар отилган. Лекин буни тасдиқлаш учун „Мемориал“ кузатувчиларига бу варақаларнинг ҳатто бир нусхасини ҳам кўрсата олишмади. Сўров қилинган Ходжали қочоқлари бундай маълумот ҳақида эшитмаган эди[1].
„Мемориал“ кузатувчилари Ходжали ишғоли вақтида қочган 60 яқин кишини Боку ва Агдамда сўроқ қилишди. Сўроқ қилинганлардан фақат биттасигина „бўш коридор“ ҳақида хабар эшитганини айтди (бу ҳақида Ходжали горнизонининг аскари маълум қилди). „Мемориал“ кузатувчилари Ханкенди марказида депутат Паруйр Хайрикян билан сўров ўтказишди (суҳбат Арманистон телевидениеси оператори томонидан ёзиб олинган) асрга олинган Ходжали аҳолиси „Бўш коридор“ ҳақида ҳеч нарса эшитмаганини айтишди[1].
Ҳужмдан бир неча кун аввал, арманистон томони вакиллари радио алоқасидан фойдаланиб муассасаларни бир неча бор режалаштирилган ҳужум ҳақида хабардор қилишди ва аҳолини шаҳардан дарҳол олиб чиқишни таклиф қилишган[1]. Бу хабар олиниб Бокуга юборилган ҳамда „Боку ишчиси“ газетасида тасдиқланган[1]. Корридорнинг мавжудлиги ҳақида „Русская мисл“ газетасининг 03.04.1992-йилги сонида ҳам ёзилган, шунингдек, бу ҳақида Ходжали ижроия қўмитаси бошлиғи Элман Мамедов ҳам шундай ёзган:
Биз тинч аҳолини олиб чиқиш учун бу коридор э’тиборга олинганлигини билган эдик...[1]
— Элман Мамедов
Қирғин
Шаҳарни тарк этган аҳоли тақдири
Ҳужум (босқин) бошланиши билан, аҳоли хавотирда шаҳарни тарк эта бошлади[1]. Аҳолини ҳатто энг зарур буюмларни ҳам олишга имкони бўлмади — аксарият енгил уст-бошда қочган (натижада улар турли даражадаги музлашдан азият чекди). Боку ва Агдамда сўров қилинган кўпчилик қочоқларда ҳатто ҳужжат ҳам бўлмаган. Аҳолининг кўпчилиги шаҳарни дарё бўйлаб тарк этган (биринчи йўналиш — „Ходжалига ҳужум“ бўлимига қаранг). Айрим қочоқ гуруҳлар орасида шаҳар горнизонининг ҳарбийлари бўлган. Озарбайжоннинг Агдам тумани атрофида одамлар „бўш коридор“ дан чиқишган, лекин бу одамларга қарата ўт очилган ва натижада уларнинг аксарияти ҳалок бўлган. Тирик қолганлари эса ҳар томонга қочиб кетишди. Омон қолишга уринганлари эса арман постларига дуч келишди ва ўша ерда отиб ташландилар. Қочоқларнинг фақатгина бир қисми Агдамгача етиб келди, айримлари айниса аёл ва болалар (аниқ сонини айтишнинг имкони йўқ) тоғу-тошлардан ўтиб ўша ерда совуқдан ҳалок бўлишган, айримлари Пирджамал ва Нахчиваник қишлоқларида асрга олинган. Хожали аҳолисининг айтишича, асрга олинганларнинг айримлари ўлдирилган[1].
Қочоқлар ўлдирилган жойлар, шунингдек жасадлар, Озарбайжон бўлимларининг вертолётда жасадларни олиб кетиш операциялари барчаси видеога олинган. Видеога олинган тасмаларда жасадлар катта ҳудуд бўйлаб ёйилиб ётгани кўриниб турибди. Филмда фожеа жойидаги мурдаларнинг аксарияти аёллар, қариялар ҳамда ёш болалар эканлиги кўриниб турибди. Шу билан бирга ўлдирилганлар орасида форма кийган одамлар ҳам бор. Видеода асосан улар кўрсатилган[1]. Релефнинг қийинлиги ҳамда жисмоний хусусиятларни ҳисобга олганда, қочоқлар тахминан 7 ёки 8 соат ичида ўлдирилган жойига етиб келган („бўш коридор“ гача параллел йўл 2 соат). Шундай қилиб, қочоқлар эрталабдан ўқ остида қолган.
Тўрт кун ичида Агдамга тахминан 200 жасад олиб келинган. Жасадларда ўзгариш аломатлари бўлган. Агдамдаги тиббиёт муассаси ходимлари тўртта териси шилинган ва битта боши танасидан кесилган мурдани аниқлашди[1]. 181 мурда (130 эркак, 51 аёл, 13 бола) суд тиббиёт экспертизасидан ўтказганда 151 киши ўқдан ҳамда 20 киши метал қуролдан, 10 киши эса оловдан вафот этгани аниқланди. Шунингдек, Ходжалидан олиб келинган бир неча мурда устида суд тиббиёт экспертизаси ўтказилди. „НКР“ бошқаруви „Мемориал“ кузатувчиларига 120-130 мурда Агдамга келишувга кўра олиб келинганлигини такидлашди. 96 мурда Агдамда кўмилди. Бошқаларнинг мурдалари эса қариндошларига етказиб берилди[1].
„НКР“ раҳбарияти ҳамда арман ҳарбий отрядлари аъзолари тинч аҳолини „бўш коридор“ да ўлдирилиши, арман постларига ўт очганларга қарши жавобан ўт очишга мажбур бўлганини тушунтиришди. Арман қуролланган отряд аъзолари таъкидлашича Озарбайжон бўлинмалари ҳимояда қуролдан фойдаланган. Арман постларига биринчи гуруҳ қочоқлар яқинлашди. Қочоқлар орасидаги ҳарбийлар арман постларига қарата ўт очишди. Отишма вақтида битта пост йўқ қилинди (2 киши ўлдирилди, 10 киши жароҳатланди). Лекин Озарбайжонликлар билмаган бошқа пост қочоқларга қарата яқин масофадан ўт очишди[1].
Ходжали қочоқларининг такидлашича (матбуотда ҳам такидланган) аҳоли орасидаги ҳарбийлар арман постларига қарата ўт очишди, лекин улар фақатгина қарши жавобан ўт очган, арманилар биринчи бўлиб қурол ишлатган. Иккинчи йўлдан юрган қочоқларга ҳамда Аскернинг ўнг томонидагиларга қарата ўт очилган. Агдамнинг тиббий вагонида Ходжалидан кўп сонли қурбонлар бўлган[22]. Рўйхатга олиш журналида 598 нафар жароҳатланган ҳамда музлаган, териси шилинган ва боши танасидан жудо қилинган кишилар ҳақида ёзувлар мавжуд[22]. Ходжалида ҳалок бўлганлар сони фақатгина ўқдан ҳалок бўлган қочоқлар билан эмас, балки тоғларда музлаб қолганлар билан ҳам ҳисобланади. „Мемориал“ кузатувчилари уч боласидан жудо бўлган аёл билан суҳбатлашишди. „Қорабоғ“ 26.03.92 даги газетаси маълумотларига кўра қўмита 476 ҳалок бўлганлар оиласига ёрдам кўрсатган[1][22].
Шаҳарда қолган аҳоли тақдири
Шаҳар қуролланган арман отрядлари томонидан босиб олинганида, у ерда 300 тинч аҳоли қолган, улар орасида 89 турк — ахисклар бўлган[1]. Аҳоли, босқин иштирокчилари, „НКР“ раҳбарияти ҳамда Ходжали тумани оммавий ахборот восита вакиллари маълумотларига кўра, қолган тинч аҳоли асрга олинган ва уч кун ичида Хонкендининг (ҳукм қилиш ва транспорт қўшинлари марказига), „Красная“ қишлоғи ҳамда Аскеран тумани қамоғига кўчирилди[1]. НКР раҳбарияти билан келишилиб, айримлари хусусий арман оиласи уйларига олиб кетилган[1].
„НКР“ раҳбарияти маълумотларига кўра бир ҳафта ичида барча аёл ва болалар Озарбайжонга олиб борилган. Икки томондан олинган маълумотларга кўра, Ходжали босиб олинган вақтда Агдамга кетаётган ва асрга олинган 700 аҳоли 28.03.1992-йилда Озарбайжонга қайтарилган[1]. Уларнинг аксарияти аёл ва болалар эди. Шу вақтда Ходжалининг бир неча аҳолиси маълумотларига кўра аёллар, болалар ҳамда эркаклар „алмашиш воситаси“ сифатида олиб қолинган. Бу маъумотлар „Мемориал“ вакиллари томонидан тасдиқланган. 13 мартгача Ходжалилик аёллар ва ёш қизлар Аскеранда асир сифатида олиб қолинган. Бундан кейин ҳам аёллар Аскеранда куч билан ушлаб турилган ва бунга исботлар мавжуд[1].
