Yevrosiyo

Евросиё
Майдони	55,000,000 км²
Аҳолиси	5,262,489,285 (19-ноябр 2017)
Аҳоли зичлиги	93/км2
Этнохороним	Евросиёлик
Давлатлар	~93 та
Вақт минтақалари	УТC−1 дан УТC+12гача
Йирик шаҳарлар	Хитой Беижинг ; Шанхай; Ҳонг Конг; Дҳака; Карачи; Неw Делҳи; Мумбай; Жакарта ; Сурабая ; Истанбул ; Теҳрон; Париж ; Бруссел; Берлин; Франкфурт; Белград; Бағдод ; Дамасcус ; Атҳенс ; Рим ; Токё; Пхенян; Сеул; Амстердам ; Куала Лумпур ; Манила; Wарсаw; Москва ; Санкт-Петербург ; Сингапур; Риядҳ ; Барселона; Мадрид ; Бангкок; Дубай; Лондон; Тошкент ;

Евросиё, Ер шаридаги энг катта материк бўлиб, таркиби Европа ва Осиё қитъаларидан иборат.^[3]^[4] Ер майдони 55 миллион км², шундан 2,75 миллион км²'и ороллар ҳисобланади. Материкнинг узунлиги ғарбдан шарққа 16 минг км, эни шимолдан жанубга 8 минг км. Евросиёнинг материкдаги энг чекка нуқталари шимолда Челюскин бурни, жанубда Пиай бурни, ғарбда Рока бурни, шарқда Дежнев бурни. Евросиёга Ер шаридаги қуруқликнинг 36,6%'и тўғри келади, материкда Ердаги жами аҳолининг қарийб 74%'и яшайди. Аҳолиси 5,2 миллиард киши (19-октабр 2017).^[5]^[6]

Евросиёнинг жануби-шарқидаги бир қанча ороллар жанубий яримшарда жойлашган. Евросиёни ғарбдан Атлантика океани, шимолдан Шимолий Муз океани, жанубдан Ҳинд океани, шарқдан Тинч океанлари ва уларнинг чекка денгизлари ўраб олган. Евросиё энг қадимги маданият майдонидир. Евросиёнинг иқтисодий ва маънавий тараққиётида Евросиё материгининг турли қисмларини боғловчи „Буюк Ипак йўли“нинг аҳамияти катта бўлган. Қуруқликнинг яхлитлиги, кўпгина иқлимий жараёнларнинг умумийлиги, органик дунё тараққиётининг ва бошқа табиий тарихий ҳодисаларнинг ўхшашлиги Европа билан Осиёни ягона ном Евросиё деб аташга имкон беради. „Евросиё“ тушунчаси геология ва география фанларига 1883-йилда Э. Зюсс томонидан киритилди.^[7]

Евроосиё ер юзасидаги энг катта энг баланд материк (8848). Шимолий еримшарнинг совуқлик қутби мавжуд. Евроосиё ҳудудида саккиз минглик 14 та чўққининг барчаси жойлашган. Қор чизиғи энг баланддан ўтган жой баландлик қутби (6400 м,Марказий Тибет) шу ерда. Энг чуқур ва энг катта кўли бор, энг узун лианалар (300) ҳам шу ерда ўсади.

Географик ўрни

Евросиё материги Шимолий яримшарда тўлиқ жойлашган (Малайя архипелагининг айрим ороллари экватордан жанубда). Европа атамаси қадимги финикияликларнинг (ассирия) Ереп — ғарб ва Осиё атамаси Осу эса шарқ сўзларидан келиб чиққан. Евросиё материги шарқда Беринг бўғизи орқали Шимолий Америкадан ғарбда Гибралтар бўғизи уни Африкадан ажратиб туради. Евросиёнинг Атлантика ва Тинч океан қирғоқлари кучли парчаланган. Материк атрофида минглаб орол ва кўплаб яримороллар жойлашган.

Ўрганилиш тарихи

Евросиё энг қадимги свилизация маркази ҳисобланади. Материк тўғрисидаги дастлабки геогрфик маълумотлар қадимги файласуф, табиацҳунос алломалардан Геродот (эрамиздан Аввалги. 485-425 -йиллар) Гераклит , Страбон, Афлотун, Птоломей ва бошқаларнинг асарларида . Евросиёнинг ички ўлкаларини ўрганишда Мусо ал Хоразимий(783-850) бошчилигида 70 га яқин олимлар Жаҳон хариталарини тузишган. Заҳириддин Муҳаммад Бобур Бобурнома асарида Ўрта Осиё, Эрон, Афғонистон, Ҳиндистон ҳудудининг аҳолиси, хўжалиги ҳақида қимматли малумотлар ёзиб қолдирган.

