Хоразм шеваси туркий тиллар оиласи шарқий ўғуз гуруҳининг ўғуз (жануби-ғарбий) гуруҳига киради. Ўзбек тилининг шеваси ҳисобланади.

Ўзбек тилининг Хоразм шеваси
Мамлакатлар Ўзбекистон, Туркманистон, Қозоғистон, Эрон1
1 Агар "хуросон-туркий" деб аталадиган тил қўшилса
Расмийлик ҳолати

Хоразм
Хоразм ХСР

Хоразм ССР
Минтақалар Ўзбекистонда: Хоразм вилояти ва қўшни минтақалар.
Туркманистонда: Дашогуз ва Лебап вилояти.
Қозоғистонда: Жанубий Қозоғистон вилояти.
Эронда1: Шимолий Хуросон, Хуросон-Резавий.
1 Агар "хуросон-туркий" деб аталадиган тил қўшилса
Туркумланиши
Туркум Евроосиё тиллари
Тил оиласи

Олтой тиллари

Туркий тармоқ
Ўғуз гуруҳи
Тил кодлари
Хоразм шеваси хоразм-туркий тили ва хоразмий тилидан батамом фарқ қилади

Илк ўрта асрларда Хоразм туркий тили

Хоразмлик олим Абу Рейхон Беруний (973 — 1048) ўзининг „Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар“ асарида қадимги Хоразм турклари ҳақида маълумот берган.

Милодий ИИИ асрдан бошлаб Хоразмда ҳунлар халқи вакиллари қайд этилган[1]. Айрим тадқиқотчилар ҳун тилини туркий тиллар қаторига киритадилар[2][3].

ВИ асрнинг иккинчи ярми — ВИИ асрнинг биринчи ярмида Хоразм маълум даражада Турк хоқонлигига қарам эди. Шунга кўра, бу даврда Хоразм аҳолисининг туркийзабон қисмини асосан турклар ташкил этган.

ВИИ асрдан бошлаб Хоразм бошқа туркий давлат — Хазар хоқонлиги билан чамбарчас боғланган бўлиб, аҳолининг кўчиш жараёнлари содир бўлган. Хазар хоқон қўриқчилари таркибида хоразмликлар кўп эди. Бунда хоразмлик савдогарлар катта рол ўйнаган[4].

Х аср форс географлари Хоразмнинг Баратегин шаҳрини тилга оладилар[5]. Номига қараганда, шаҳарда турклар яшаган ёки асос солган. Истахрий уни Хоразмнинг 13 шаҳри қаторига киритади, ал-Мақдисий эса Хоразмнинг 32 шаҳри қаторига киритган[6].

Абу Райҳон Беруний давридаги туркий тил

Атоқли олим ва этнограф Беруний (973-1048) ўз асарларида (хусусан, тахминан 1000-йилларда Хоразмда ёзилган „Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар“ асарида) ҳайвонга кўра доривор ўтларнинг, ойларнинг, йилларнинг туркий номларини келтиради[7][8]. Беруний тахминан 1000-йилларда Хоразмда ёзган „Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар“ асарида ҳайвонлар даврига кўра йилларнинг туркий номларини келтирган бўлиб, улар Хоразмнинг туркий аҳолиси томонидан қўлланган: сичкан, од, леопард, жербоа, луи, илон, юнт, куй, пиcин, тагигу, Тунгуз. У ўша асарида туркий тилда ой номларини беради: Улуғ-ой, Кичик-ой, Биринчи-ой, Иккинчи-ой, Учинчи-ой, Туртинчи-ой, Бешинчи-ой, Олтинчи-ой, Етинчи-ой, Саккизинчи-ой, токкузинчи-ой, унинчи-ой[8].

Хоразмликларнинг бир қисми аллақачон ХИИИ асрда иккинчи тили эди. ХИВ асрда хоразм тилини туркий тилга алмаштириш жараёни якунланди. Ўзбек тилининг Хива шеваларида хоразмча бўлган бир неча сўз қайд этилган, масалан, яп — „суғориш канали, ариқ“[9].

Тарихи

Дастлаб Хоразм аҳолиси шарқий эроний тилларга мансуб хоразмий тилида гаплашган. Хоразм-туркий тили милодий ВИ аср бошларида, Турк хоқонлиги (567 — 603) даврида хоразмий тилининг турклашиши оқибатида шаклланишни бошлади ва, асосан, мазкур жараён ХИ асрда Салжуқийлар истилосидан кейин жадаллашди. Жараён 1220-йили Чингизхон жангчилари босқини оқибатида Хоразмшоҳлар давлати сўнганидан кейин якунланди.

Плано-Карпини гувоҳлик беришича, ХИИИ асрданоқ хоразмийлар орасида турк нутқи устун бўлишни бошлади. ХИВ асрнинг 1-ярми хоразмий тилининг тўлиқ туркийлашиши якуний даври бўлди[10].

Хоразм шевасига Ўзбекистоннинг шимоли-ғарбий ва жануби-ғарбий қисмларидаги, шимоли-шарқий Эроннинг Хуросон вилоятидаги баъзи шевалар ва Қозоғистоннинг 2 та шеваси яқин келади.