Асирлар ва Ходжали ҳимоячиларини сақлаш шароитлари
„Мемориал“ ҳуқуқни ҳимоя қилиш маркази кузатувчилари маълумотларига кўра, Ханкендидаги Ходжалининг тинч аҳолиси ҳамда Озарбайжон бирлашмалари аъзолари қамоқхона марказида ўта ёмон шароитларда сақланган.[1] Ташқи кўринишидан асрлар кучдан қолган, узоқ муддат оч қолишгани ҳамда мунтазам равишда дўппосланганлиги маълум бўлди. Шуни таъкидлаш керакки, кузатувчилар фақатгина бир нечта асрлар билан учраша олишди.[1]
Қамоқ раиси маёр Хачайтурян асрларга бир неча дақиқага ҳам гаплашишга рухсат бермади.[1] Бундай имконият фақатгина бир маротаба берилган. Асрга олинган ҳамда кейинчалик алмаштирилган Ходжали аҳолиси ва шаҳар мудофачилари мунтазам равишда дўппосланганини айтишди.[1]
Аллахверди Багиров Ходжали қирғини вақтида жанг жойида арман аскар босқинчи жасадлари ва асрларни озарбайжон асрларига алмашган Аллахверди Багировнинг хизмати катта бўлди.[1] Арман полковниги Виталий Баласаняннинг ёрдамида уч кун ичида арманилар қўлидан 1003 асрни тортиб олди (озод қилди). Аллахверди Багиров арман асрларини автобусда олиб келди ва хўжайинларига топширди.[1] У мурдаларни кафанга ўраб Агдам масжидида кўмди.[23] Агдамнинг Карагачи қабристонига асирлар олиб келинди.[24] Ҳарбий оператор Сейидага Мовсумли ва Чингиз Мустафаевлар Аллахверди Багиров ва Виталий Баласанянлар музокараларини ёзиб олиш имкониятига эга бўлишди.[25][26]
Жасадларни йиғиш
Ходжали воқеалари вақтида аҳоли Агдам йўналишида эмас, тоғ ва ўрмонлар томонига қочишди, сабаби арман қуролли отрядлари Агдам йўлидаги Гарагая тепалигини эгаллаб олишди. Аскеран томонидан Ходжалиликларга ёрдам бера олмаган қўшин гуруҳи ходжалиликларга ёрдам бериш режасини тузишди ва Гарагая операциясини бошлашди. Бу операция юқори раҳбарият томонидан тайёрланган. Ходжали воқеалари бошланганида Гарагая арманиларда бўлган. Фақатгина 26 февралда тирик қолган одамлардан ҳолат ҳақида маълумот олиб, маҳаллий Агдам баталёни тинч аҳолини озод қилиш операциясини бошлади. Шундан сўнг Шелли қишлоғи йўналиши бўйлаб тинч аҳоли озод этилди. Гарагая операцияси натижасида 200 га яқин аҳоли асирликдан озод этилди, 100 ортиқ мурда Агдамга олиб келинди. Ходжалиликларнинг мурдалари Гарагаянинг қарши томонида Аскерандан бир оз олдиндан бошланди. Бу ҳудудлар арманилар бошқаруви остида бўлган.[27]
.png)
Агдам баталёни командирларидан бири Аллахверди Багиров ҳамда Аскеран баталёни командири Виталий Баласян ўртасидаги музокаралар натижасида, ходжаликларнинг қолган мурдалари еғилди.[27][28] Шундай қилиб, воқеалардан икки кун ўтгандан сўнг, қарши томон билан музокаралардан сўнг, Аллахверди Багиров Аскеран баталёни командири билан учрашди ва Озарбайжон томони мурдаларни олиб кетишини ва сёмка олиб боришини айтиб ўтди (ўш пайтда Багиров билан бирга ҳарбий оператор Сейидага Мовсумов бўлган).[29] Виталий аввал сёмкаларга қарши эди, лекин икки арман аскари озарбайжонликларни ҳамма жойда кузатиб юриши ва фақатгина уларнинг рухсати билан суратга олиш шарти билан рози бўлди. Келишувдан сўнг улар арманиларнинг мошинасига ўтириб тўғри Ходжалига кетишди. Улар билан икки юк мошинаси йўлга чиқди. Мошинада битта Ходжали мудофа батлён гуруҳи бўлган. Улар мурдаларни еғиши керак эди. Аскеран тоғи олдидаги Аскеран кўпригига етганда, кўприк таги ва атрофи тўла мурда эканлигини кўришди. Аксариятининг боши танасидан жудо қилинган, кўзи ўйилган, юзидан териси шилинган, ваҳшийлик билан қийноқларга солингани маълум бўлди. Мовсумов ҳар қанча суратга олишга уринмасин, унга йўл қўйишмади. Озарбайжон аскарлари мурдаларни еға бошлашди. Ўлганлар орасида чақалоқлар, қизлар, қариялар бўлган. Айримлари арқон ва занжирларга боғланган эди.
Бир оз олдинга юрганда кўп сонли Озарбайжон аскарлари мурдаларини кўришди.[30] Улар жанг ҳолатида ўлишган. Улар орасида Алиф Хажиев мурдаси ҳам бор эди. Унинг юзи куртка билан ёпилган эди, шунинг учун арманилар уни танишмади ва олиб кетишга рухсат беришди. Арманилар ҳам мурдалар орасида алла кимни яъни Адил Гулиевни қидиришди.[30] Арманилар Сейидага Мовсумовга Адил Гулиев жасадини кўрсатиб сўраганда, у уинг жасади эмаслигини айтди. Алиф Хаджиев мурдасидан нарироқда қулоқлари кесилган қария мурдаси бор эди.[27] Бошқа жойда бутун бир оила жасадлари ётган эди. Йўл юзида қари эри ва хотин сим билан боғланган, эркакнинг боши танасидан жудо қилинган, аёлнинг эса қулоғи ва бурни кесиб ташланган эди. Сейидага Мовсумов ҳаммасини тасмага ёзиб олишга ҳаракат қилди. Жасадлар Гаргарчай дарёси соҳилларидан тоғларигача ётган эди.[30][31] Аскарлар Гаргарчайга етганида, арманилар кўприкдан дарёга бир юк мошина жасад отиб юборишди.
Мовсумов ва жасадларни еғган аскарлар тепага кўтарилганида, улар вертолётда Чингиз Мустафаев келганини кўришди.[28] Арманилар вертолётни ёқиб юборишди.[28][30] Чингиз жанг майдонида душманларга қарама-қарши қолиб Нахчиваник томонидан тасмага туширди.
Мустафаевдан ташқари Мовсумов у ерда бошқа мухбирларни ҳам кўрди. Улардан бири „Саҳар“ газетаси мухбири Шамил Сабироглу эди, бошқаси эса хорижий журналист. Чингиз Мустафаевнинг сўзларига кўра, у 28 феврал куни биринчи маротаба келганида радиуси 500 метр бўлган жойда бутун майдон мурдаларга тўла бўлган.[30] Мустафаев ҳаводан жасадларни еғаётган озарбайжон аскарларини кўрди.[32] Ҳудуд арман ҳарбийлари томонидан назорат қилинганлиги сабабли учувчилар аввал қўна олмади.[27][33] Ва ниҳоят қўнганида ўқ овозлари эшитилди ва вертолёт яна ҳавога кўтарилди. Мустафаев билан келган милиция ходимлари барча тўртта жасадни олиб кетишди. Чингиз Мустафаев ва у билан бирга келган беш киши бу ҳудудда қолишди (Аскеран — Нахчиваник йўли орасида 25 метр, чўчқа фермаси олдида) ва суратга олишни бошлашди.[32] Мустафаевнинг гапига кўра уларнинг олдидан иккита арманиларга тўла мошина ўтиб кетди. Мустафаев айтишича унинг олдидаги иккита одам бундай жасадларни кўриб ҳушидан кетиб қолди, кўпчиликнинг юраги хуруж бўлди.[33] Сўнг вертолёт келиб Чингиз Мустафаевни олиб кетди.[30]
Ўша куни Багиров аскарлари 85 жасадни олишда иштирок этишди, уларнинг орасида Алиф Хаджиев ҳамда Адил Гулиев жасадлари бўлган, кейинчалик уларга Миллий Қаҳрамон унвонини беришди.[29] Кечки пайт Агдам яқинида бу гуруҳларни Рöйтерсин фотомухбири Фредерик Ланген расмга олди.[34] "Тҳе Неw Ёрк Тимес газетасига интервюсида Ланген шундай деди:
“Биринчи юк машинасида мен 35 жасад, иккинчисида ҳам тахминан шунча жасадни ко’рдим. Айримларининг боши танасидан жудо қилинган, ёниб кетган эди. Уларнинг барчаси эркак эди, айримлари эса ҳарбий формада эди”.[35]
Ҳаммаси бўлиб Багиров аскарлари Катук, Нахчианик, Аскеран ва Ходжалидан 180 яқин жасад еғилди. Уларнинг аксарияти таниб бўлмас ҳолатда эди.[28]
2 март куни Чингиз Мустафаев хорижий журналистлар билан бирга ҳарбий ҳаракатлар жойига келганида, жасадларнинг аҳволи янада даҳшатли аҳволда эди. „Известия“ газетасига интервюсида Мустафаев бир неча кунда уларнинг аҳволи янада ёмонлашганини айтиб ўтди.[32]
қирғин қурбонлари
Кўпгина Озарбайжон ва хорижий оммавий ахборот воситаларида Ходжали қирғини натижасида 63 бола, 106 аёл, 70 қария ўлдирилганлиги қайд этилган.[36][37] Хўджалининг 613 аҳолиси ўлдирилди, 8 оила тўлиқ йўқ қилинди, 25 бола отаси ва онасида маҳрум бўлди, 130 бола ёки отаси ёки онасидан маҳрум бўлди.[37] Душман ўқидан 76 бола ҳалок бўлди, 487 яраланди, 1275 таси асрга олинди. 150 киши гаровга олинди, уларнинг орасида 68 аёл, 26 бола бўлган.[37] Уларнинг тақдири бугунги кунгача номаълум.
Озарбайжон Парламентининг қонун ва ҳуқуқларни ҳимоя қилиш бўлими гуруҳи раҳбари Намик Алиевнинг таъкидлашича 23 апрелда Ходжали воқеаларини ўрганиш натижасида Агдамда 213 нафар Ходжали қурбонари кўмилган.[38] Агдамнинг вақтинчалик касалхонасига тушган айрим жасадар комбатлар сифатида қабул қилинган.[38] "Ҳелсинки Wатч таъкидлашича 180 нафар Ходжали аҳолиси дараксиз йўқолган.[39]
„Қора боғ“ китоби муаллифи Томас Ваалнинг фикрича, вожеа натижасида 485 киши музлаб ҳалок бўлди.Озарбайжоннинг расмий ҳисобларига кўра, 25-26 феврал кунлари ҳалоқ бўлганлар сони 613 киши, улардан 63- болалар, 106 аёл, 70 қариялар эди.[40]
Ходжали аҳолиси мулки
Ходжали шаҳрини тарк этаётган аҳоли энг керакли буюмларини ҳам олиб кета олмадилар.[1] Ходжали аҳолисига ҳатто мулкининг бир қисмини ҳам олиб кетишга йўл қўйишмади.[1] Кўп уйларнинг эшигида уларнинг янги эгаларининг фамилиялари ёзиб қўйилган эди. „Мемориал“ кузатувчилари ҳеч нарса билан олди олинмаган мородёрликнинг гувоҳи бўлишди.[1] Шаҳарда қолган мулк, Ханкенди аҳолиси ва атрофида яшайдиган аҳоли томонидан талон-торож қилинди.[1] НКР олий бошқаруви буйруғига кўра, муҳтож арманилар Ходжалидаги уйларга кўчирилган ва уларга ордерлар берилган.[1]
Ходжали қирғини даврида гувоҳларнинг хотирасида қолганлар
33 ёшли ишчи Нигяр Азизованинг „Ҳелсинки Wатч“-а (Ҳуман Ригҳц Wатч) га айтишича, одамларни ўлдира бошланганидан сўнг улар орқага қайтиб турли томонларга қоча бошлашди.