Геологик тузилиши

Геологик жиҳатдан Евроосиё қадимги мустаҳкам платформалардан ва уларни туташтирувчи турли ёшдаги бурмали минтақалардан ташкил топган. Қадимги Лавразия материгининг парчаланишидан Евроосиё ва Шимолий Америка ажралган (65 миллион йил муқаддам). Ҳозирги вақтда Евроосиё материгида иккита фаол геосинклинал минтақа бор: Алп-Ҳимолай ва Тинч океан оловли ҳалқаси. Бу минтақаларда ҳаракатдаги вулқонлар, даҳшатли зилзилалар тез-тез бўлиб туради. Бу минтақа тоғлари ёш, бурмали, палахсали тоғлар бўлиб, баъзи жойларда занжирли тизимларни (Алп-Ҳимолай), бошқа жойда тоғ тугунларини (масалан Тибет, Помир) ҳосил қилади. Алп-Ҳимолай геосинклинал минтақасининг Ўрта денгиз қисмида Этна, Стромболли, Везувий каби ҳаракатдаги вулқонлар, бизнинг ўлкмиз — Ўрта ва Жануби-Шарқий Осиёда ҳалокатли зилзилалар (Ашхобод — 1948, Тошкент — 1996, Ҳиндукуш — 2002, Эрон — 2003 ба б.) бор. Булар ер пўстининг фаоллигидан далолат беради.

Тупроқлари

Cаптион техт
Табиат зоналари	тупроқлари
Аркрика саҳролари зонаси	-
Тундра зонаси	тундра-глейли, торфли-глейли
Ўрмон тундра зонаси	подзолли-глейли, торфли-подзолли, ботқоқ
Тайга зонаси	подзол
Аралаш ўрмонлар зонаси	чимли-подзол
Кенг баргли ўрмонлар зонаси	қўнғир ўрмон
Ўрмон-дашт ва дашт	сур-қўнғир, қора
Чалачўл зонаси	қорамтир каштан, типик каштан, оч каштан
Чўл зонаси	қумоқ, шўрхок сур қўнғир, оч бўз
Субтропик ўрмонлар ва бутазорлар	жигарранг
Экваториал нам ўрмонлар зонаси	ферралит-латерит
Ҳимолай тоғларидаги ботқоқлашган чангалзорлар баландлик минтақаси	қорабалчиқ-ботқоқ
Ҳимолай тоғларидаги тропик нам ўрмонлар баландлик минтақаси	ферралит
Ҳимолай тоғларидаги субекваториал доимий яшил ўрмонлар баландлик минтақаси	ўрмон-қўнғир
Ҳимолай тоғларидаги игна баргли ўрмонлар баландлик минтақаси	чала-подзол
Ҳимолай тоғларидаги баланд бўйли субалп ва паст бўйли алп ўтлоқлари баландлик минтақаси	тоғ-ўтлоқ
Алп тоғлари	подзол, қўнғир
Ғарбий Сибир табиий географик ўлкаси	тундра-глейли, подзол, ботқоқ, унумдор қора
Шарқий Сибир табиий географик ўлкаси	тундра глейли, торфли глейли, ботқоқ, подзол
Буюк Хитой текслиги	унумдор қўнғир
Олд Осиё табиий географик ўлкаси	оч каштан, қўнғир ва оч жигарранг, ўрмон қўнғир, тоғ подзол
Ҳимолай тоғларида субтропик доимий яшил ўрмонлар баландлик минтақаси	ўрмон-қўнғир

Манбалар

↑ „Популатион оф Эуропе (2018) - Wорлдометерс“. www.wорлдометерс.инфо. Қаралди: 30-март 2018.
↑ „Популатион оф Асиа (2018) - Wорлдометерс“. www.wорлдометерс.инфо. Қаралди: 30-март 2018.
↑ Ниэлд, Тед „Cонтинентал Дивиде“. Геологиcал Соcиэтй. Қаралди: 8-август 2012-йил.
↑ „Ҳоw манй cонтиненц аре тҳере?“. Натионал Геограпҳиc Соcиэтй. — „Бй cонвентион тҳере аре севен cонтиненц: Асиа, Африcа, Нортҳ Америcа, Соутҳ Америcа, Эуропе, Аустралиа, анд Антарcтиcа. Соме геограпҳерс лист онлй сих cонтиненц, cомбининг Эуропе анд Асиа инто Эурасиа. Ин парц оф тҳе wорлд, студенц леарн тҳат тҳере аре жуст фиве cонтиненц: Эурасиа, Аустралиа (Оcеаниа), Африcа, Антарcтиcа, анд тҳе Америcас.“. 2019-йил 16-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 27-июл 2017. (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-07-16 санасида архивланган)
↑ „Популатион оф Эуропе (2018) - Wорлдометерс“. www.wорлдометерс.инфо. Қаралди: 30-март 2018-йил.
↑ „Популатион оф Асиа (2018) - Wорлдометерс“. www.wорлдометерс.инфо. Қаралди: 30-март 2018-йил.
↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил

Адабиётлар

География фанидан маълумотнома. Академнашр — 68-бет. ИСБН 978-9943-6362-4-8.
Тҳе Даwн оф Эурасиа: Он тҳе Траил оф тҳе Неw Wорлд Ордер бй Бруно Маçãэс, Нашриёт: Аллен Лане
Д. Лане, В. Самокҳвалов, Тҳе Эурасиан Прожеcт анд Эуропе Регионал Дисcонтинуитиэс анд Геополитиcс, Палграве: Басингстоке (2015)
В. Самокҳвалов, Тҳе неw Эурасиа: пост-Совиэт спаcе бетwеэн Руссиа, Эуропе анд Чина, Эуропеан Политиcс анд Соcиэтй, Волуме 17, 2016 — Иссуэ суп1: Тҳе Эурасиан Прожеcт ин Глобал Перспеcтиве (Журнал бошсаҳифаси)