Yongʻoq sahifasining manbasini koʻrish

{{Avtomatik taksonquti
| nomi = Yongʻoq
| tasviri = [[File:Noyer centenaire en automne.JPG]]
| olam = [[Oʻsimliklar]]
| tip = [[Yongʻoq]]
| sinf = [[Gulli oʻsimliklar]]
| oila = [[Yongʻoqdoshlar]]
| binar_nomi = Juglans regia
}}

'''Yongʻoq''' ({{Lang-la|Júglans régia}}) – [[yongʻoqdoshlar]] oilasiga kiruvchi yongʻoqlarga (''Juglandaceae'') [[Daraxt|mansub daraxt]] [[Tur (biologiya)|turi]]. Qadim zamonlardan beri maʼlum boʻlgan shifobaxsh mevali daraxt. Mevaning boshqa [[Rus tili|ruscha]] nomlari – ''Voloshskiy yongʻogʻi'', ''qirollik yongʻogʻi'', ''yunon yongʻogʻi''<ref>Грецкий, греческий, волошский орех в «Словаре иностранных слов, вошедших в состав русского языка» А. Н. Чудинова, 1910</ref>.

== Tavsifi ==
[[Fayl:Juglans_regia_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-081.jpg|left|thumb| Botanik tasviri ]]
Balandligi 25 m gacha boʻlgan katta [[daraxt]]. Qalin magistral kulrang [[Poʻstloq|qobiq]] bilan qoplangan, novdalar diametri taxminan 20 m boʻlgan keng tojni hosil qiladi. Barglari ikki yoki besh juft choʻzilgan tuxumsimon varaqlardan iborat, ularning uzunligi 40 dan 70 mm gacha boʻladi.[[Gul|Gullari]] ikki xonali, mayda, yashil, [[Bir uyli oʻsimliklar|bir uyli]] oʻsimliklar. Yongʻoq [[Anemofiliya|shamol bilan changlanadigan oʻsimlikdir]]. Mevasi perikarp teri ekzokarpdan iborat boʻlib, tolali mezokarpni va lignifikatsiyalangan [[Intraplodnik|endokarpni]] qoplaydi, bu kuchli tuxumsimon yoki sferik tosh boʻlib, ikkitadan beshta toʻliq boʻlmagan septadan iborat; Mevasi yetilganda, mevaning qobigʻi  ikkiga boʻlinadi va yongʻoq ajralib chiqadi. Odatda may oyida daraxtlar barg yozish bilan bir vaqtda gullaydi. Baʼzan iyun oyida yana gullaydi. Mevalar [[sentyabr]]–[[oktyabr]] oylarida pishib, hajmi, shakli, taʼmi, qobigʻining qattiqligi, boʻlinishlarning rivojlanishi, kimyoviy tarkibi va boshqa belgilari boʻyicha anchagina farq qiladi. Bitta yongʻoqning ogʻirligi 5–17 g, yadrosi 40–58% ni tashkil qiladi.
Urugʻlik va vegetativ vositalar bilan oʻzini yangilaydi. Hayotning birinchi yilida koʻchatlar besh yoshda 1,5 m, 20 yoshda esa 3,5 m ga yetadigan mustahkam ildizni hosil qiladi. Uning gorizontal ildizlari uch yildan besh yil orasida rivojlanadi, aksariyati 20-50 sm chuqurlikda joylashgan. Uning kurtaklari yumaloq boʻladi. Kurtakli oʻsimliklar koʻchatlarga qaraganda tezroq oʻsadi. Qulay sharoitlarda parvarishlanayotgan daraxtlar [[meva]] berish qobiliyatini saqlagan holda, 300–400 yilgacha yashaydi<ref>Губанов И. А. и др. Дикорастущие полезные растения СССР / отв. ред. Т. А. Работнов. — М.: Мысль, 1976. — С. 81—85. — 360 с. — (Справочники-определители географа и путешественника)</ref>.