Оломон 60 метрга чо’зилган. Мен одамларнинг о’ртасида эдим, тез орада ко’пчилик аҳоли о’лдирилди. Улар баланд бақириб о’лишди. Мен уларни юзидан танидим. Олдидан о’тганда мен уларнинг юзини ко’рардим. Болалар буни ко’рмаслиги учун биз уларни ко’зини ёпардик.[38]
Кейинчалик асрга олинган ёш Озарбайжон аёли „Ҳелсинки Wатч“ га шундай дейди:
У ерда қазилган ер бор эди. Биз майдонга яқилнлашдик ва бизга қарата о’қ очаётганини ко’рдим. Бу ерда таҳминан 60 киши бор эди. Мен билан қочаётганларнинг ко’пчилигига яраланиб ҳалок бо’лишди.[38]
Ходжали қирғини гувоҳи Хасан Аллахяровнинг айтишича:
Танк бизга қарата о’т очганда биз турли томонларга қоча бошладик, мен ҳар томонда жасадларни ко’рдим, мен билан қочаётганларнинг ко’пчилиги ҳалок бо’лди.[38]
Ходжали қирғини гувоҳи Хичран Алекберовнинг айтишича:
Нахчиваникда тонгги соат 9:00 эди. У ерда экин ерлари ва жасадлар бор эди. Уларнинг сони юзга яқин эди. Мен уларни санамасликка ҳаракат қилдим. Бу майдонда мен яраландим. Улар Алиф Хаджиевнини ҳам яралашди мен унга ёрдам бермоқчи бо’лдим, лекин о’зим ҳам қорнимдан яраландим. Майдонда бошқа жасадларни ҳам ко’рдим, улар терисининг ранги о’згармаган эди.[38]
Ходжали қирғини гувоҳи Балоглан Аллахяровнинг айтишича:
Нахчиваникда соат эрталабки 8:00 эди, улар о’қ очганда биз майдоннинг о’ртасида эдик. Улар о’қни фақатгина бир томон – о’рмондан очган. Кейин хотиним ва келиним билан қочаётганимда 20 метр масофада отиб о’лдиришди. Келинимга 3 жойига – боши, қорни ва оёг’ига отишди. Хотинимга эса белига отиб о’лдиришди. Арманилар уларнинг бармоқларини кесиб олишди.[38]
Ходжали қирғини гувоҳи Назиля Ахмедова эрталаб 8:00 да қочаётганида оёғидан яраланди:
Биз эмаклаб қочдик. Оёг’ида турганларнинг барчаси яраланди. Оёг’имни ростлаш учун турганимда мен ҳам яраландим, мен ко’п сонли яраланган одамларни ко’рдим, улар орасида биз алоҳида эмакладик. Яралангандан со’нг мен ко’пчиликни ко’рмадим, улар о’рмонда беркиниб олдилар. Кечки соат 7:00 гача мен қорда қолдим. Со’нг Халқ Фронти а’золари келди ва бизга қочишга ёрдам беришди.[38]
Ходжали жангида иштирок этган Озарбайжоннинг Миллий Қаҳрамонлари
Ходжали ҳимоясида еттита миллий қаҳрамон иштирок этди.[4] Гувоҳ, кейин эса Ходжали жангида ўлдирилган Шохрат, Озарбайжон Президенти томонидан „Қаҳрамонлик учун“ медали билан тақдирланган.[4]
- Алескер Новрузов ҳимоя гуруҳидаги биринчилардан эди, кейинроқ у баталён жангчиси бўлди, отишни билган ва қуролни ишлата олгани учун қолганларни ўргатди. Ходжали ҳимояси қўмита аъзолари арманиларнинг ўт очиш нуқталарини йўқ қилишди, арман гуруҳларини йўқ қилиш учун режалар тузиб уларни амалга оширишган. Эрталабки соат 5 да Алескер гуруҳи ҳимоя нуқталарида арманиларнинг кенг миқиёсдаги босқинларини ушлаб қолишди. Улар душман ҳужумини тўхтатишди ва уларни яксон қилиб яқинига йўлатишмади. Лекин қурол ва ўқлар тугаб қарши туришнинг иложи қолмади.[41] Гуруҳ командири Алескер Новрузов ягона беш қаватли бинодан ортга чекинишга буйруқ берди. Бу беш қаватли бино яқинида яраланди ва ҳушсиз ҳолда асрга олинди. Уни турли қийноқларга солиб қурбон қилишди.[42][42] Озарбайжон Республика прокуратурасининг тергов гуруҳи бу ҳолат ҳақида етарлича маълумот ва тушунтиришларга эга.[43] Шунингдек, гувоҳлар томонидан берилган маълумотлар ҳам мавжуд, бу маълумотлар бир неча бор газеталарда чоп этилган ва китобларда ёзилган.[43]
- 1992-йилнинг 25 февралида Элиф Хаджиев ва унинг кўмакчилари душмалага жиддий қаршилик кўрсатишди, лекин кучлар тенг эмас эди. Элиф Хаджиев янги кучлар билан одамларнинг ҳурмати ва ишончи учун ортга чекинмади.[43] Биринчи навбатда у аҳолини тинчроқ ва хавфсизроқ жойларга кўчирмоқчи эди.[43] Агдам туманининг бир қисмини қонли тун қоплади.[43] Шундай хавфда ҳам айримлар Алиф Хаджиевни кутишарди, лекин бундай ҳолларда у шиддат билан ортга ўгирилди.[43] Автоматик ўқ Алиф Хаджиевнинг юрагига тегади.[43] Унинг жасади беш кун давомида маймунжон бутаси тагида қолиб кетади.[44] Унинг Назим исмли ишчиси, Хаджиев ўлдирилганида бута тагига қўйиб, куртка билан ёпиб қўяди, Назим Алиф Хаджиевнинг жасадини олаётганида бир Армани „Агар бу жасад Алиф Хаджиевникилигини билиб қолсалар, сизларга уни бермайдилар“ дейди.[44] Шунинг учун Хаджиевнинг жасадини машинада олиб кетиб беркитиб қўйишади.
- 1991-йилда Тофик Хусейнов ташаббусига кўра „Ходжали мудофа баталёни“ ни ташкил қилади[4] 1992-йилнинг 25 февралидан 26 февралига ўтар кечаси у душманлар билан охиригача курашади ва аҳолини хавфсизроқ жойга олиб чиқади. У сўнгги ўқигача курашади, охирида ўзини ҳамда ёнидаги 10 арманиларни граната билан портлатади.[45]
- 1992-йилнинг 25 февралидан 26 февралига ўтар кечаси Ингилан Исмаилов яраланган ҳамда ўлган кишиларни ташир экан, жасорат кўрсатади ва арамилардан қасд олиш имкониятларини қидиради. Гуноҳсиз инсонлар учун қасд олиш учун у Агдам атрофида курашади. Унинг сўнгги жанги Дашбаши чўққисида бўлди. Чўққига чиқиш учун 25 арман аскарларини йўқ қилди, ўзи эса мардонавор ҳалок бўлди.[4]
- 1992-йил 18 февралда Ходжалидан аёлларни қутқариб олиб чиққан Адил Гулиев 11 жангда иштирок этди. Блокадани ёриб ўтиш учун у арман постига яқинлашди. Постда улар арман босқинчиларига кўз очишга бермай 21 кишини ўлдиришди. Хонага кирганида у ва унинг дўсти Илгар ўқ еди. Адил Гулиев уни пана жойга олиб ўтмоқчи бўлди, лекин душман уни оёғидан яралади. Илгар ҳаётдан кўз юмади, Джаббор эса душманларини ўлдиради. Бу жангда Джаббар ва Хафиз яраланади. Яраланган Адил Гулиевга хирургик операция керак эди, лекин бу пайтда касалхонага олиб бориш ёки дўхтир олиб келишни иложи бўлмаган. Яраланган жангчилар, катта қийинчиликларни кечиб ўтиб постга олиб келадилар[46] 1992-йилнинг 25 февралида жангдаги дўстлари уни замбилга қўйиб Гулиевни Ходжали қирғинидан қутқаришга ҳаракат қилишди. Ходжалининг барча аҳолиси унинг одамларни қутқаришдаги бебаҳо хизматларини англашарди. Уни Кетик қишлоғига олиб келишади. Лекин тоғ жангида улар арманиларнинг пистирмасига тушишади. Адил Гулиевни олиб кетаётганларни барчаси ўлдирилади, битта ўқ эса Адилнинг ўзига тегади. Беш кундан сўнг, 2 мартда Адил Гулиевнинг жасадини олиб кетишади.[46]
- 1992-йилнинг 26 февралида Физули Рустамов автомат билан қуролланиб Нахчванли қишлоғи яқинидаги Кетик қишлиғида қизлар ва аёллар арманиларга асирга тушмаслиги учун жангга киради. У икки маротаба аёл, бола ва қарияларни арман ҳарбийлари қўлидан қутқаради ва уларни тўғри Агдамга юборади. Рустамов одамларни учинчи маротаба қутқармоқчи бўлганида кўп сонли арманилар уни яралашди. Унинг дўстлари катта қийинчилик билан Агдамдаги касалхонага олиб боришди лекин ҳаётини сақлаб қола олишмади.[4]
- 1992-йилнинг 26 февралида Шохрат Хасанов, мудофа баталёни аъзоси сифатида арман қуролли кучларига қарши курашади.[4] Арманилар у жароҳатланганидан сўнг асирга олишди. Уни қийноқларга солиб ўлдиришди, аввал уни қўли ва оёғини кесиб ташлашди, сўнг кўзларини ўйиб олишди ва шу тарзда ўлдиришди. Шохрат Хасанов жасади бир ойдан сўнг топилди ва Бокудаги Шоҳидлар боғида кўмилди.[4]
