Ahmad Yassaviy

Яссавий, Хожа Аҳмад Яссавий (Ясси яқинидаги Сайрам шаҳри, тах. ХИ асрнинг 2-ярми — 1166-йил) — тасаввуфнинг машҳур намояндаларидан бири, туркий халқларнинг буюк шоири. Отаси Шайх Иброҳим жавонмардлик тариқатига мансуб нуфузли зотлардан бўлган. Яссавий чиғатой тилида ижод қилган. Ижоди аё дўстлар нодон бирла улфат бўлиб бағрим куйиб жондан тўйиб ўлдим маъно тўғри айцам эгри йўлга бўйин тўлғар қонлар ютиб ғам заҳрига то'йдим маъно.

Хожа Аҳмад Ясавий
Таваллуди	Сайрам
Вафоти	1166 Ясси
Отаси	Иброҳим
Онаси	Қорасоч

Ижоди

Хожа Аҳмад Яссавий мақбараси, Туркистон

Яссавий нуқтаи назарида ҳикмат — „илми ладуний“, яъни илми ғайбу ҳақойиқ ва илоҳий сирларни кашф айлаш мазмунига ҳам эга. Яссавийнинг ўзи „Девони ҳикмат“ номи билан бирон бир китоб яратмаган. Ушбу нодир асар унинг мурид ва издошлари томонидан тартиб берилган. Лекин бу нарса ҳикмат мажмуасининг Яссавийга алоқаси йўқ, деган даъвони илгари суришга асос бермайди. Сўфи Оллоёр Яссавий ҳақида фикр билдириб, яна шундай деган: Шариатда эди ул офтобе, Қолибдур бизга ул эрдин китобе.

„Девони ҳикмат“да илоҳий ишқ ва ошиқлик, маърифат ва орифлик саодати, фанодан бақога етишиш тушунчалари ниҳоятда самимий ва таъсирли оҳангларда ёритиб берилган. „Девони ҳикмат“даги барча шеърлар ҳам Яссавийга мансуб эмас. Унга Яссавий издошларининг ижод намуналари ҳам киритилган. Бу эса, табиийки, ҳикматлар тили ва услубида маълум ўзгаришлар ҳосил қилган. Лекин Яссавийнинг ўнлаб издошларидан ҳеч бири устозлари бошлаган ғоявий, ахлоқий, маънавиймаърифий ва мафкуравий йўналишни ўзгартирмаган. Буни Яссавий ҳаёти, тариқати ва ижодиётидан баҳс юритилган ўнлаб қадимий манбалар, айниқса, Султон Аҳмад Ҳазинийнинг „Жавоҳир ул-аброр мин амвожил биҳор“ асари ҳам тўла тасдиқлайди.

Яссавийнинг фақат ижодиёти эмас, қанча умр кўриб, қачон вафот этганлиги ҳам баҳсли. У ҳикматларидан бирида „Юз йигирма бешга кирдим, билолмадим“, дейдики, бу сўзлар тарихий ҳақиқатдан кўра, маноқибий мазмунга эга. Бундан ташқари, 125 йиллик узоқ бир умрнинг ярмидан кўпини „ер ости“да („Олтмиш учда ер остига кирдим мано“, дейди Яссавий) ўтказиш ақл бовар этмас ҳодисадир. Лекин кўпчилик тадқиқотчилар унинг вафот тарихини 1166—67 йил деб қайд этишган.

Узоқ вақт мобайнида Ясавий ҳаёти ва ижодиётини илмий жиҳатдан тадқиқ этишга имкон берилмади. Асарларини нашр қилишга йўл қўйилмади. Ўтган асрнинг 70-йилларида Ясавийнинг миллий маданият, тил ва адабиёт тарихидаги хизматларини тўғри баҳолаш йўлидаги уринишлар эса қораланди. Мустақиллик арафасида, хусусан, Ўзбекистон истиқлолга эришгандан кейин яссавийшуносликда янги давр бошланди. Дастлаб турли газета ва журналларда „Девони ҳикмат“дан намуналар эълон қилинган бўлса, 1990—92 йилларда унинг 2 мустақил нашри китобхонлар қўлига етказилди. Ушбу нашрлар нафақат Ўзбекистонда, балки бошқа туркий давлатларда ҳам бу буюк мутасаввифнинг ҳаёти, адабий-маърифий фаолияти, издошлари хизматига қизиқишни кучайтирди. 1993-йил Ўзбекистонда Яссавийга бағишлаб илмий анжуманлар ўтказилиб, маърузалар матни алоҳида мажмуа шаклида чоп этилди. Матбуотда Яссавийнинг шахсияти, тариқати, шеъриятидан баҳс юритилган мақолалар босилиб чиқди. Ўзбекистондаги бир қанча кўча ва маҳалла Яссавий номи билан аталади. Яссавийлик тариқатининг асослари „Фақрнома“ (айримлар Яссавийга нисбат берадилар), „Маслакул-орифин“, „Ламаъот“, „Самаратул-машойих“, „Жавоҳир ул-аброр“ каби манқаба ва рисолаларда акс этган.

