Xotira va qadrlash kuni sahifasining manbasini koʻrish

{{Bayram bilgiqutisi
| holiday_name  = Xotira va qadrlash kuni
| image         = 
| caption       = Xotira va qadrlash kuni ramziy logotipi
| nickname      = 9-may
| type          = Davlat bayrami
| significance  = [[Ikkinchi jahon urushi]] qurbonlarini xotirlash va faxriylarni eʼzozlash
| date          = [[9-may]]
| celebrates    = [[Oʻzbekiston]]
}}
'''Xotira va qadrlash kuni''' — [[Oʻzbekiston]]da har yili [[9-may]] kuni nishonlanadigan davlat bayrami va dam olish kuni. Ushbu sana 1999-yil 2-martda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining PF-2243-sonli farmoni bilan belgilangan<ref>https://lex.uz/mact/212469</ref>. Bayram [[Ikkinchi jahon urushi]]da halok boʻlgan vatandoshlar xotirasini yod etish hamda front ortida mehnat qilgan va mustaqillik yillarida xizmat burchini bajarish chogʻida halok boʻlgan harbiylarni qadrlash maqsadida joriy etilgan.

== '''Tarixi va mazmuni''' ==
Mustaqillikka qadar ushbu sana „Gʻalaba kuni“ sifatida nishonlangan. 1999-yildan boshlab bayramning nomi va mohiyati oʻzgartirilib, unga umuminsoniy qadriyatlar — oʻtganlarni eslash va keksalarni eʼzozlash gʻoyalari singdirildi.

Bayramning asosiy mazmuni ikki tushunchaga asoslanadi:
* '''Xotira:''' Ikkinchi jahon urushida va Vatan ozodligi yoʻlida jon fido qilganlarni yod etish, ularning nomini abadiylashtirish.
* '''Qadrlash:''' Hozirda hayot boʻlgan urush va mehnat faxriylariga hurmat koʻrsatish, ularning ijtimoiy himoyasini taʼminlash va tinchlikning qadriga yetish.
'''1999-yili 9-may''' kuni O‘zbekiston poytaxtida Xotira maydoni ochildi va shu kundan buyon 9-may Xotira va qadrlash kuni deb nishonlanmoqda. Ushbu bayram keng maʼnoga ega bo‘lib, u mustaqil O‘zbekistonda asrlar davomida qahramona, o‘lkamizni ximoya qilgan, uning erkinligi, mustaqilligi va xalqining tinchligi uchun kurashgan vatandoshlar xotirasiga bag‘ishlanish bilan bir qatorda u umumxalq xotirasi va insonni qadralash kuni hamdir.<ref>Tarixiy manbalar</ref>

Tarixdan maʼlumki, O‘zbekistonliklar fashizmga qarshi safarbar etilib, O‘rta Osiyo harbiy okrugidan front uchun 1941-yilning iyunidan 1942-yilning oxirigacha xarbiy safarbarlik asosida '''109 ta''' harbiy qo‘shilma tuzilib, xarakatdagi armiyaga va Oliy Bosh qo‘mondonlik qarorgohi rezerviga 86 diviziya va brigada jo‘natildi. O‘zbekistondan urushga yaroqli '''50-60 %i''', aniqrog‘i '''1.433.230''' kishi urushga safarbar etildi.<ref>Tarixiy manbalar

</ref>

Ikkinchi jahon urushi davrida 120 ming nafar o‘zbekistonlik jangchi Sovet Ittifoqi orden va medallari bilan mukofatlandi. Jumladan, '''338''' o‘zbekistonlik Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga sazavor bo‘lib, '''53 kishi''' Shuhrat ordenining uchala darajasini olishga muvaffaq bo‘ldi.<ref>Tarixiy manbalar</ref>

O‘zbekiston front ortidagi mehnati bilan ham urushga o‘z hissasini qo‘shdi. Front ortida qilingan mehnat cheksiz sabr va bardoshni talab etgan bo‘lib, o‘sha davrlarda yashagan ota-bobolarimiz xotirasiga ko‘ra, urush davrida 15 va undan ortiq soatlarda ish tashkil etilgan. Xususan, oziq-ovqatning tanqis bo‘lgan bir sharoitida '''15 soat'''dan ortiq ishlash haqiqiy matonatdir. <ref name=":0">Tarixiy manbalar</ref><ref name=":0" />