А. Н. Самойлович туркумлаши бўйича бу шевалар хива-ўзбек ва хива-сарт лаҳжалари дея таърифланади ва қипчоқ-туркман деб номланган алоҳида гуруҳга киритилади.

ХИИ асрда Хоразмда яшаган Маҳмуд Аз-Замахшарийнинг „Муқаддимат ул-адаб“ асарида ХИВ—ХИХ асрларда хоразм-туркий тили ривож топган 6000дан кўп сўз саналади.[11]

ХВ асрдан бошлаб Хоразмда совет тилшунослари томонидан эски ўзбек тили деб номланган чиғатой туркий тили адабий тил бўлади.

Фонетика

Адабий Ўзбек тилидан фонетик фарқлари:

а) сўз бошида „к“, „т“ товушлари ўрнига мос равишда „г“, „д“ ишлатилади: тил — дил, тиш — диш, кел — гал, керак — гарак;

б) „қ“, „к“ ҳарфлари сўз охирида тушириб қолдирилади: иссиқ — исси, тирик — дири, хивалик — хивали;

c) кўпчилик сўзларда „э“дан „а“га ўтиш ҳоллари учрайди: мен — ман, сен — сан, кел — гал, кес — кас, керак — гарак;

д) сўзларнинг ўрин-пайт келишиги шаклларида ИИИ шахс шаклида келишик қўшимчасидан олдин „-н-“ товуши қўшилади: ичинда (ичида), дишинда (тишида);

э) „нг“ ҳарфи икки хилда айтилади, ҳам „нг“, ҳам „ŋ“ шаклларида: китопиŋ (китобинг), гийиминг (кийиминг).

Морфология

Морфологик хусусиятлари:

а) қаратқич келишиги қўшимчаси „-ни“ шаклига эга; от қўшимчаси адабийчадан фарқ қилмайди (бирлик. „-м“, „-им“, „-нг“, „-инг“, „-и“, „-си“).б) жўналиш келишиги қўшимчаси „-а“, „-я“ шаклига эга;

c) давомийлик ҳаракатидаги ҳозирги давр феълининг тугалланмаси „-ётир“ шаклига эга: галётир, борётир (келяпти, боряпти);

д) келгуси давр феълининг тугалланмаси „-жак“, „-жақ“ шаклларига эга: галажак (келмоқчи), боражак, боражақ (бормоқчи);

э) мақсад феълининг шакли „-али“ қўшимчага эга: галали (келайлик), борали (борайлик).

Хоразм шеваси луғат бойлигида бир қанча ўзига хос сўзлар мавжуд: занги (нарвон), сўқи (ўгир), йимирта (тухум), қумри (мусича), бурч (гармдори), қаринжа (чумоли), така (болиш), сипса (супурги).

Яна қаранг

Адабиётлар

  • С. П. Толстов. По следам древнехорезмийской сивилизации. М: Издателство АН СССР, 1948
  • Г. Непесов. Из истории Хорезмской революции. 1920-1924 гг., Таш., 1962
  • Х. С. Саматова, А. И. Эшонов. Образованиэ Хорезмской и Бухарской Народних Совецких Республик, кит.: История совецкого государства и права, Т. 1. М., 1968
  • А. Н. Самойлович. Тюркскоэ язикознаниэ. Филология. Руника. М., 2005.

Манбалар

  1. ↑ Труди Хорезмской археолого-этнографической экспедиции, т. ХИВ. М., „Наука“, 1984
  2. ↑ Тенишев Э. Р. Гуннов язик // Язики мира: Тюркскиэ язики. — М., 1997. — С. 52-53.
  3. ↑ „Сюнну-Гунни. Кто же они? Стенограмма лексии, прочитанной Анной Владимировной Дибо“. 2014-йил 27-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 22-октябр.
  4. ↑ КУЛТУРА И ИСКУССТВО ДРЕВНЕГО ХОРЕЗМА. М., 1981,с.50.
  5. ↑ Толстов С. П. По следам древнехорезмийской сивилизации М.-Л., 1948, с.235
  6. ↑ Толстов С. П. По следам древнехорезмийской сивилизации М.-Л., 1948, с. 236
  7. ↑ Абу Рейхан Беруни, Избранниэ произведения. т.4. Перевод с арабского У.Каримова. Т., 1973, с.312
  8. ↑ 8,0 8,1 Абу Рейхан Бируни. Избранниэ произведения, И. Ташкент. АН УзбССР. 1957, с.87-89.
  9. ↑ Лившиц, В. А. Личниэ имена в хорезмийском язике // Вестник древней истории 4 (2011): 156-165.
  10. ↑ Ибн Баттута->ПУТЕШЕСТВИЯ ПО ЗОЛОТОЙ ОРДЕ И СРЕДНЕЙ АЗИИ->ПУБЛИКАЦИЯ 1988 Г.->
  11. ↑ Бензинг, Ж. Дас чwаресмисче Спрачматериал эинер Ҳандсчрифт дер „Муқаддимат ал-Адаб“ вон Замахšарī 1. Техт. Wиэсбаден, 1968; wитҳ фулл библиограпҳй то дате. Гоогле Счолар