„Девони ҳикмат“ китоб шогирдлари томонидан тартиб берилган. Унда илоҳий ишқ ғояси ва маърифий мазмун етакчилик қилади. Ҳикматлар маъно ва моҳият эътибори билан Қуръони карим ва Муҳаммад алайҳиссалом ҳадисларига чуқур боғланган. „Девони ҳикмат“нинг 20дан ортиқ нусхалари ЎР ФА ШИ жамғармасида сақланади. Асар қўлёзмаларидан энг қадимгиси 17 асрга тегишли.

Яссавий мероси ва тариқати хорижда Л. Массигнон, А. Арберри, М. Смитт, Х. Кислинг, Ф. Маер, А. Шиммел, Р. Хартман, Ф. Кўпрулу, Ж. Тримингем, К. Эраслон, Идрис Шох, Девин Ди Уис; Россияда А. Кримский, И. Петрушевский, Э. Бертелс; Ўзбекистонда Фитрат, А. Саъдий, Э. Рустамов, Б. Қосимов, И. Ҳаққулов, Н. Ҳасанов томонидан ўрганилган.

Қабри Қозоғистоннинг Туркистон шаҳрида, 14 асрда Амир Темур томонидан таъмирланган. Туркистонда Аҳмад Яссавий номидаги турк-қозоқ университети мавжуд.

Бадиий ижодда ҳам Яссавий образини яратиш бўйича изланишлар олиб борилмоқда. Ёзувчи Саъдулла Сиёев „Яссавийнинг сўнгги сафари“ романининг 1-китобини (1994) чоп эттирди.

