Ziyosfera

Yalpi ichki mahsulot

(YaIMdan yoʻnaltirildi)
Жон бошига АҚШ долларида ҳисоблаган ЙИМ; Жаҳон Банки, 2014[1]

Ялпи ички маҳсулот — умумий қабул қилиниш қисқартирилиши ҳамда макроиқтисодий кўрсаткич, бу бевосита ҳар бир йилнинг охирги товар ва хизматлар акс эттирувчи бозор қиймати (яъни, бевосита истеъмол учун мўлжалланган). Шунингдек, ЙИМ давлатлар иқтисодиёт ҳудудининг ҳамма соҳаларида истеъмол қилиш учун йил давомида ишлаб чиқарилган ҳисоботи, миллий жиҳозлар ишлаб чиқариш омиллари ишлатилган қатъий экспортнинг жамғармалари ҳисобланади. Биринчи марта 1934-йилда Саймон Кузнец томонидан бу тушунча илк бор таклиф этилган эди. ЙИМ мавжуд ва белгиланган давлатлар ишлаб чиқаришнинг изчиллигини йиллик ҳисобот сифатида дунё иқтисодчилари қисмларга бўлишади. ЙИМ ушбу йилдаги нархларнинг ўсишини жорий нархларга (нисбат берилмасдан) асосланиб дунё бозорларида белгилайди. ЙИМ (инқирозни тўғри баҳолашлиги билан) нархлардаги ўсиш ҳусусиятини олдингиси ёки ҳар қандай бошқасини йиллик захира тақсимотига муҳрлайди. Ҳар доим ЙИМга амалдаги мавжуд маҳсулотлар ҳисобга олинади ва қандай даражада мамлакатларда ишлаб чиқаришнинг ўсиши мавжудлиги билан нархларни ЙИМ даражаси ёрдамида аниқланади. ЙИМ ёнида иқтисодиёт ўз имкониятларини тўлақонли сотилган ишчи кучини банд этиш баробарида қайтаради. ЙИМ имконияти — бу ЙИМ билан тўлақонли бандлик ва иқтисодиёт имкониятини бошқа соҳалардаги тадқиқотлар билан ўзаро ва бевосита боғлиқлик аҳамиятини оширади.[2] ЙИМ мамлакатлар орасида зарурат чоғида биржа нуқталарида ҳар қандай миллий валютада курсга ҳисобланиши ёки ҳорижий валюталар ёрдамида қийматлаштирилади. Буларни шундай қийматларга баҳолаш учун жаҳон бозорида Паритет Ҳаридорлик қобилияти (ПҲҚ) (халқаро қиёслашни аниқлиги ёки ортиқлигини билиш учун)тақдим этилган. Бугун „Бозор қиймати“ деб номланувчи маълум миқдорда ҳисоблаш ёки барқарор катталикдаги маҳсулотлар эркин жаҳон бозорида амал қила олади.[3]

Ялпи ички маҳсулот мамлакат иқтисодий фаолиятининг муайян давр (ой, чорак, йил) давомидаги умумий натижаларини тавсифлайдиган кўрсаткич ҳам ҳисобланади. Мамлакат ҳудудида жойлашган барча корхоналар (чет эл ва қўшма корхоналари ҳам шу ҳисобга киради) томонидан жами ишлаб чиқариш омиллари билан ишлаб чиқарилган товарлар ва хизматларнинг бозор қийматларидаги ифодаси бўлиб, унинг миқдори миллий ҳисоблар тизими асосида ҳисоблаб чиқилади. Мамлакат иқтисодиётининг ривожланишини макродаражада тавсифлаш ва таҳлил этишда фойдаланилади.

Ўзбекистоннинг ялпи ички маҳсулоти Халқаро валюта фондининг 2021-йилдаги маълумотларига кўра, 318.5 трилион сўмни ташкил этади.[4] Миллий статистикада асосий макроиқтисодий кўрсаткич сифатида ЙИМ ёки ялпи миллий маҳсулот (ЙММ), ҳатто ялпи миллий даромад (ЙМД) ҳам қабул қилиниши мумкин. Масалан, АҚСҲ ва Японияда ЙИМ эмас, балки ЙММ асосий макроиқтисодий кўрсаткич ҳисобланади. Аммо БМТнинг миллий ҳисоблар тизимида ЙИМ бирламчи иқтисодий кўрсаткич бўлиб хизмат қилади. Миқдор жиҳатдан бу кўрсаткичлар ўртасидаги тафовут унчалик катта эмас: ривожланган мамлакатларда бу тафовут бир фоиздан ошмайди. Чет элларда ишловчи фуқаролардан тушадиган даромадлар салмоқли бўлган мамлакатларда бу тафовут каттароқ бўлиши мумкин.

Тарихи

Сер Wиллиам Петтй ялпи ички маҳсулот тушунчасини солиқ юкини ҳисоблаш ва 1652-1674-йиллар оралиғидаги Голландия ва Англия ўртасидаги уруш пайтида ер эгалари адолациз солиққа тортилганлигини исботлаш учун ишлаб чиқди[5]. Чарлес Давенант 1695-йилда усулни янада ривожлантирди[6].