Реаксиялар
Озарбайжон реаксияси
Журналист Томас Де Ваал такидлашича, Аяз Мутелибов ўзининг сиёсий рақибларини шу воқеаларда айблади, лекин кейинчалик ўз сўзларидан воз кечди.[47] 3 марта ўтган Озарбайжон Парламенти кенгашида, оппозиция депутатлари телеоператор Чингиз Мустафаевнинг филмини кўрсатишни талаб қилишди. Бошқарув режими бундай ваҳшийликни кўриб даҳшатга тушдилар. 6 март куни Халқ Фронти бошқаруви Муталибовга талаб қўйишди, шундан сўнг, у истеъфога чиқди. Янги сайланган спикер Якуб Меммедов расмий ҳолда ҳукуматни бошқара бошлади.[48][49][50]
1993-йилда Озарбайжон Президенти Ҳайдар Алиев ташаббусига кўра 26 феврал қирғин куни деб тан олинди.[51] Ҳайдар Алиевнинг 498 сонли 1997-йилнинг 25 февралидаги қарорига кўра, соат 17:00 Озарбайжон Республикаси ҳудудида қирғин қурбонлари хотирасига бир дақиқа сукут сақлаш эълон қилинди.[4] Ходжали қирғини муносабати билан 2002-йилнинг 25 феврал куни озарбайжон халқига мурожатида Ҳайдар Алиев шундай деди:
Ходжали қирғини шаҳидлари хотираси олдида бу бизнинг фуқаролик ва инсонийлик қарзимиздир. Бошқа томондан, бу вожеани халқаро сиёсий – ҳуқуқий баҳоланиши, уни асосчилари, ташкилотчилари ва бажарувҳиларини жазоланиши, инсониятга қарши қаратилган бундай ваҳший босқинчилик бошқа қайтарилмаслигига қаратилган.[52]
— Ҳайдар Алиев
2014-йилда Озарбайжон Президенти Илҳом Алиев қирғин ҳақида қуйидагиларни айтиб ўтди:
Ходжали қирғини қонли вароқ бо’лди ва 200 йиллик этник тозалаш сиёсати ва арман миллатчилари ва уларнинг тарафдорлари томонидан халқимизга қарши уюштирган қирғинининг давоми бо’лди”.[53]
— Илҳом Алиев
2017-йилда 40 мингдан ортиқ одам умумхалқ юришда иштирок этди, бу юриш Бокудаги Азадлиг майдонидан Хатаин туманида қурилган „Она йиғиси“ ёдгорлигигача давом этган.[54][55]
Араманистон Реаксияси
НКР Олий Қўмитаси Ходжалига босқинчилик вақтида зўравонлик воқеаларига афсусларини билдирди. Лекин, Ходжали оккупацияси билан боғлиқ жиноятларни текширишга келсак, ҳеч нарса кўрсатилмади. „Мемориал“ кузатувчилари билан суҳбатлашган мансабдор шахслар Ходжали оккупацияси давомида ваҳшийликлар содир бўлганини рад этишмади, бунга сабаб қилиб Арманистон қуролли кучлари қаторида ҳамда озарбайжон томонидан ўлдирилганларда жиноий ўтмишли шахслар бўлган дейишди.[1]
Террорчи акаси Монте Мелкоянга атаб китоб ёзган муаллиф Маркар Мелкояннинг айтишича, „шаҳар стратегик мақсад бўлган, лекин шу билан бирга бу ўч олиш эди“. Муаллиф шунингдек, икки арман отрайдлари „Арабо“ ҳамда „Арамо“ жангчиларини рўлини тавсифлайди ва Ходжали тинч аҳолисини қандай ваҳшийлик билан ўлдирганини батафсил ёзган. Унинг сўзларига кўра Ходжалининг айрим аҳолиси олти мил юриб ҳавфсиз жойга деярли етиб келишган, лекин (арман) аскарлари уларни қувиб етишди. „Сўнг пичоқларини олиб одамларни сўя бошлашган“.[56][57]
Ёзувчи — журналист Давид Хердиян ўзининг „Во имя креста“ китобида Ходжалида озарбайжон туркалари устидан арманилар уюштирган ваҳшийликлар ҳақида мағрурлик билан ёзади. Китобидаги 19 дан 76 бетгача Ходжали қирғини ҳақида шундай ёзади:
Совуқ эрта тонгда, Дашбулаг деб номланган жой олдидаги ботқоқолик олдидан о’тиш учун, биз жасадлардан ко’прикка о’хшаган нарса қурдик. Мен жасадларни устидан юришга бош тортганимда, Оганян исмли подполковник қо’қрмаслигимни буюрди. Мен командир буйруг’ига бо’йсундим ва ботқоқдан о’тиш учун 9-10 ёшли қиз жасади устидан босиб о’тишга мажбур бо’лдим. Менинг шимим ва оёқ кийимим қон бо’лди. Шу тарзда 1200 мурда устидан о’тдим.[58]
— Давил Хердиян
Жасадларни ёқиш билан шуг’улланган “Гафлан” арман гуруҳи 2 мартда 2000 туркийлар жасадини ег’иб, Ходжалидан километр узоқликда ёқиб юборди. Со’нгги юк машинасида қо’ли ва бо’йнидан яраланган о’н ёшли қизчани ко’рдим. Яхшилаб қараганимда у нафас олаётганини ко’рдим. Совуқ, очарчилик ва яраланганига қарамай у тирик эди. Мен ҳеч қачон о’лим билан олишаётган қизнинг ко’зларини эсимдан чиқара олмайман. Кейин Тигранян фамилияли аскар қизни қулог’идан ко’тариб мазут билан сепилган о’рага отиб юборди. Со’нг уларни ёқиб юборишди. Бу о’радан ёрдам бериш ҳақида ёлворишлар эшитилди.[58]
— Давил Хердиян
Ёзувчи — шоир Зори Балаян „ Руҳларимизни ҳаётга қайтариш“ китобида Ходжалида 1992-йил 26 феврал куни уюштирган қирғин ҳақида қуйидагича ёзади:
Ходжалида эгаллаб олган уйга, Хачатур билан уйга кирганда, бизнинг аскарлар бир болани тирсагидан ойнага михлаб қо’йишган экан. Ко’п шовқин қилмаслиги учун, Хачатур унинг ог’зига онасининг кесилган ко’крагини тиқиб қо’йди. Со’нг мен унинг бошидан, ко’краги ва қорнидан терисини шилиб юбордим у 7 дақиқадан со’нг жон берди. Менинг жоним йиг’ларди. Хачатур боланинг жасадини чопиб, турклар билан битта илдизга эга итларга отиб юборди. Кечки пайт туркий отряддаги уч киши билан шу ишни қилдик. Лекин мен армани, ватанпарвар ва фуқаролик вазифаларини бажардим. Мен ҳар бир армани бизлар учун маг’рурлик ҳис этишини билар эдим.[59]
— Зори Балаян
Ходжалидаги воқеалар Арманистон президенти Серж Саркисян ноқоқнуний сепаратист „мудофа кучлари қўмитаси“ бошқарган пайтда содир бўлган ва шунинг учун бу соҳада унинг фикрлари энг муҳим фикрлардан ҳисобланади. Саркисяннинг қуйидаги фикрлари Ходжалида содир этилган жиноятларни бажарганлар устидан ҳеч қандай шубҳа туғдирмайди:
Ходжалидан аввал озарбайжонлар арманилар улар билан ҳазиллашаётган ва арманилар фуқароларга қо’л ко’тармайди деб о’йлашди. Лекин бу стереотипни синдира олдик. Ва мана нима содир бо’лди. Ва яна шуни такидлаш керакки, бу йигитлар орасида Боку ва Сумгаитдан қочганлар ҳам бор эди ”.[57]
— Серж Саркисян
Минглаб одамларнинг ўлимига пушаймонмисиз деган саволга Серж Саркисян ҳеч қандай хижолациз шундай жавоб беради:
Мен ҳеч нарсага афсусланмайман, бу минглаб инсонларнинг ҳаёти эвазига ҳам бундай ларзалар керакдир.[57]
— Серж Саркисян
Ходжалидаги қирғин фактини тан олган кам сонли Арманистонликлар орасида, ҳуқуқ ҳимоячиси Микаэл Даниэлян ҳамда журналист Вахе Аэтянни келтириш мумкин.[60][61][62]
Бошқа мамлакатлар реаксияси
Cанада 2007-йилда Канаданинг Оммавий ҳавфсизлик Вазири Монте Квинтер Ходжалидаги қирғин ҳақида биринчи маротаба эшитишини ва жаҳон ҳамжамияти бу ҳодисани тан олиши муҳим эканлигигни такидлади.[63]
Мехиcо 2011-йилда Мексика Парламенти депутати Маркос Перес Ходжалида содир бўлганларни қирғин деб атади ва „Ходжалини ер юзидан табиий офатлар эмас, балки инсон қўллари йўқ қилди“ деб айтган.[64]
Туркей 2012-йилда Туркияинг Миллий Ҳаракат Партияси лидери Девлет Ахчели шундай дейди: „Бизнинг буюк халқимиз қардошларимизнинг ҳурмати ва яшаш ҳуқуқига тажовуз қилган арманилар қилмишига жирканчлик ва ланат билан қарайди“. 2016-йилда Туркия президенти Реджеп Тайип Эрдоган ўз чиқишида шундай дейди: „Инсоният сабоқ чиқариши керак бўлган ҳодиса бу Ходжалидаги қирғиндир“[65][66]
