Yadroning Fermi-gaz modeli sahifasining manbasini koʻrish

{{wikify}}
Yadroni tashkil qilgan nuklonlar spinga ega va [[Fermi Dirak statistikasi|Fermi-Dirak statistikasiga]]
boʻysunadi. Mazkur modelda yadroni tashkil qilgan har bir zarra yadroning
boshqa [[nuklonlar]]i tomonidan hosil qilingan oʻrtacha maydonda deyarli
mustaqil harakat qiladi deb hisoblanadi. Mustaqil harakat deganda, zarraning
yadro ichidagi oʻrtacha erkin yugurish yoʻli yadroni diametriga yaqin boʻlishi
tushuniladi. Oʻzaro kuchli taʼsirlashadigan nuklonlar deyarli oʻzaro
taʼsirlashmaydigan zarralardan tashkil topgan gaz deb qabul qilish mumkin.
Yadrodagi nuklonlar [[fermion]] boʻlib, bir vaqtning oʻzida bir xii harakatga
ega boʻla olmaydi, yaʼni aynan bir holatda, bir energetik sathda spin
yoʻnalishlari bilan farq qiladigan faqat ikkita [[proton]] yoki ikki [[neytron]] boʻlishi
mumkin xolos. Mikrozarralarning Pauli prinsipiga amal qilllvchi va hamma
pastki sathlarni toʻliq toʻidiruvchi bunday sistemani aynigan Fermi — gaz
deb ataladi. Aynigan Fermi — gaz nuklonlar oʻrtasida kuchli oʻzaro yadro
taʼsiri boʻlishiga qaramasdan nuklonlarning toʻqnashuvi taqiqlanadi va ular
xuddi oʻzaro taʼsir juda kichik boʻigandagidek, oʻzlarini erkin tutadi. Aslida
esa qandaydir bitta nuklon ikkinchisi bilan toʻqnashuvi va oʻzining energiya
va impulsining bir qismini ikkinchi nuklonga berishi mumkin. Bu holda
ikki nuklon boʻshroq va yuqoriroq sathga oʻtishi mumkin. Birinchi nuklon
esa energiyasi pastroq sathga oʻtadi. Ammo pastki sathlar Pauli prinsipiga
asosan band boʻladi. Bu shuni koʻrsatadiki, birinchi va ikkinchi nuklonlar
orasida toʻqnashuv boʻimaydi, Pauli prinsipi toʻqnashuvni taqiqlaydi.
Shuning uchun yadroning barcha nuklonlari [[Pauli prinsipi]]ga koʻra,
yadroning oʻrtacha maydoni hosil qilgan potensial oʻrada eng pastki sathdan
tortib, Fermi energiyasi sathigacha boʻigan sathlarni ketma-ket egallaydi. Yadroda tortuvchi markaz boʻlmasada, nuklonlarning oʻzaro tortishishi natijasida ular sistemaning inertsiya markazi atrofida toʻplangan boʻladi. Bunda yadroning siqilishiga nuklonlarning yaqin masofalarda oʻzaro itarilish taʼsirlari qarshilik qiladi.
Agar yadrodagi nuklonlar harakatining real taʼsirini vaqtincha soddalashtirib, nuklonlararo kuchlar nuklonlarni yadro hajmida faqat ushlab turadi deb hisoblasak, u holda yadro strukturasini tasvirlash masalasi alohida sathlar yoki nuklonlar harakatlanadigan orbitalarning energiyalari va boshqa kvant xarakteristikalarini aniqlashdan iborat boʻladi. Buning uchun bir nuklonning toʻlqin funktsiyasi uchun Shredinger tenglamasini yechish kerak. Bu tenglamada [[potensial energiya]] operatori yoki potensial yadroda maʼlum sondagi nuklonni ushlab turishni taʼminlash lozim.
== Yana qarang ==
* [[Yadro modellari]]
* [[Yadroning tomchi modeli]]
* [[Yadroning qobiq modeli]]
== Adabiyotlar ==
* T. M. Moʻminov,Atom yadrosi va zarralar fizikasi,Toshkent: „Oʻzbekiston faylasuflari jamiyati“, 2009-yil, 288 bet.
* Bekjonov R. B."Elementar yadro fizikasi" Toshkent 《Oʻqituvchi》1982



[[Turkum:Fizika]]