Yer qutblarining harakati sahifasining manbasini koʻrish

'''Yer qutblarining harakati''' -Yer geografik qugblarining yer sat[[h]]ida siljis[[h]]i. Geografik kengliklarni bir qanc[[h]]a punktlarda koʻp yillardan beri kuzatis[[h]] natijasida ularning oʻrtac[[h]]a qiymatidan 0", 3 gac[[h]]a oʻzgaris[[h]]i sezilgan. Biror punktning kengligi Df ga ortsa, qarama-qars[[h]]i meridianda s[[h]]unc[[h]]a kamayadi. Yerga Oy va Quyos[[h]]ning gravitatsion taʼsiri tufayli Yer oʻqi oʻz vaziyatini oʻzgartiradi, natijada yer qutblari siljiydi. Oʻrtac[[h]]a vaziyatga nisbatan qutbning yer sat[[h]]ida siljis[[h]]i 15 m dan ortmaydi; u soat mili yoʻnalis[[h]]iga teskari yoʻnalis[[h]]da davriy ravis[[h]]da siljiydi.

Uni 12 oylik, yillik davr va 14 oylik C[[h]]andler davriga ajratis[[h]] mumkin. Yillik davr Yer atmosferasida [[h]]avo massasining fasl sari qayta taq-simlanis[[h]]iga, suv massasining krr va muz tarzida yerning bir yarim s[[h]]aridan ikkinc[[h]]isiga oʻtis[[h]]iga va b. sabablarga bogʻliq. C[[h]]andler davri yerning tabiiy tebranis[[h]]iga va ic[[h]]ki deformatsiyasiga bogʻliq. Buni birinc[[h]]i marta nazariy ji[[h]]atdan 1790-yilda Eyler tu-s[[h]]untirib bergan. Agar Yer mutlaq qattiq jism boʻlganda edi, uning tabiiy tebranis[[h]]i taxminan 10 oy boʻlardi. Ammo Yer plastik boʻlib, turli deformatsiyalarga moyil, s[[h]]u sababli uning tabiiy tebranis[[h]] davri taxminan 14 oyga teng .

E. q. [[h]]. <nowiki>XIX</nowiki> asr oxirlarida kas[[h]]f kilindi. 1898-yilda Yer s[[h]]arining bir xil (f=+39°08) kengliklardagi olti punktida xalqaro kengl[[ik xizmati st-yalari tas[[h]]kil etildi (uc[[h]]tasi AQSH da]], [[uc[[h]]tasi Italiya]], [[Rossiya va Yaponiyada]]). Xalqaro kengliklar xizmati dasturiga muvofiq is[[h]]layotgan st-yalar 40 ga yaqin, ular turli geografik kengliklarda joylas[[h]]gan. Ulardan biri Kitob s[[h]]a[[h]]rida 1899-yildan bos[[h]]lab barc[[h]]a st-yalarning izc[[h]]il kuzatis[[h]]lari asosida s[[h]]im. qutbning Yer sat[[h]]idagi vaziyati yilning [[h]]ar boʻlagi uc[[h]]un aniqlanib, ilmiy matbuotda eʼlon qilinadi.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{no iwiki}}

{{chala}}