Шеърлар

Ҳикмат Бисмиллаҳ деб баён айлай ҳикмат айтиб, Толибларға дурру гавҳар сочтим ма'но. Риёзатни қоттиғ тортиб, қонлар ютуб, Мен дафтари соний сўзин очтим мано. Сўзни айдим ҳарким бўлса дийдор талаб, Жонни жонға пайванд қилиб, рагни улаб, Ғариб, етим, фақирларни кўнглин сийлаб, Кўнгли бутун халойиқдин қочтим мано. Қайда кўрсанг, кўнгли синуқ марҳам бўлғил, Андоғ мазлум йўлда қолса, ҳамдам бўлғил. Рўзи маҳшар даргогига маҳрам бўлғил, Мовуманлик халойиқдин қочтин мано. Ғариб, фақир, етимларни Р а с у л сўрди, Ўшал туни Меърож чиқиб дийдор кўрди, Қайтиб тушуб ғариб, фақир ҳолинг сўрди, Ғарибларни изин излаб туштум мано. Уммат бўлсанг, ғарибларға тобеъ бўлғил, Оят, ҳадис ҳар ким айца, сомеъ бўлғил, Ризқу рўзи ҳарна берса, қонеъ бўлғил, Қонеъ бўлуб, шавқ шаробин ичтим мано. Мадинага Р а с у л бориб, бўлди ғариб, Ғариблиғда меҳнат тортиб, бўлди ҳабиб, Жафо тортиб, яратқанға бўлди қариб, Ғариб бўлуб, уқболардин оштим мано. Оқил эрсанг, ғарибларни кўнглин овла, Мустафодек элни кезиб, етим ковла, Дунёпараст, ножинслардин бўюн товла, Бўюн товлаб, дарё бўлуб тоштим мано. Ишқ бобини Мавлом очқач менга тегди, Туфроқ қилиб, ҳозир бўл, деб бўйнум эгди, Борон сифат маломатни ўқи тегди, Пайкон олиб, юрак-бағрим тештим мано. Кўнглум қоттиғ, тилим аччиғ, ўзум золим, Қур’он ўқуб амал қилмай, ёлғон олим, Ғариб жоним сарф айлайин, йўқтур молим, Ҳақдин қўрқуб, ўтга тушмай, пиштим мано. Олтмиш учга ёшим етти, ўттум ғофил, Ҳақ амрини маҳкам тутмай, ўзум жоҳил, Рўза, намоз қазо қилиб, бўлдум коҳил, Ёмон излаб, яхшилардин кечтим мано. Во дариғо, муҳаббатни жомин ичмай, Аҳли аёл, хонумондин тугал кечмай, Журму исён гириҳларин мунда чечмай, Шайтон ғолиб, жон берарда шоштим мано. Имонима чангал уруб, қилди ғамнок, Пири муғон ҳозир бўл, деб сочти тарёк, Шайтон лаъин мендин қочиб кетти бепок, Биҳамдиллоҳ, нури имон очтим мано. Пири муғон хизматида югруб юрдум, Хизмат қилиб, кўзим юммай ҳозир турдум, Мадад қилди, Азозилни қавлаб сурдум, Ондин сўнгра қанот қоқиб учтим мано. Ғариб, фақир, етимларни қилгин шодмон, Ҳалқалар қилиб азиз жонинг айла қурбон, Таом тобсанг, жонинг бирла қилгил меҳмон, Ҳақдин эштиб бу сўзларни айдим мано. Ғариб, фақир, етимларни ҳар ким сўрар - Рози бўлур ул бандадин парвардигор, Эй бехабар, сен бир сабаб, ўзи асрор, Ҳақ Мустафо пандин эштиб, айдим мано. Ети ёшда Арслонбобға қилдим салом: «Ҳақ Мустафо амонатин қилинг инъом», Ўшал вақтда минг бир зикрин қилдим тамом, Нафсим ўлуб, ломаконға оштим мано. Хурмо бериб, бошим силаб, назар қилди, Бир фурсатда уқбо сари сафар қилди, Алвидо, деб бу оламдин гузар қилди, Мактаб бориб, қайнаб, жўшуб-тоштим мано. «Инно фатаҳно»но ўқуб, маъно сўрдум, Партав солди, бехуд бўлуб, дийдор кўрдум, Муллом уруб, «ускут» деди, боқиб турдум, Ёшим сочиб, музтар бўлуб турдим мано. Аё нодон, маъно бул, деб айди, билдим, Ондин сўнгра чўллар кезиб, ҳақни суйдум, Рўзи қилди, Азозилни тутуб миндим, Лангар тугуб, белин босиб янчтим мано. Зикрин тамом қилиб, ўттум девонага, Ҳақдин ўзга ҳеч сўзламай бегонага, Шам’ин излаб, шогирд кирдим парвонага, Ахгар бўлуб, куюб-ёниб ўчтим мано. Ному нишон ҳеч қолмади, ло-ло бўлдум, Аллоҳ ёдин ойта-ойта илло бўлдум, Холис бўлуб, мухлис бўлуб, лиллоҳ бўлдум, «Фано филлоҳ» мақомиға оштим мано. Суннат эрмиш, кофир бўлса, берма озор, Кўнгли қоттиғ, дил озордин Худо безор, Аллоҳ ҳақи, ондоғ қулға сижжин тайёр, Донолардин эшитиб, бу сўз айдим мано. Суннатларин маҳкам тутуб, уммат бўлдим, Ер остига ёлғиз кириб, нурға тўлдум, Ҳақпарастлар мақомиға маҳрам бўлдум, Ботин тиғи бирла нафсни янчтим мано. Нафсим мени йўлдун уруб, хор айлади, Термултуруб халойиқға зор айлади, Зикр айтурмай, шайтон бирла ёр айлади, Ҳозирсен, деб нафс бошини сончтим мано. Қул Хўжа Аҳмад, ғафлат била умрунг ўтти, Во ҳасрато, кўздин, тиздин қувват кетти, Во вайлато, надоматни вақти ети, Амал қилмай, карвон бўлуб кўчтим мано.

Нашр қилинган асарлари

• Аҳмад Ясавий. Ҳикматлар (нашрга тайёрл. И Ҳаққул. — Т.: 1991);
• Аҳмад Ясавий. Девони ҳикмат (нашрга тайёрл. А.Абдушукуров). — Т.:1992;
• Ўзбек адабиёти намуналари (туз. проф. Фитрат). — Т.: 1928;
• Аҳмад Ясавийнинг янги топилган ҳикматлари. „Жаҳон адабиёти“ журн. 2002, № 10.

Адабиётлар

• Фитрат. Аҳмад Ясавий. „Танланган асарлар“ (нашрга тайёрл. Ҳ.Болтабоэв). 2-жилд. — Т.: Маънавият, 2000;
• А.Саъдий. Ясавий ким эди? (нашрга тайёрл. Б. Дўстқораэв) -Т.: 1994;
• Э. Рустамов. Аҳмад Ясавий ҳикматларида тарих ва ҳаёт садоси. „Ўзбек тили ва адабиёти“ журн. 1972, № 4-5;
• И.Ҳаққул. Аҳмад Ясавий. Ҳаёти ва ижод йўли. — Т.: 2001;
• Н.Ҳасанов. Туркияда яссавийшунослик. -Т.:1999.