== Keng tarqalishi ==
Yovvoyi tabiatda yongʻoqlar [[Kavkazorti|Kavkazortida]], ayniqsa gʻarbiy qismida, shuningdek, [[Tolish togʻlari|Tolish togʻlarida]] oʻsadi. Yongʻoq shimoliy [[Xitoy]], Shimoliy [[Hindiston]], [[Tyan-Shan]], [[Eron]], [[Onadoʻli|Kichik Osiyo,]] [[Bolqon yarim oroli|Bolqon]], [[Ukraina]], janubiy Rossiya va [[Gretsiya|Gretsiyada]] ham keng tarqalgan. 1976-yildagi maʼlumotlarga koʻra, yongʻoq oʻrmonlarining eng katta maydonlari (25 ming gektardan ortiq) [[Qirgʻiziston|Qirgʻiziston]] janubida [[Fargʻona tizmasi|Fargʻona]] va [[Chatqol tizmasi|Chotqol tizmalarining]] yon bagʻirlarida, [[Mutlaq balandlik|dengiz sathidan]] 1100-2000 m balandlikda saqlanib qolgan. Qirgʻizistonning [[Jalolobod (viloyat)|Jalolobod viloyatida]] qadimgi yongʻoq oʻrmonlari bor ([[Arslonbob|Arslanbob]], Qizil-Unkur, Koʻk-Jangoq hududlari). [[Turkmaniston|Turkmanistonning]] janubi-gʻarbidagi togʻlarida ham (Ayder, Porder, Xoʻzli, Qorayalchi daralari) qadimgi yongʻoqzorlar saqlangan. Yongʻoq chuqur, [[Gumus|chirindiga]] boy, oʻrtacha nam, yaxshi [[Aeratsiya|aeratsiyaga]] ega [[Lyoss|tuproqlarda]] oʻsadi. Chuqurligi 4 m gacha va yon tomondan 20 m gacha choʻzilgan mustahkam ildizi katta maydonli tuproqni egallaydi.  Bu esa maʼlum quruq davrlarga chidamliligidan darak beradi.

== Xoʻjalikdagi ahamiyati va qoʻllanishi ==

Ajoyib taʼmga va yuqori ozuqaviy qiymatga ega boʻlgan va tabiiy shaklida hamma joyda moʻl-koʻl isteʼmol qilinadigan [[Urugʻlik|urugʼlar]] (yadrolar, „yong'oqlar“) turli xil  [[holva]], shakarlamalar, tortlar, xamir ovqatlar va boshqa shirinliklar tayyorlash uchun ishlatiladi. Yongʻoq, ayniqsa, [[Kavkaz|Kavkazda]] mashhur boʻlib, uzoq vaqtdan beri muqaddas daraxt hisoblangan. Kavkazda yongʻoq mevalarini isteʼmol qilish uchun koʻplab shirinliklarning retseptlari ham mavjud.
[[Fayl:Moulin_sartier4.JPG|right|thumb| Yongʻoq yogʻini siqish uchun asbob. Fransiya]]

Qadimdan yongʻoqning barglaridan yarani davolashda foydalanilgan. Barglari va perikarpning qaynatmalari va infuziyalari xalq tabobatida oshqozon va [[Ginekologiya|ginekologik kasalliklar]], buyrak va siydik pufagi kasalliklari, [[stomatit]] va [[Oʻtkir tonzillit|tomoq ogʻrigʻida]] qoʻllanadi, shuningdek, [[Metabolizm|metabolizmni]] yaxshilovchi va [[Avitaminoz|vitamin yetishmasligi]], charchoq va [[Arterioskleroz|ateroskleroz]] uchun umumiy tonik sifatida ichiladi. Barglari achchiq va hushboʻy hidli moddalarni oʻz ichiga oladi, ularning qaynatgandagi bugʻlari baʼzi odamlarga [[Bosh ogʻrigʻi|bosh ogʻrigʻiga]] sabab boʻladi. Ulardan [[Kavkazorti]] daryolaridagi baliqlarni ([[Gulmoyi|alabalık]]) suv yuziga chiqarish uchun foydalanadi.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

[[Turkum:Mevali daraxtlar]]