Ялпи ички маҳсулотнинг замонавий тушунчаси биринчи марта Симон Кузнец томонидан 1934-йилги АҚШ Конгресси ҳисоботи учун ишлаб чиқилган бўлиб, у ерда уни фаровонлик ўлчови сифатида ишлатишдан огоҳлантирган (қуйидаги чекловлар ва танқидлар бўлимига қаранг)[7]. 1944-йилги Бреттон-Вудс конференсиясидан сўнг ялпи ички маҳсулот мамлакат иқтисодиётини ўлчашнинг асосий воситасига айланди[8]. Ўша пайтда ялпи миллий маҳсулот (ЙММ) афзал кўрилган баҳо эди, у ялпи ички маҳсулотдан фарқли ўлароқ, мамлакатнинг „резидент институционал бирликлари“ (юқоридаги ОЭCД таърифига қаранг) эмас, балки мамлакат фуқароларининг уйда ва чет элдаги ишлаб чиқаришини ўлчарди. Қўшма Штатларда ялпи миллий маҳсулотдан ялпи ички маҳсулотга ўтиш 1991-йилда содир бўлди. Ялпи ички маҳсулот ўлчовларининг Иккинчи жаҳон урушида ўйнаган роли ялпи ички маҳсулот қийматларининг миллий ривожланиш ва тараққиёт кўрсаткичлари сифатида кейинги сиёсий қабул қилиниши учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга эди[9]. Бу ерда Милтон Гилберт қўл остидаги АҚШ Савдо вазирлиги ҳал қилувчи рол ўйнади, унда Кузнецнинг ғоялари институтларга жойлаштирилган эди.

Ялпи ички маҳсулот тушунчасининг тарихини уни баҳолашнинг кўплаб усулларидаги ўзгаришлар тарихидан фарқлаш керак. Фирмалар томонидан қўшилган қийматни уларнинг ҳисобларидан ҳисоблаш нисбатан осон, аммо давлат сектори, молия саноатлари ва номоддий активлар яратилиши томонидан қўшилган қийматни ҳисоблаш мураккаброқдир. Ушбу фаолиятлар ривожланган иқтисодиётларда тобора муҳим аҳамият касб этмоқда ва уларни баҳолаш ҳамда ялпи ички маҳсулотга киритиш ёки чиқариб ташлашни тартибга солувчи халқаро конвенсиялар саноат тараққиётига мослашиш мақсадида мунтазам равишда ўзгариб туради. Бир академик иқтисодчининг сўзларига кўра, „Ялпи ички маҳсулотнинг ҳақиқий сони, шунинг учун, кенг қамровли статистик маълумотлар тўплами ва хом маълумотларни концептуал асосга мослаштириш учун улар устида амалга ошириладиган мураккаб жараёнлар тўпламининг маҳсулиди“[10].

Хитой 1993-йилда ялпи ички маҳсулотни иқтисодий кўрсаткич сифатида расман қабул қилди. Илгари Хитой марксистик илҳомлантирилган миллий ҳисоб тизимига таянган эди[11].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ „ГДП (Оффиcиал Эхчанге Рате)“. Жаҳон Банки. Қаралди: 24-август 2015-йил.
  2. ↑ ҳттп://www.wарандпеаcе.ру/ру/неwс/виэw/50464/ Успех устойчивого развития не всегда зависит от ВВП
  3. ↑ Cоунтрй Cомпарисон то тҳе Wорлд: ГДП — пер cапита (ППП) (Wайбаcк Мачине сайтида 2014-06-25 санасида архивланган) CИА Фаcтбоок
  4. ↑ Узбекистан Интернатионал Монетарй Фунд
  5. ↑ „Петтй импрессиве“ (2013-йил 21-декабр). 2018-йил 9-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 1-август.
  6. ↑ Cойле, Диане „Wарфаре анд тҳе Инвентион оф ГДП“. Тҳе Глобалист (2014-йил 6-апрел). 2015-йил 1-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 1-август.
  7. ↑ Конгресс Кузнецга мамлакат маҳсулдорлигини ўлчаш тизимини яратишни топширган эди, бу эса Буюк депрессияни қандай энгиш кераклигини яхшироқ тушуниш учун эди. Симон Кузнец, 1934. „Натионал Инcоме, 1929–1932“. 73рд У. С. Cонгресс, 2д сессион, Сенате доcумент но. 124, паге 5–7 Симон Кузнец, 1934. „Натионал Инcоме, 1929–1932“. 73рд У. С. Cонгресс, 2д сессион, Сенате доcумент но. 124, паге 5–7 Симон Кузнец, 1934. „Натионал Инcоме, 1929–1932“. 73рд У. С. Cонгресс, 2д сессион, Сенате доcумент но. 124, паге 5–7. ҳттпс://фрасер.стлоуисфед.орг/титле/971 (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-09-14 санасида архивланган)
  8. ↑ Диcкинсон, Элизабетҳ. „ГДП: а бриэф ҳисторй“. ФореигнПолиcй.cом. 2014-йил 28-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 25-апрел.
  9. ↑ Лепениэс, Пҳилипп. Тҳе Поwер оф а Сингле Нумбер: А Политиcал Ҳисторй оф ГДП. Cолумбиа Университй Пресс, Април 2016. ИСБН 978-0-231-54143-5. Қаралди: 2017-йил 9-октябр (2017-йил 20-октябрда асл нусхадан архивланган). 
  10. ↑ Cойле, Диане. ГДП: А Бриэф бут Аффеcтионате Ҳисторй. Принcетон Университй Пресс, 2014 — 6-бет. ИСБН 978-0-691-15679-8. 
  11. ↑ Ҳеижстер, Жоан ван; ДеРоcк, Даниэл (29 Оcтобер 2020). "Ҳоw ГДП спреад то Чина: тҳе эхпериментал диффусион оф маcроэcономиc меасуремент". Ревиэw оф Интернатионал Политиcал Эcономй 29: 65–87. дои:10.1080/09692290.2020.1835690. ИССН 0969-2290. 

Қўшимча маълумот

Ҳаволалар

Викиомборда „Ялпи ички маҳсулот“ мавзуси бўйича медиафайллар бор.

Глобал

Дата




"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Yalpi_ichki_mahsulot" dan olindi