Исраэл 2013-йилда Исроил президенти Реувен Ривлин БМТ нинг Бош Ассамблеясидаги Холокост қурбонларига бағишланган чиқишида Ходжали фожеасини ҳам такидлаб ўтди ва уни дунёда содир этилган қирғина ҳамда оммавий қатл қилинишлар сафига қўшди.[67]
Молдова 2013-йилнинг 4 июлида Молдова парламенти депутати ҳамда омбудсмен Аурелия Григориу Ходжалидаги қирғинни тан олишга чорлади. Жумладан у шундай дейди: „Ходжали воқеаларига айбдорларни жиноий жавобгарликка тортиш учун махсус трибунал ташкил қилиш вақти келди“.[68]
Руссиа 2016-йилда Россия Федерацияси давлат Дума депутати Дмитрий Савелев ўзининг очиқ хатида шундай ёзади: „Агар Ходжалида содир этилган каби фожеалар эсдан чиқиб кеца, бу янги фожеаларга олиб келади“.[69]
Эуропе 2016-йилда Европа Иттифоқининг Сиёсат масалалари бўйича Италия сенатидан аъзоси Демократик партия вакили сенатор Паоло Палеотти Сенатнинг умумий мажлисида Ходжали қирғинини Арманистон ва Озарбайжон ўртасидаги Тоғли Қорабоғ можаросининг энг фожелаи ҳодисаси деб атади.[70]
Украине 2017-йилда Украина ва Озарбайжон парламентлараро дўстлиги гуруҳининг раиси ҳамда депутат Максим Курячий Ходжали фожеасига айбдорлар жазо тортиши кераклигини айтишди.[71]
Индонесиа 2017-йилда Индонезия депутати Меутя Ваида Ходжали қирғини бутун дунёни ларзага келтирган фожеадир деб такидлади.[72]
Матбуотда ёритилиши
АҚСҲ матбуотларида
Арманистон ва Озарбайжон ўртасидаги можарони ёритишга уринган АҚСҲ нашрлари орасидан „WашингтонПост“, „НеwЁркТимес“, „БостонГлобе“, „WаллСтреэтЖоурнал“, „СундайТимес“, „ЧиcагоТрибуне“ газеталари ҳамда „Ассоcиатедпресс“, „Тиме“ ахборот агентликлари муҳим ўрин тутади.[73][74]
1922-йилнинг 27 февралида „WашингтонПост“ газетасида америка жамияти диққатига америкалик журналист Томас Голтзнинг Ходжалидаги оммавий қирғинлар акс эттирилган мақоласи тақдим қилинган. Бу билан чекланибгина қолмай, ўша кеча қирғинлардан қийинчилик билан омон қолган ва Агдамда беркинган одамлар билан учрашди ва аслида воқеалар қандай содир бўлганини билиб олди. „WашингтонПост“ газетасида (1992-йил 28 февралда) мақоласи чоп этилган Томас Голтз шундай ёзади:
Жанг содир бо’лган жойлардан шарқида (Агдам назарда тутилмоқда - муаллиф) жойлашган масжид ма’лумотларига ко’ра, чоршанба куни Армани қуролли кучлари томонидан эгаллаб олинган Озарбайжон шаҳридаги жанг жойларидан олиб келинган 27 мурда бугун ко’милди. Агдамдаги масжид имоми Сейид Муаноглунинг айтишича, чоршанбадан бошлаб қочоқлар 447 Ходжали фожеаси қурбонларини қайд қилишди. Озарбайжон – Бокунинг расмий шахслари босқин вақтида 100 гача қурбонларни аниқлашди, арманистон ҳукумати эса фақатфина иккита озарбайжонликнинг о’лими ҳақида ма’лум қилишди.[73]
— Томас Голтз
„Озарбайжон кундалиги“ асарида Томас Голтз Ходжали қирғинини ёритаётган ҳамкасблари хис-туйғуларини тасвирлайди:
Реутерсин муҳбири Элиф ко’рганларидан қотиб қолади, суратчи Олег Литвин шу даражада ҳайратга тушган эдики, мен уни мурдалар, қабрлар, дод солаётган ва юзини тирнаётга аёллар томон ундаганимдан со’нггина суратга ола бошлади.[73]
— Томас Голтз
1992-йил 2 мартдаги „Тҳе Wашингтон Тимес“ мақоласида бу қирғин шундай тавсифланади:
Ходжалининг таҳминан бир неча минглик аҳолиси орасидан 1000 арманиларнин армияси томонидан ё’қ қилинди. Озарбайжон телевидениеси жасадлар билан то’лган вагонларни ко’рсатди.[73]
Ҳодиса бошланганидан сўнг бир неча кун давомида мурдаларни еғиб олиб кетиш учун вертолётлар юборилган, ҳодиса жойида шунингдек, хорижий журналистлар ҳам бўлган. Тҳе Неw-Ёрк Тимес" газетасининг 1992-йил 3 март кунги нашрида бу борада шундай ёзилган:
Вертолётлар ҳудудга учган бо’лда-да, озарбайжон ҳукумари ва журналистлар бошидан териси шилиб олинган уч боланиниг жасадини олиб келишди. Уларнинг айтишича арманилар вертолётларга қарата о’т очишди ва бу қолган жасадларни териб олиб кетишга имкон бермади.[73]
Озарбайжон матбуотида
Ходжали қирғинини ёритиш асосан Озарбайжон Миллий қаҳрамони Чингиз Мустафаев номи билан боғлиқ. У ўзининг қисқа ҳарбий журналист карераси даврида Ходжалида содир бўлган ваҳшийликларни ёзиб олиб, Ходжали учун муҳим хизмат кўрсатди. Арманиларнинг аёвсиз ўқларига қарамай, бу қирғин далилларини ҳужжатлаштириш учун Чингиз Мустафаев бир гуруҳ журналистлар билан бирга вертолётда қирғин жойига икки маротаба бориб келади. У Ходжалининг қорли майдонларида юзлаб жасадларни суратга олади. Ҳужжатли филмини суратга олар экан, Чингизнинг ҳаяжони эшитилиб турарди.[75][76][77] Буларни кўриб у шундай дейди:
О’лдирилганлар орасида 2 дан 15 ёшгача болалар, аёллар ва қариялар бо’лган. Жасадлар ҳолатидан улар совуққонларча ва атайлаб о’лдирилгани, ҳеч қандай жанг бо’лмагани, улар қаршилик ко’рсатмай о’лдирилгани, уларнинг аксарияти пешонасидан отиб о’лдирилгани ко’риниб турибди. Айримлари четга олиб бошидан отилган, айримлар бутун оила бо’либ отиб о’лдирилган. Айрим жасадларда бир нечта жароҳат жойлари бо’лган. Бу яраланганларни бошидан отишганини исботлайди. Болаларнинг қулоқлари кесиб олинган, о’рта ёшли аёлнинг юзининг чап томонидан терисини кесиб олишган, эркакларнинг бошидаги терисини кесиб ташлашган, бошидан оёг’игача кесилган жасадлар ко’риниб турарди.[77]
— Чингиз Мустафаев
Фотомухбир Илгар Джафаров, Шуша ва Лачин туманларидаги хизмат сафари тугаганидан сўнг, Ходжалига йўл олади. Унинг албомининг ўзига хослиги шундаки, расмларида содир бўлаётганлрнинг алоҳида ҳолатлари акс эттирилган, ҳар бир давр алоҳида қайд этилган, улар бутун даврни акс эттирган. Муаллиф хроник ва йилномачи рўлида чиқади. Кўпгина суратларда таҳкирланган одамлар, шу жумладан болалар ва аёлларга нисбатан ваҳшийликлар акс эттирилган.[78] У Ходжали ҳаётини шундай тарифлайди:
Бу ҳодисаларни о’з ко’зим билан ко’риш ва таҳқирланган жасадларни суратга олиш осон бо’лмади. Мен дахшатга тушдим, о’зимни ко’з ёш то’киш ва бақириб юборишдан зо’рг’а тутиб турдим. Арманилар оилани ваҳшийларча о’лдиришди, ҳар бир жасад таҳқирланган эди. Мен уларни барчасини суратга олишим керак эди.[78]
— Илгар Джафаров
Буюк Британия матбуотида
Буюк Британияда Реутерс агентлиги, Тҳе Тимес, Сундай Тимес, Тҳе Гуардиан газеталари, ББC канали ҳамда бошқа медиа органлар Ходжали ҳақида маълумот беришди. Тоғли Қорабоғга келган „Тимес“ газетаси мухбири Анатол Лиэвен кўп сонли хорижий журналистлар билан бирга, ватанига қайтганида кўрганлари ҳақида шундай ёзади:
Қор билан қопланган Тог’ли Қорабог’ чо’ққиларига етганимизда, ҳар ерда ётган жасадларни ко’рдик. Қочоқлар ҳимояланиб қочганда о’ққа тутилгани очиқ ойдин ко’риниб турарди. Фуқаролик вертолёти 4 жасадни олди ва шу вақтда Озарбайжон кинооператори о’нлаб жасадларни юқоридан суратга туширди. Агдам аэродромида ичи жасадларга то’ла фуқаролик вертолётини ко’рдик. Иккита қария ва кичик қизнинг жасади қон билан қопланган, баданининг пастки қисми эса соуқ ва қийноқлардан буралиб кетган эди. Улар отиб ташланган эди.[73]
— Анатол Лиэвен
