Ziyosfera

Xorazmshoh

Хоразмшоҳ сўнгги антик даврдан то ХИИИ аср бошларида мўғуллар пайдо бўлгунга қадар Ўрта Осиёдаги Хоразм минтақаси ҳукмдорлари томонидан мунтазам равишда қўлланган қадимий унвон бўлиб, кейинчалик у кам қўлланган. Хоразмшоҳлар сифатида жами тўртта оила ҳукмронлик қилган: Африғийлар (305—995), Маъмунийлар (995—1017), Олтунтош авлоди (1017—1041) ва энг кўзга кўринганлари Ануштегинийлар (1097—1231)[1][2]. Афшин ва Ихшид каби бошқа замонавий Ўрта Осиё унвонлари каби Хоразмшоҳ унвони ҳам эрон тилидан ўзлашган[1].

Тарих

Африғийлар

Африғийлар шоҳи Савашфан тангаси ( ВИИИ асрда ҳукмронлик қилган)

Африғийлар тарихининг катта қисми хоразмлик олим Ал-Беруний (1050-йилда вафот этган) томонидан ёзилган бўлиб, унинг ишончлилиги шубҳали. Иккинчисига кўра, Африғийлар 305-йилда Эрон шоҳи Кай Хосров асос солган Сиёвушийларнинг ярим афсонавий чизиғидан кейин Африг томонидан асос солинган. Бироқ, кенг қамровли совет археологик топилмалари ал-Беруний ҳақиқатда исломгача бўлган Хоразм тарихини яхши билмаслигини кўрсатади. Тангалар афригҳидлар келишидан олдин Хоразм Парфия империясининг бир қисми бўлганлигини кўрсатади. Хоразмийлар даврининг бошланиши, афтидан, И аср бошларида, улар Парфия ҳукмронлигидан қутулиб, ўзларининг маҳаллий шоҳлар сулоласини ўрнатганларидан кейин содир бўлган. „Африғий“ (хоразмча: ʾфрйḡ) сулолавий номи Ал- Берунийдан бошқа ҳеч бир жойда тасдиқланмаган, бу эса олимларни бу ном ҳеч қачон мавжуд бўлмаган деган фикрга олиб келган. Худди шундай, Ал-Беруний томонидан қайд этилган хоразмшоҳларнинг аксарияти археологик далиллар билан тасдиқланмайди; аммо, бу ёзув хатоларига боғлиқ бўлиши мумкин.[1][2]

Африғийлар ва маҳаллий аҳоли катта эҳтимол билан зардуштийлик тарафдорлари эди[2]. Исломни қабул қилган биринчи Хоразмшоҳ Азкажвар-Абдаллоҳ бўлиб, у ИХ аср бошларида ҳукмронлик қилган, эҳтимол Аббосийлар халифаси ал-Маъмун (ҳукм. 813-833). Қандай бўлмасин, маҳаллий аҳолининг исломлашуви анча секинроқ кечди. Х аср бошларида Хоразмшоҳлар Сомонийлар сулоласи[1][2] Форс оиласининг вассаллари бўлиб, улар асосан Трансоксания ва Хуросонда ҳукмронлик қилганлар[3]. Хоразмшоҳлар баъзан сомоний қўзғолончиларига бошпана берган бўлсалар ҳам, улар одатда тинч ҳудудда ҳукмронлик қилганлар. Сомонийлар даврининг охирларида Хоразмшоҳлар ўз ҳукмронлигини Хуросоннинг шимолий чеккаларигача, Фарова ва Наса каби чегара постларигача кенгайтирдилар[1].

Хоразмликлар тарихининг ноаниқ қисми бу мамлакатнинг учта асосий шаҳарларидан бири бўлган ўз она шаҳри Гурганжни бошқаришга келган Маъмунийлар оиласининг юксалишидир. Шаҳар Африғий пойтахти Кат билан рақобатлаша бошлади, бу, эҳтимол, чўл ва Киэв Руси ўртасидаги савдо нуқтаси сифатида тижорат муваффақияти туфайли. Маъмунийлар ва африғийлар охир-оқибат бир-бирига рақиб бўлиб, тез орада тўқнашувлар келиб чиқади. Маъмуний Маъмун И Африғий шоҳ Абу Абдуллоҳ Муҳаммадни тахтдан ағдариб ўлдирди (ҳукм. 967-995), шу тариқа африғийларнинг биринчи хоразмшоҳлар қатори тугатилиб, Маъмунийларнинг иккинчи Хоразмшоҳлар қатори очилган[1].