Shu bois, '''9-may''' '''“Xotira va qadrlash kuni”''' deb eʼlon qilinishi nafaqat urush qatnashchilari, balki front orti ishchilariga maʼlum bir imtiyozlarni berdi. Jumladan, front ortida qilingan mehnat natijasi MDH davlatlari o‘rtasida birinchi bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasi tomonidan tan olinib, belgilangan tartibda pensiya tayinlanishida imtiyoz va ko‘shimchalar berilishiga olib keldi.<ref>Tarixiy manbalar</ref>

Xotira va qadrlash kuni chinakam milliy-umumxalq bayramidir, bu kunlari kishilar uzoq-yaqinda yashovchi yaqinlarini holidan habar oladilar, katta yoshlilarni ziyorat qiladilar va ularga alohida izzat ko‘rsatiladi.<ref>Tarixiy manbalar</ref>

== Oʻzbekistonning urushdagi ishtiroki ==
Arxiv maʼlumotlariga koʻra, Ikkinchi jahon urushi arafasida Oʻzbekiston aholisi 6,5 million kishini tashkil etgan. Ulardan 1,9 milliondan ortigʻi frontga safarbar qilingan. Urush maydonlarida 500 mingdan ortiq oʻzbekistonlik halok boʻlgan, 158 mingdan ortigʻi esa bedarak yoʻqolgan.

=== Mukofotlanganlar ===
Urush davrida koʻrsatgan jasorati uchun 200 mingdan ziyod oʻzbekistonlik askar va ofitserlar orden va medallar bilan mukofotlangan. Ulardan 338 nafari [[Sovet Ittifoqi Qahramoni]] unvoniga sazovor boʻlgan, 82 nafari „Shuhrat“ ordenining barcha uchala darajasi bilan taqdirlangan<ref>Oʻzbekiston Respublikasining BMTdagi Doimiy vakolatxonasi un.int/uzbekistan rasmiy sayti.</ref>.

{| class="wikitable"
|+ Ayrim taniqli qahramonlar
|-
! Ism-sharifi !! Hayot yillari !! Izoh
|-
| [[Sobir Rahimov]] || 1902–1945 || General-mayor, birinchi oʻzbek generali.
|-
| [[Mamadali Topivoldiyev]] || 1919–1969 || Partizanlik harakati qatnashchisi, „Kazbek“ taxallusi bilan mashhur.
|-
| [[Zebo Gʻaniyeva]] || 1923–2010 || Snayper, razvedkachi va olima.
|-
| [[Qoʻchqor Turdiyev]] || 1917–1992 || Gʻarbiy frontda koʻrsatgan jasorati uchun qahramon unvonini olgan askar.
|}

== Front ortidagi faoliyat ==
Oʻzbekiston urush yillarida muhim sanoat va logistika bazasi vazifasini oʻtagan.
* '''Sanoat:''' Respublikaga front hududlaridan 151 ta zavod koʻchirib keltirilgan va qisqa muddatda ishga tushirilgan. Mavjud 300 ga yaqin korxona harbiy mahsulotlar ishlab chiqarishga moslashtirilgan<ref>https://senat.uz/oz/publication/post-755</ref>.
* '''Gumanitar yordam:''' Oʻzbekiston 1,5 million kishini, jumladan 250 ming nafar yetim bolalarni evakuatsiyadan qabul qilib, ularga boshpana bergan.

== Xotira maskanlari ==
=== Xotira va qadrlash maydoni ===
Toshkent shahrida 1999-yilda barpo etilgan. Maydon markazida „Motamsaro ona“ haykali va mangu olov joylashgan. Majmuadagi ayvonlarda oʻrnatilgan metall taxtalarga urushda halok boʻlgan oʻzbekistonliklarning ism-shariflari bitilgan.

=== Gʻalaba bogʻi ===
2020-yilda Toshkentning Olmazor tumanida ochilgan yodgorlik majmuasi. Bogʻ tarkibida „Shon-sharaf“ davlat muzeyi, „Matonat madhiyasi“ va „Mangu jasorat“ monumentlari mavjud. Ushbu majmua xalqning urush davridagi matonatini aks ettirishga xizmat qiladi.

=== Xotira kitobi ===
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 1994-yil 16-martdagi farmoniga binoan, urushda halok boʻlganlar xotirasiga bagʻishlangan 35 jildlik „Xotira kitobi“ nashr etilgan<ref>Raximov Bektosh. Xotira kitobi. -T.: Qomuslar Bosh tahririyati. 1995.</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Oʻzbekiston bayramlari]]
[[Turkum:9-may]]
[[Turkum:Xotira]]