1992-йилнинг 3 март куни ББC телевизион канали тонгги янгиликларида қотиллик ҳақида маълумот бера туриб шундай кадрларни намойиш этишди:
Бу жасадлардан ег’илган тог’ ко’риниши эди. Муҳаррирнинг со’зларига ко’ра оператор ҳамда хорижий журналистлар 100 ортиқ эркак, аёл ва болалар жасадини ко’ришган. Улар 1 метр масофадан бошига о’қ отиб о’лдирилган.[73]
1992-йил 29 феврал куни Тҳе Индепендент газетаси мухбири Хелен Вомак шундай ёзади:
«Реутерс» Ахборот агентлиги мухбири Элиф Кобан шундай ёзади: чоршанба куни содир бо’лган қирғинидан со’нг, озарбайжонликлар сон жиҳатидан иккинчи о’ринда турадиган Ходжали шаҳрини талончилиги даврида арманилар о’нлаб озарбайжонликларни о’лдиришди. Бу ҳодисаларга жаҳон ҳамжамияти буни ко’рмай о’гирилиб юборди. Азадор бир киши журналистлар гуруҳига “Биз о’ляпмиз сиз эса томоша қилиб турипсизлар” дейди.[73]
— Хелен Вомак
Франсия матбуотида
1992-йилнинг 14 мартида Франсия оммавий ахборот воситасининг "„Ле Монде“ газетаси урушни шундай баҳолайди:
Хорижий журналист жасадларнинг бош териси шилиб олингани ҳамда аёлни уч боласи билан михлаб қо’йишганини ко’рди. “Бу Озарбайжон пропагандаси эмас – бу ҳақиқат”. Ходжали қирғини гувоҳи, Франсия журналисти Жан Ив Юнет ко’рганларидан шундай фикр билдиради: “Биз Ходжали фожеасининг гувоҳи бо’лдик, юзлаб о’лдирилган тинч аҳоли – аёллар, болалар ҳамда қарияларни ко’рдик. Бу даҳшатли ко’риниш эди. Мен немис фашистлари ҳақида ко’п эшитганман, лекин тинч аҳоли, шу жумладан 5-6 ёшли болаларни о’лдирган арман фашистлари немис фашистларидан ҳам о’тиб тушдилар”.[73]
Туркия матбуоти
Ходжали қирғини сабабли оғир даврларда Озарбайжон томонидан ахборот тўсиб қўйилганлиги сабабли Туркия ҳамжамияти ахборот етказишга кўмаклашди.[73] Илк бор Арман ҳарбийлари томонидан қотилликлар суратлари Раҳбар Бешироглу билан ҳамкорликда „Миллиййəт“ газетасида чоп этилган. Туркия газеталарининг олдинги сарлавҳалари тўлиқ Ходжали қирғинига бағишланган эди. Улар қийинчилик билан тирик қолган гувоҳларнинг „Мен Қорабоғ қирғинини кўрдим“ деб бошланарди.[73]
Россия матбуоти
Ходжали қирғини Россия оммавий ахборот воситаларининг диққат марказида бўлди. 1992-йилнинг 12 июнида „Свобода“ рус газетаси асосий мақоласида „Бу фожеани амалга оширганларни оқлашнинг ҳеч қандай сабаби йўқ“. Москвада жойлашган инсон ҳуқуқлари бўйича Мемориал гуруҳи 1992-йилнинг 25 февралидан 26 февралига ўтар кечаси Ходжалини босиб олишда инсон ҳуқуқлари оммавий тарзда бузилган деб баҳолади. Натижада Ходжали окупацияси даврида инсон ҳуқуқларини оммави равишда бузилиши ва фуқароларни қийноққа солиш ҳақида гап очилди:
Арманиларнинг қопқонига тушган қочоқлар отиб о’лдирилди. Шунга қарамай, айримлари Агдамгача мувафақиятли етиб боришди. Асосан аёл ва болалар (аниқ сонини айтишнинг имкони ё’қ) совуқдан тог’ларда қотиб қолишган. Олинган ма’лумотларга ко’ра, айримлари Агдам яқинига келиб, Пиржамал ва Нахчиваник яқинида заложникка олинишди. Ходжалида алмаштирилганлар айримлари о’лдирилганини айтди. 4 кун давомида Агдамга 400 га яқин жасад олиб келинган. Жасадларда хо’рланиш излари бо’лган.[73]
Россиялик жоурналист Виктория Ивлеэва фотообективида кўчаларда ётган жасадлар акс эттирилган эди. Қорабоғ уруши ҳақидаги ўз мақоласида журналист асирга тушган тўрт фарзандли аёл тақдири ҳақида сўз очди. Ходжали қирғини „Комсомолская правда“, „Труд“ газеталари ҳамда „Паспорт“ москва журналида ёритилган.[74]
Бошқа мамлакатлар матбуоти
Ходжали фожеаси шунингдек бошқа мамлакатлар матбуотида ҳам ёритилган. Фожеадан сўнг, бир оз ўтгач Ирландиянинг „Тҳе Ириш Тимес“, Австралиянинг Тҳе Аге газеталарида қотилликлар ҳақида мақолалар чоп этилган.[74]
қирғинни тан олиниши
Бугунги кунда Ходжали қирғинини тан олсиҳ — Озарбайжон ташқи сиёсатини асосий йўналишларидан биридир. Бугунги кунда Ходжали қирғинини Озарбайжондан ташқари Покистон ҳамда Судан тўлиқ тан олган.[5] Парламент даражасида фожеани Мексика, Колумбия, Чехия, Босния ва Герциговиния, Перу, Гондурас, Панама, Иордания, Руминия тан олган.[5] АҚСҲнинг 22 штати Ходжали қирғинини тан олиш ҳақидаги ҳужжатни қабул қилган.[79]
2012-йил 20 ноябрида Джибутда ўказилган Ислом Ташкилотлари Ҳамдўстлигининг ташқи ишлар вазирлари кенгашининг 39 сессиясида Ходжалида уюштирилган жиноятларни қирғин деб тан олиш ҳақидаги резолюция қабул қилинган.[80]
қирғинни тўлиқ даражада тан олган мамлакат ва ташкилотлар
- Азербаижан Озарбайжон[81]
- 2012:
Пакистан 2012-йилда Покистон хорижий ҳамжамият Қўмитаси Ходжалининг тинч аҳолисига қарши уюштирилган қирғинни муҳокама қилиш резолюцияни қабул қилди.[82][83]- Андоза:Cоунтрй дата ОИC Ислом ҳамдўстлик ташкилоти.[84]
- 2014:
Парламент даражасида қирғинни тан олган мамлакат ва ташкилотлар
- 2012:
- Мехиcо Мексика 2012-йил 2 февралида Мексика Сенатида қабул қилинган қонунида Қорабоғнинг Ходжали шаҳрида 1992-йилнинг 25 февралидан 26 февралига ўтар кечаси содир бўлган фожеа қирғин деб тан олинган.[86][87]
Колумбия Колумбия. 2012-йил 24 апрелида, Колумбия парламентининг 102 депутати овоз бериши натижасида Ходжали қирғини расмий даражада тан олишди.[88][89][90]
- 2013:
Cзеч Републиc 2013-йилнинг 19 февралида Чехия парламенти Ходжали қирғинини расмий равишда тан олди.[91]
Босниа анд Ҳерзеговина 2013-йил 26 февралда Босния ва Герцеговина парламенти Ходжали қирғинини расмий равишда тан олди.[92][93]
Перу 2013-йил 14 июнда Перу парламенти Ходжали қирғинини расмий равишда тан олди.
Панама 2013-йил 7 августида Панама Республикасининг Миллий Ассамблеяси „Арманистон Қуролли Кучлари томонидан Озарбайжон ҳудудини оккупацияси“ ҳақида резолюция қабул қилди.
- 2014:
Ҳондурас 2014-йил 17 январда Гондурас парламенти Ходжали қирғинини тан олиш ҳақида № 303-2013 қарори қабул қилди. - 2016:
Жордан Иордания парламенти Хожали қирғинни расман тан олган.[94] - 2017:
Ходжали қирғинини тан олган АҚСҲ штатлари
2013-йилнинг 25 январида Америкада истиқомат қиладиган озарбайжонликлар, Ходжали қирғинини тан олиш мақсадида Оқ уйнинг „Биз халқ“ бўлими веб сайтида петиция қўйишди. Тез орада петицияни турли мамлакатлардан 100 мингдан ортиқ киши имзолаган.[97]
Бугун АҚСҲнинг 22 штатида Ходжали билан боғлиқ ҳужжатлар қабул қилинган.
Массачусетц 2010-йил 25 февралда Массачусец штати вакиллари палатаси қотиллик содир этилгани ҳақида резолюция қабул қилди.[98][99]
Техас 2011-йил Техаш штати (АҚСҲ) Ходжали қирғинини расмий равишда тан олди.[100][101]
Неw_Жерсей 2011-йилда Ню-Джерси штати (АҚСҲ) Ходжали қирғинини расмий равишда тан олди.[102][103]
Георгиа_(У.С._стате) 2012-йил 28 февралида Джоржия штати Ходжали қирғинини расмий равишда тан олди.[104][105]
Маине 2012-йил 23 мартида Мен штати Ходжали қирғинини расмий равишда тан олди.[106]
Неw_Мехиcо 2013-йил 28 январида Ню Мексико штати Ходжали қирғинини расмий равишда тан олди.[107][108]
Аркансас 2013-йил 8 февралида Арканзас штати Ходжали қирғинини расмий равишда тан олди.[109][110]
Миссиссиппи 2013-йил 25 февралида Миссисипи штати Ходжали қирғинини расмий равишда тан олди.