Маъмунийлар

Илк ислом давридаги Хуросон ва Трансоксиана харитаси

Маъмунийлар даврида уларнинг пойтахти Гурганж илм-фан марказига айланиб, файласуфлар Авиценна ва Абу Саҳл Ал-Масиҳий, математик Абу Наср Мансур, табиб Ибн Ал-Хаммар ва филолог каби кўплаб таниқли шахсларни ўзига жалб этган. -Таъалиби . Маъмунийлар ҳам ўз пойтахтларини бугунги кунгача сақланиб қолган минора каби бинолар билан безатган ва уларда Маъмун ИИ (ҳукм. 1009-1017) асосчиси. Бироқ тез орада Маъмунийлар Ғазнавийлар султони Маҳмуд (ҳукм. 999-1030) ўз ҳукмронлигини Хоразмга ҳам ёйиб, қорахонийлар душманларига босим ўтказмоқчи бўлган. 1014-йилда Маҳмуд Маъмун ИИ дан Хоразмдаги хутбага (жума хутбасига) ўз исмини қўшишни талаб қилиб, унинг ҳукмронлигини тан олади. Ҳарбий ёрдам олиш ёки Маҳмудни бошқа йўллар билан тинчлантириш имкони бўлмаган Маъмун ИИ унинг талабларини қабул қилишга мажбур бўлди, бу хоразмлик зодагонлар ва ҳарбий зобитларга ёқмади[1][4].

Бу охир-оқибат бош қўмондон Алптигин бошчилигидаги ватанпарварлик қўзғолонига олиб келди, бу Маъмун ИИ нинг ўлдирилиши ва унинг жияни Абул-Ҳорис Муҳаммаднинг 1017-йил мартида тахтга ўтирилишига олиб келди. Маъмун ИИ Маҳмуднинг қайниси бўлиб, бу унга Хоразмга бостириб кириш учун баҳона бўлди. Ғазнавийлар қўшини Ҳазораспда маҳаллий хоразмлик қўшинларни мағлуб этиб, Гурганж аҳолисини шафқацизларча ваҳшийлар ва кўплаб хоразмликларни асирга олиб, Ғазна пойтахтига қул сифатида олиб кетилган. Абул-Ҳорис Муҳаммад тахтдан ағдарилган ва қамоққа ташланган, Хоразм эса Ғазнавийлар салтанатига қўшилган ва шу тариқа Хоразмшоҳларнинг этник жиҳатдан эронлик бўлган сўнгги авлоди бўлган Маъмунийлар сулоласи тугатилган[1][4].

Олтунтош шажараси

Хоразм каби олис ҳудудларни назорат қилиш қийин бўлгани учун туркий қул саркардаси Маҳмудни Олтунтош вилоят ҳокими сифатида тайинлайди ва анъанавий Хоразмшоҳ унвонига эга бўлиб, Хоразмшоҳларнинг учинчи қаторининг бошланишини белгилайди[1][4]. Ғазнавийларнинг содиқ хизматкори Олтунтош туркий гуруҳлардан Қипчоқ, Кужет ва Чағратдан қўшимча аскар олиб, Хоразм чегараларини ҳимоя қилди. У қорахонийлар ҳукмдори Али-Тигин (ҳукм. 1020-1034) 1032-йилда. Гарчи Султон Мас’уд И (ҳукм. 1030-1040) ўз ўғли Саидни янги Хоразмшоҳ этиб тайинлади, Хоразмнинг амалдаги ҳукмдори Саиднинг халифат ал-дори (лейтенанти) бўлган Олтунтошнинг ўғли Хорун эди. 1034-йилда Салжуқий турклари билан иттифоқ тузган Ҳорун Мас’удга қарши қўзғолон кўтарди, аммо кейинги йили иккинчисининг ташаббуси билан ўлдирилди. Ҳоруннинг ўрнига унинг акаси Исмоил Хандон ўтирди, у салжуқийлар босқинлари билан Масъуд И ишғол қилингани учун мустақил монарх сифатида ҳукмронлик қила олди. 1038-йилда Мас’уд Хоразм ҳокимлигини ўзининг иттифоқчиси, Жанд ўғуз ябғуси Шоҳ Маликка топширди. 1041-йилда Исмоил Хоразмдан қувиб чиқарилди ва у ўзини Гурганжда ҳукмдор деб эълон қилди ва шу билан Олтунтош сулоласи тугайди. Бироқ бу даврда Мас’уд аллақачон вафот этган ва ғарбдаги Ғазнавийлар ҳукмронлиги барбод бўлган эди[1][5].

Ануштегинлар сулоласи

ХИИ аср охирларида ўзининг энг юқори чўққисдаги Хоразм империясининг харитаси

Шоҳ Малик Хоразмни забт этганидан бир йил ўтиб, салжуқийлар бошлиқлари Туғрил ва Чағрибеклар томонидан қувиб чиқарилади. Бундан буён Хоразм Салжуқийлар вилояти эди, гарчи эрамизгача Хоразмшоҳ унвони ишлатилмаган тах. 1077, туркий шотири Ануштегин Ғарчайни Султон Маликшоҳ И (ҳукм. 1072-1092)нинг. Унинг ўрнига туркий гҳулам ҳамкасби келди Экинчи 1097-йилда Хоразмшоҳ сифатида, лекин иккинчиси ўша йили вафот этди. Султон Беркяруқ (ҳукм. 1094-1105) кейин Ануштегиннинг ўғли Қутбиддин Муҳаммадни (Муҳаммад И номи билан машҳур бўлган) янги Хоразмшоҳ қилиб тайинлади ва бу билан Ануштегинийларнинг тўртинчи ва охирги хоразмшоҳлар қатори бошланди[1][6].

Муҳаммад И салжуқийларга содиқ бўлиб, салжуқийлар саройида тиришқоқлик билан қатнашган. Бу унинг ўғли ва вориси Оциз (ҳукм. 1127/8-1156) Хоразмшоҳлар улуғворлигини ўрнатган, ўзининг мухториятга интилиши ва ўз салтанатини кенгайтиришга интилиб, Шарқий Каспий қирғоқлари ва Манғислоқ яриморолидаги туркманларни босиб олган. Қандай бўлмасин, у Султон Аҳмад Санжарнинг ҳукмронлигини тан олди (ҳукм. 1118-1157) ҳукмронлигининг охиригача. Оцизнинг ўғли ва вориси Ил-Арслон Санжарнинг ўлими ва шарқда салжуқийлар ҳокимияти парчаланганидан кейин катта мухториятга эга бўлди. У Қорахитойларга ўлпон тўлар экан, улар унинг ишларига аралашишдан унчалик манфаатдор эмас эдилар ва шунинг учун у ўз ҳукмронлигини Қорахонийлар ҳудудига кенгайтиришга эътибор қаратишда эркин эди[1].

Хоразмшоҳларнинг қудрати Ил-Арслоннинг ўғли даврида янада кучайди ва вориси Алаиддин Текиш (ҳукм. 1172-1200) Хуросонга Ғурийлар экспансиясини секинлаштириб, Салжуқийлар империясини йўқ қилишга муваффақ бўлди. Қолаверса, у ўзининг қорахитой сузеринларига қарши мустақиллик эълон қилди ва уларнинг ҳужумларини қайтарди. Унинг ўлими пайтида унинг салтанати ғарбда Форс Ироқигача чўзилган. Унинг ўғли ва вориси Муҳаммад ИИ (ҳукм. 1200-1220) ҳукмронлигининг кўп қисмини шарқдаги рақиблари (ғурийлар, қорахитойлар, шимолий даштларнинг қипчоқлари ва қорахонийлар) билан ишғол қилди. У дастлаб қорахитойлар билан дўстона муносабатда бўлиб, унга Ғурийлар ҳукмдори Муиззиддин Муҳаммад Ғурий (ҳукм.1173-1206) томонидан 1204-йилда Хуросонга бостириб киришига қарши туришда ёрдам берган, кейинчалик 1206-йилда вафот этган. Унинг ўлими унинг империясининг парчаланишига олиб келди ва Хоразмийлар унинг кўп қисмини босиб олди[1].

У энди Қорахитойлардан узоқлашиши мумкин эди, иккинчиси эса Мўғул бошлиғи Кучлуғнинг Етисувдаги қўзғолони билан машғул бўлган бир пайтда, Муҳаммад ИИ бундан фойдаланиб, Қорахонийлар бошлиғи Усмонхонни мағлуб этиб, ўлдириб, Трансохианада Қорахонийлар ҳукмронлигини ўрнатди[1]. Муҳаммад ИИ энди шарқий ислом оламида юксак шахс эди, лекин отаси каби чекланган хоразмшоҳ ва султон унвонлари билан қаноатланарди. Энди у ўтмишда унга қарши Ғурийларни қўллаб-қувватлаган Аббосий халифалиги билан келишувга интилди; Боғдод томон юрди, аммо қишдаги ноқулай об-ҳаво шароити ва қипчоқлар ўртасидаги нотинчлик уни Хоразмга қайтишга мажбур қилди. Унинг ўғли ва вориси Жалолиддин Мангбурни (ҳукм. 1220-1231) мўғуллар босқинларини ушлаб тура олмади, бу эса Хоразм империясининг қулашига олиб келди[1].

Кейинчалик

Хоразмшоҳ унвони Хоразмдаги мўғул ҳокимлари ва кейинги сўфийлар сулоласи томонидан қўлланилмаган кўринади. У Темурийлар салтанати даврида қайта тикланган, кейин у камдан-кам қўлланган, масалан, Шоҳруҳ (ҳукм. 1405-1447)[1].

Маълумотномалар

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 Босwортҳ 1978.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Босwортҳ 1984а.
  3. ↑ Босwортҳ & Cроwе 1965.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Босwортҳ 1984б.
  5. ↑ Босwортҳ 1989.
  6. ↑ Босwортҳ 1986.

Манбалар

Қўшимча адабиётлар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Xorazmshoh" dan olindi