Оклаҳома 2013-йил 4 мартида Оклахома штати Ходжали қирғинини расмий равишда тан олди. Оклахома штатининг биринчи сессиясида Ходжали қирғинини тан олиш ҳақидаги резолюция қабул қилинган.[111][112]
Теннессеэ 2013-йил 18 мартида Теннеси штати Ходжали қирғинини расмий равишда тан олди.[113]
Пеннсйлваниа 2013-йил 18 мартида Пенселвания штати Ходжали қирғинини расмий равишда тан олди.[114]
Wест_Виргиниа 2013-йил 3 апрелда Ғарбий Вирджиния штати Ходжали қирғинини расмий равишда тан олди.[115]
Cоннеcтиcут 2013-йил 3 апрелда Коннектикут штати Ходжали қирғинини расмий равишда тан олди.[116]
Флорида 2013-йил 21 августда Флорида штати Ходжали қирғинини расмий равишда тан олди.[117]
Индиана 2014-йил 3 мартда Индиана штати Ходжали қирғинини расмий равишда тан олди.[118]
Аризона 2015-йил 3 мартида Аризона штати Ходжали қирғинини расмий равишда тан олди.[119]
Утаҳ 2015-йил 3 мартида Юта штати Ходжали қирғинини расмий равишда тан олди.[120]
Небраска 2016-йил Небраска штати (АҚСҲ) губернатори Пит Рикец Небраска штатининг барча аҳолисини 26 феврални „Ходжали хотира куни“ деб нишонлаш ва ва бу кунни қайғу куни деб тан олишга чақирди.[121][122]
Ҳаwаии 2016-йилда Хавай штати (АҚСҲ) губернатори Девид Иге фожеани тан олишни 24 йиллиги муносабати билан махсус аризани имзолади.[123]
Монтана 2016-йилда Монтана штати (АҚСҲ) губернатори Стив Буллок расмий аризани имзолади. У Монтана аҳолисига Ходжали қирғинини юбилей санаси муносабати билан мурожат қилди. Ўз чиқишида аҳолини 26 феврални „Ходжалини Хотирлаш куни“ сифатида ёд олишга чорлади. Чиқишида Ходжали қирғинининг ҳарбий даҳшатликлари қораланди.[124]
Идаҳо 2016-йил АҚСҲнинг Айдахо штати Ходжали қирғинини расмий равишда дан олди.[79]- Аризона 2017-йил 24 февралда Аризона Ходжали қирғинини расмий равишда тан олди.[125]
Халқаро ҳуқуқлар бўйича жавобгарлик
.jpg)
2013-йилнинг 15 февралида Ходжали қочоқлари Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Европа Кенгаши, Европанинг Ҳавфсизлик ва Ҳамкорлик Ташкилотларига мурожат қилишди. Дунёнинг нуфузли ташкилотлари бўлмиш, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Европа Кенгаши, Европанинг Ҳавфсизлик ва Ҳамкорлик Ташкилотларига мурожат қилишнинг асосий сабаби бу — 1992-йил февралида арманистон томонидан Озарбайжоннинг Тоғли Қорабоғида уюштирилган Ходжали қирғини ҳақида жаҳон ҳамжамиятига маълум қилиш ва бу қонли жиноятга ҳуқуқий ҳамда сиёсий баҳо беришдир.[52]
Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа Судининг 2010-йил 22 апрелидаги қарорига кўра, этник озарбайжонликлардан ташкил топган Ходжали тинч аҳолисини йўқ қилиш „ҳарбий жиноят ҳамда инсониятга қарши ва инсонийликка қарши жиноят“ деб тан олинди.[126] Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа Судининг 2010-йил 22 апрелидаги қарорига кўра, қуйидагилар қайд этилди:
Эркин маналардан олинган ҳисоботлар шуни ко’рсатадики, 1992-йилнинг 25 январидан 26 январига о’тар кечаси Ходжалини эгаллаб олиш вақтида, юзлаб этник озарбайжонлар, тинч аҳоли шаҳрни тарк этишга уринган вақтида арманистон (қуролланган) армияси томонидан о’лдирилган, яраланган ва асрга олинган.[126]
Меъроси
Ёдгорликлар
Дунёнинг 6 давлатида 9 ортиқ Ходжали қирғинига бағишланган ёдгорликлар қурилган. Ходжали қирғинига бағишланган биринчи ёдгорлик Бокуда 1993-йил ўрнатилган, 2008-йилнинг 26 февралида эса ўша жойда „Она еғиси“ деб номланган ёдгорлик қад кўтарди. 2011-йилда Ҳайкалнинг 3 метрлик поғонаси қурилиб, ўз қора гранит билан реконструксия қилинган.[127][128]
Ходжали қирғинига бағишланган Европадаги биринчи ёдгорлик Голландиянинг Гаага шаҳрида 2008-йилнинг 24 февралида қурилган. 2011-йилнинг 30 майида Германия пойтахти Берлинда, Штеглиц — Селендорф маъмурий округида Готфрид-Бенн кутубхонаси ҳовлисида Ходжали фожеаси қурбонларига бағишланган ёдгорлик ўрнатилган. 2012-йил 24 февралида Босния ва Герцеговинада Сараево шаҳрида ҳама 23 августда Жанубий Американинг Мексика давлатидаги Мехико шаҳрида биринчи ёдголик қурилган ва майдонни „Тлаксоаке Ходжали“ деб номлашди. 2014-йил 28 мартда Туркиянинг Анкара шаҳрида Ходжали қирғинига бағишланган ёдгорлик ўрнатилган. Туркиянинг Измит, Измир, Денизли ҳамда Сакаря шаҳарларида Ходжали қирғини хотирасига бағишланган ёдгорликлар ўрнатилган.[127][129][130][131][132][133][134]
Маданиятда
Ҳайдар Алиев Фонди вице — президенти Лейла Алиева ташаббуси билан „Ходжали учун адолат“ халқаро компания доирасида давлат муассасалари, ёшлар ташкилотлари ҳамда олий таълим муассасалари Ходжали қирғинига бағишланган тақдимотлар ўтказишди. Глобал даражадаги компания ўз фаолиятини кўрсатиш учун турли коммуникация ресурслари, оммавий ахборот воситалари, интернетдан фойдаланади ва тадбирлар ўтказади.[135][136][137]
2012-йил 26 февралида Истамбул шаҳрининг Галатасарай лицейида „Биз барчамиз Ходжалиликмиз“ деб номланган аксияни бошлашди ва бу шиорни такидлаб уни бир неча соат давом эттиришди. 2012-йил Ходжали қирғини муносабати билан Озарбайжон — Америка алянси компания ўтказди ва Ню-Ёрк шаҳрида „Пенн стейшн“ вокзали кириш ва чиқиш эшиклари, кўпгина метро стансиялари ва бошқа жойларда постерлар осиб чиқишди. Шунингдек автобусларнинг олди ва орқа томонларига баннерлар ёпиштириб чиқилган. Вашингтонда метрополитенни 400 дан ортиқ вагонларида, шу жумладан 95 метро стансиялари, йўловчи автобуслар, „Cапитол Ҳилл“ баннерлар осилган.[138][139][140]
- Хожали фожиасига тасвирланган почта маркалари
-
-
Адабиёт
Бадиий адабиётда кўпгина адабий асарлар Ходжали қирғинига бағишланган. Булар орасидан қирғинга бағишланган Полад Илясовнинг „Ходжали ноласи“, Элхан Элатлнинг -"Жаҳаннамдан чиқаётган овозлар" асари, Ингилаб Хан Риваннинг „Ходжали фожеаси“ романи, Ходжали қирғинига бағишланган Шохраб Тахирнинг „Ходжали қирғини“, Хикмет Зияновнинг „Ходжали ҳақиқати“, Фикрет Годжановнинг „Ходжалида ҳар кеча“, Аслан Керимлининг „Қўлдан кетмоқда“, Зелимхан Якубовнинг „Ходжали ухла“, Али Векиловнинг „Тўрт қатор шеър“, Фарида Хаджиеванинг „Эй Ходжали“, Шариф Агаярнинг „Ходжали бир сен ҳақингда бутун дунёга бақира олмадик“, Маҳамад Аранлининг „Ходжали“, Нурангиз Гюнюннинг „Ходжали симфонияси — реквием“, Нюшрат Кесеменлининг „Ходжали“, Паша Гялбинуруннинг „Жаҳаннам“, Рафик Хуматнинг „Шаҳидлар қўшиғи“, Зейнал Вефаннинг „Аскар қасамёди“ шеърларини такидлаш жоиз, шунингдек, 2016-йил Исроилда Ходжали қирғинига бағишланган „Азоб“ романи нашр этилган. Роман муаллифлари Эмир ва Аре Гутдур.[141][142][143][144][145][146][147][148]
Тасвирий санъатда
Озарбайжон Миллий Санъат Музейи ҳамда Озарбайжон Давлат Расмлар Галереясида Ходжали қирғини ва Ходжали фожеаси қурбонларига бағишланган кўпгина асарлар сақланади, мисол учун Маис Агабаевнинг „Ходжали фожеаси“, Бейим Хаджизаденинг „Ходжали“, „Ҳаётининг сўнгги онлари“, Фарман Гуламовнинг „Озодлик ҳуқуқи“, „Яхшилик ва ёмонлик“, Рафаэл Мурадовнинг — „Қочоқлар“, Хамза Абдуллаевнинг — „Ўт қўйилган Ватан. Қочоқлар“, „Ходжали. Отиб ташланган одамлар“, Сирус Мирзазаденинг — „Ходжали“, Назим Мамедовнинг „Ватанпарвар қиз“, „Ходжалининг сўнгги куни“, Мамед Оруджовнинг — „Ходжали қочоқлари“, Элдар Бабазаденинг „Сўнгги жангчи“, „Она еғиси“, Ариф Хусейновнинг — „Ходжали“, Ровшан Мамедовнинг — „Ходжали қирғини“, Байрам Гасимханлининг — „Бизнинг фожеамиз“ расмлари, ҳайкалтарошлардан Ханлар Аҳмедовнинг — „Она ва бола“, „Қария“, „Ер учун“, Саҳиб Гулиевнинг — „қирғин“, Закир Аҳмедовнинг „Чингиз Мустафаев“, Ашраф Гейбатнинг — „Ходжали фожеаси“, Нариман Мамедовнинг — „Қорабоғ мулозимлари“, Мамед Рашидовнинг „Ҳайқириқ“ ҳамда бошқа ишларини келтириш мумкин.[149][150]
Рассом Рза Авшар Ходжали фожеаси мавзусида иккита асар яратди. Бир оз вақт ўтгач „Ходжали“ (90х125) деб номланган расми мой бўёқлар билан чизилди. Расм тўқ кул ранг фонда эди. Ходжали шаҳри узра қора булутлар ёйиларди. Осмон одамлар ноласига тўлганди. Узоқларда мусаффо осмон кўринсада, қора фон кўпроқ эди. Шаҳар қон ва оловда эди.[151]
Рассомнинг ўша йили чиққан „Экстримист“ деб номланган бошқа иши „Ходжали“ расми ўлчамлари билан бир хил эди. Унда одамларга ўхшайдиган афсонавий образлар чизилган эди. Оч тишли помпаж, қора юзли ҳайвон, ўткир тирноқли махлуқ. Ҳар қандай ҳолатда ҳам буларда арманиларнинг характер қирралари кўринар эди.[151]
Ходжали мавзусида диққатни жалб этадиган ишлардан бири, Вагиф Уджатайнинг расми, унда бола қорнига ханжар тиқилган ҳамма жойда қон тўкилган расм акс эттирилган.[152]
Кинода
Озарбайжон кинематографида Ходжали қирғинига "Қичқириқ’; „Қуёш ботган жой“; „Ходжа“, „Қизил қор“ каби филмлар бағишланган. Ходжали қирғини ҳақидаги илк Европа филми 2012-йил латвиялик журналистнинг „Тугамас коридор“ ҳужжатли филми эди. Мераҳим Фарзалибеэвнинг „Қора қаҳрабо“ Ходжали билан таққослаганда камроқ драматургик материалга эга эди.[152][153][154][155]
Мусиқада
Ходжали қирғини мавзусида бир неча қўшиқ ва мусиқа композитиялари басталанган. Улар орасидан Пер Тиллонинг „Ходжали 613“, Александр Чайковскийнинг „Ходжали реквием“, Нариман Мамедовнинг "Ходжали (7-сонли симфония), Элнара Дадашеванинг „Ходжали алласи“, Дейрмен ҳамда Тони Блекменнинг „Ходжали учун ҳақиқат“, Гараганинг „Ходжали“, Нигяр Джамалнинг „Парчаланган орзулар“ песаларини қайд этиш мумкин.[156][157][158]
Спортда
2011-йилнинг 26 февралида „Тебризин Трактор Сази“ ҳамда Тегеран Истиглали" жамоалари ўртасидаги ўйин вақтида „Трактор Сази“ томонидан Сехенд стадионида Тоғли Қорабоғни оккупациясига қарши эътироз намойиш қилинган. Улар қирғин қурбонларини ёд этишди. Улар „Қорабоғ бизники, арманилар оккупантлар“ шиорини айтишди. 2014-йил 24 февралда Атлетико Мадрид Клуби ҳамда Туркия Миллий Футбол жамоаси ўйинчиси Арда Туран Ходжали қирғини қурбонлари ҳотирасини ёд этди.[159][160][161][162]
Галерея
-
2013-йилнинг 25 февралида Туркиянинг Самсун шаҳридаги Ондокуз Майиз университетида Ходжали қирғини хотирасига баг’ишланган тадбир бо’либ о’тди. -
Прагада Ходжали хотирасига баг’ишланган тадбир. -
Ходжали қирғинининг 20 йиллигига баг’ишланган Боку умумхалқ юриши. -
Ходжали қирғинининг 20 йиллигига баг’ишланган Боку умумхалқ юриши.
.JPG)
_(007).jpg)
_(006).jpg)
Хорижий ўтишлар
- Жустиcе фор Кҳожалй
- Тҳе Ҳолоcауст анд тҳе Кҳожалй массаcре тҳроугҳ тҳе эес оф cонтемпорариэс (ингл.)[сайт ишламайди]
- Трагедй Массаcре ин Кҳожалй — ТИМЕ (ингл.) (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-02-03 санасида архивланган)
- Массаcре ин Кҳожалй а ҳоррор нот форготтен бй Азербаижанис (ингл.)
- Ҳоcалı Катлиамı недир? Ҳоcалı Катлиамı’нı ким яптı? (турк.)
- Геноcидио де Жодялí, уна пáгина негра де ла ҳисториа (исп.)
Библиография
Тарихий иловалар
- Томас де Ваал. „Блаcк Гарден — Армениа анд Азербаижан Тҳроугҳ Пеаcе анд Wар“. НЙУ Пресс, 2004
- қирғин жиноятлари: Халқаро ҳужжатлар, қоидалар, апелляция ва изоҳлар топлусу. Боку, 2010, 85 б.
- Э. Магеррамзаде Ходжали қирғини: арманилар томонидан озарбайжонликларга қарши олиб борилган қирғин сиёсати хронологияси. — Боку: Адилоглу,2011.-167 б.
- Раоул Cонтрерас. Мурдер ин тҳе Моунтаинс: Wар Cриме ин Кҳожалй анд тҳе Нагорно-Карабакҳ Cонфлиcт. Беркелей Пресс, 2016. 204 с.
- Арманиларнинг Озарбайжон ерларидаги қилмишлари ҳақидаги тарихий факт — Бишкек: Магамедия, 2009.- 304 б.
- Азиз Боран. Ходжали қирғини: сабаби, содир этилиши усули ва натижалари: Азернашр, 2008.-224 б.
Масус масалалар ва таққослаш тадқиқотлари
- Чаладзе, Т. Қорабоғ қирғини: Маҳкум Ходжали: Ҳужжатли хроника. — Боку, 2009.- 845 б.
- Церцвадзе, Ф. Эсдан чиққан қирғин. Ню-Ёрк: Пресс, 2005.- 132 б.
- Қıрхқıзлı Қосим. Қиркҳқиздаги бургут уяси. Боку, Шуша, 1998.- 144 б.
- Таптигоглу Н. Фожеа қурбонлари, Ходжали топонимларининг қисқа энсиклопедик ахбороти. .- Боку, 220,.-160 б.
- Иманов В. Ичимдаги азоблар. -Боку: Нурлан, 2007
- Томас Голц. Озарбайжон кундалиги. Ню-Ёрк 1998-йил
- Насиман Ягублу. Ходжали қирғини. — Боку: Азернешр, 1992. 128.
- Нариманоглу М. Туркийларга қарши амалга оширилган арман террорининг қисқа хроникаси. — Боку: Адилоглу, 2009.-187 б.
Тирик қолганларнинг сўзлари ва хотиралари
- Серия Муслюм гизи. Қорга қон ёғар эди. — Боку: Азернешр, 1993.-184б
- Она азоблари. — Боку: Ҳарбий нашриёт, 1995.-28 б.
- Мамедова Х. Ходжали: гувоҳлар ва шоҳидлар, 2003.-197 б.
- Ходжали қирғини телеграфистлар хотирасида. — Боку, 2009.-143 б.
- Ганира Пашаева, Хавва Мамедова. Ҳоджали қирғини: Гувоҳлар сўзидан. Боку, „Фан ва Таълим“ 20111.-288 б
- Фиона Маклахлан вə İан Перт. Кҳожалй Wитнесс оф а wар cриме: Армениа ин тҳе Доcк. 2014. 272 б. (ингл.)
- Ганире Паşаева. Ҳоcалı сойкıрıмı: танıкларıн дилинде.- Бакü: Элм вə Тəҳсил, 2011.- 288 с.- (турк.)
Биографияси
- Хусейнов С. Ходжалидан келаётган нолалар. — Боку: Озарбайжон, 1993.-48 б.
Халқаро реаксия ва хотиралар
- Ходжали қирғини — 1992: ҳужжат, факт ва хорижий матбуотда. — Боку: Абилов, Зейналов ва ўғиллари, 2006.-192 б.
- Кҳожалй: А Cриме Агаинст Ҳуманитй. Рабби Исраэл Бароук. Беркелей Пресс.- 156 б.
Мерос ва тарихшунослик
- Ходжали қичқириғи: рассом кўзлари билан Ходжали фожеаси Н.Мамедов Боку, 2010 .-101 б.
- Амир Қут, Аре Қут. Тел-Авив, 2016.
Манбалар
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 1,18 1,19 1,20 1,21 1,22 1,23 1,24 1,25 1,26 1,27 1,28 1,29 1,30 1,31 1,32 1,33 1,34 1,35 1,36 1,37 1,38 1,39 1,40 1,41 1,42 1,43 1,44 1,45 1,46 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР3 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР4 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР5 - ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР6 - ↑ 5,0 5,1 5,2 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР7 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР8 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР9 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР10 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР11 - ↑ 10,0 10,1 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР12 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР13 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР14 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР15 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР16 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР17 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР18 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР19 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР20 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР21 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР22 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР23 - ↑ 22,0 22,1 22,2 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР24 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР25 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР26 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР27 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР28 - ↑ 27,0 27,1 27,2 27,3 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР29 - ↑ 28,0 28,1 28,2 28,3 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР30 - ↑ 29,0 29,1 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР31 - ↑ 30,0 30,1 30,2 30,3 30,4 30,5 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР32 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР33 - ↑ 32,0 32,1 32,2 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР34 - ↑ 33,0 33,1 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР35 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР36 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР37 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР38 - ↑ 37,0 37,1 37,2 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР39 - ↑ 38,0 38,1 38,2 38,3 38,4 38,5 38,6 38,7 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР40 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР41 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР42 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР43 - ↑ 42,0 42,1 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР45 - ↑ 43,0 43,1 43,2 43,3 43,4 43,5 43,6 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР46 - ↑ 44,0 44,1 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР47 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР48 - ↑ 46,0 46,1 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР49 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР50 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР51 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР52 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР53 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР54 - ↑ 52,0 52,1 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР55 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР56 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР57 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР58 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР59 - ↑ 57,0 57,1 57,2 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР60 - ↑ 58,0 58,1 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР61 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР62 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР63 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР64 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР65 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР66 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР67 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР68 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР69 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР70 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР71 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР72 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР73 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР74 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР75 - ↑ 73,00 73,01 73,02 73,03 73,04 73,05 73,06 73,07 73,08 73,09 73,10 73,11 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР76 - ↑ 74,0 74,1 74,2 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР77 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР78 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР79 - ↑ 77,0 77,1 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР80 - ↑ 78,0 78,1 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР81 - ↑ 79,0 79,1 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР82 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР83 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР84 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР85 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР86 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР87 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР88 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР89 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР90 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР91 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР92 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР93 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР94 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР95 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР96 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР97 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР98 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР99 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР100 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР101 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР102 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР103 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР104 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР105 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР106 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР107 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР108 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР109 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР110 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР111 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР112 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР113 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР114 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР115 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР116 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР117 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР118 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР119 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР120 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР121 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР122 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР123 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР124 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР125 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР126 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР127 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР128 - ↑ 126,0 126,1 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР129 - ↑ 127,0 127,1 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР130 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР131 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР132 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР133 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР134 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР135 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР136 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР137 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР138 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР139 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР140 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР141 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР142 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР143 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР144 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР145 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР146 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР147 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР148 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР149 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР150 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР151 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР152 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР153 - ↑ 151,0 151,1 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР154 - ↑ 152,0 152,1 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР155 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР156 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР157 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР158 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР159 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР160 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР161 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР162 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР163 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР164 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедР165
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р1" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р2" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р3" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р4" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р5" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р6" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р7" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р8" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р9" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р10" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р11" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р12" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р13" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р14" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р15" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р16" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р17" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р18" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р19" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р20" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р21" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р22" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р23" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р24" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р25" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р26" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р27" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р28" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р29" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р30" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р31" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р32" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р33" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р34" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р35" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р36" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р37" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р38" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р39" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р40" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р41" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р42" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р43" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р45" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р45" дефинед ин <референcес> гроуп "" ҳас но cонтент.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р46" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р47" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р48" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р49" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р50" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р51" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р52" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р53" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р54" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р55" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р56" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р57" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р58" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р59" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р60" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р61" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р62" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р63" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р64" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р65" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р66" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р67" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р68" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р69" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р70" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р71" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р72" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р73" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р74" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р75" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р76" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р77" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р78" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р79" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р80" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р81" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р82" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р83" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р84" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р85" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р86" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р87" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р88" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р89" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р90" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р91" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р92" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р93" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р94" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р95" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р96" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р97" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р98" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р99" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р100" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р101" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р102" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р103" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р104" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р105" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р106" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р107" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р108" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р109" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р110" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р111" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р112" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р113" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р114" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р115" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р116" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р117" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р118" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р119" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р120" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р121" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р122" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р123" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р124" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р125" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р126" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р127" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р128" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р129" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р130" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р131" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р132" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р133" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р134" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р135" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р136" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р137" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р138" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р139" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р140" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р141" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р142" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р143" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р144" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р145" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р146" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р147" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р148" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р149" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р150" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р151" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р152" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р153" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р154" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р155" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р156" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р157" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р158" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р159" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р160" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р161" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р162" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р163" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р164" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Р165" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.