Yuan Chonghuan
Юан Чонгхуан (хит. ан’анавий 袁崇煥, пинйин: Юáн Чóнгҳуàн 1584-йил 6-июн - 1630-йил 22-сентабр), бошқа номи Юансу ёки Зиру. Мин сулоласи даврида хизмат қилган сиёсатчи, ҳарбий генерал ва ёзувчи эди. Хитой маданиятида ватанпарвар сифатида э'тироф этилган. У сўнгги Жиннинг Минга бостириб кириши пайтида Лиаонинни Журчен босқинчиларидан ҳимоя қилгани билан машҳур. Генерал сифатида Юан Чонгхуан тўпчи мавқеида устун бўлди ва Мин арсеналига Европа тўпи дизайнини киритишга ҳаракат қилди.
| Юан Чонг ҳуан | |
|---|---|
| 袁崇煥 | |
 | |
| Таваллуди |
1584-йил 6-июн Донггуан, Гуандун |
| Вафоти |
22-сентябр 1630-йил (46 ёшда) Хиси, Хиченг округи, Пекин |
| Касби | Сиёсатчи, генерал, ёзувчи |
Юаннинг ҳарбий карераси биринчи Нингюан жангида Журчен ҳукмдори Нурхачи ва унинг қўшинини мағлуб этганида энг юқори чўққига чиқди. Кейинчалик Юан иккинчи Нингюан жангида Нурхачининг ўғли ҳамда вориси Хонг Тайжини ва унинг асосан мўғул аскарларидан ташкил топган 200 000 кишилик армиясини мағлуб этди. Юан ўз карераси якунида император Чонгчжен буйруғи билан ҳибсга олиниб, журченлар томонидан унга қарши қўйилган хиёнат ҳақидаги сохта айбловлар асосида лингчи ("секин тилим") усули билан қатл этилди.
Ёшлик йиллари
Юан Гуангдуннинг Донггуан шаҳрида туғилган[1] Бошқа бир манбага кўра, унинг аждодлари Гуансидан келган[2].. Ўсмирлик даврида у шаҳарма-шаҳар саёҳат қилди. У бир неча марта императорлик имтиҳонида муваффақият қозонмаган бўлса-да, пойтахтга қилган саёҳатлари давомида катта амалий тажриба тўплади. Айтишларича, у бу вақт ичида бир нечта иезуитлар билан дўстлашган ва кўп вақтини Европа тўпларини ўзлаштириш устида ишлаб ўтказган.
Дастлабки ҳарбий мартаба
Юан 1619-йилда императорлик имтиҳонидан ўтди ва Фуцзяннинг Шаову графлиги судяси этиб тайинланди. 1619-йилда Мин император қўшини Сарху жангида журченлар томонидан мағлубиятга учратилди. Мин қўшинлари кетма-кет мағлубиятга учрадилар ва 1622-йилда улар бутун Лиаонингни Журченларга ташлаб, Шанхай довонига чекинишга мажбур бўлдилар. Фронтга ташриф буюрганидан сўнг Юан Уруш вазирлигига иккинчи даражали котиб этиб тайинланди. Кейин дарҳол тўлиқ котибликка кўтарилди ва қўшинларни жалб қилиш учун маблағ билан та'минланди. Юаннинг тез сур'атлар билан кўтарилиши ўша пайтда жуда муҳим эди. Чунки у императорлик имтиҳонидан ўтиш учун Конфуций классикларини ўрганишдан ташқари, ҳеч қандай расмий ҳарбий тайёргарликка эга эмас эди.
Юан бош қўмондон Сун Ченгзонг билан ҳамкорлик қилиб, 1623-йилда Нингюанни мустаҳкамлаб, чегараларни шимолга силжитди. Кекса Сун қобилиятли қўмондон эди. Лекин император Тянқи давридаги нуфузли ҳукумат амалдори Вей Чжонгхианга пора беришдан бош тортди. Шундай қилиб, 1625-йилда Сун чақириб олинди ва унинг ўрнига Шанхай довонига умумий чекинишни буюрган Гао Ди (高第) тайинланди. Бироқ, Юан Нингюанни тарк этишни қат'иян рад этди.
Кейинги йилнинг бошида Нурхачи Журченларни Лиао дарёси бўйлаб қайта бошлаб борди. Юан ва унинг ўринбосарлари Нингюанни янги ташкил этилган "хонгйипао" ва атиги 9000 посбонлар билан Нурхачининг 130 000 кишилик армиясига қарши муваффақиятли ушлаб туришди. Нингюандаги ғалаба Журченларнинг дарҳол олдинга силжишига тўсқинлик қилди.
Юан ўзи хоҳлаган позицияда тўғри ўқ отиш учун тўпнинг ҳар бир жиҳатини ўргангани қайд этилган. Бу эса Нурхачи ўз элита қўриқчилари томонидан хавфсиз ҳолатда яхши ҳимояланган бўлса-да, тўпдан ўқ отилишидан ярадор бўлишининг сабаби сифатида келтирилган. Жангдан кейин Юан хитойлик генераллар томонидан ан'анавий тарзда амалга оширилган Нурхачининг соғлиғини сўраган учун мактублар юборди. Аммо Нурхачи уни иккиюзламачи деб ҳақорат қилди.
Ушбу ғалаба натижасида Пекиндаги Мин император ҳукумати 1626-йил 27-февралда Юанни Лиаодун губернатори этиб тайинлади. У довонлардан ташқаридаги барча кучларни бошқариш ҳуқуқига эга бўлди.
Бу вақт ичида Юан шафқациз, аммо қобилиятли деб ҳисобланган Мин генерали Мао Венлонгни қатл қилди. Турли матнларда унинг ҳаракатлари ҳақида турлича фикрлар мавжуд. Кўпчилик буни хато деб та'кидлаган. Чунки Мао ҳали ҳам Журченларга қарши ишлатилиши мумкин эди. Бироқ, Юан Мао ўз жангларини қандай бошқарганини ҳам ҳисобга олди. Маонинг тактикаси одатда тинч аҳоли пунктларини ўз қўшинлари учун қалқон сифатида ишлатишни ўз ичига олар ва ишғол пайтида тинч аҳоли жуда кўп жабр кўрарди. Мао шунингдек, Миннинг иттифоқчиси бўлган Чосон қироллигидан Журченларга қарши экспедицияларни бошлаш учун база сифатида фойдаланган. Журченлар Чосонга кирганда Мао Мин қўшинларининг умумий чекинишига буйруқ берди. Бу Корея ярим оролида савдо қилган Пекин ҳудудидаги кўплаб савдогарларни ғазаблантирди. Бундан ташқари, Мао кўплаб коррупсион амалдорларга пора бергани ҳам ма'лум эди. Бинобарин, Маони қатл қилган Юан Хитойнинг энг нуфузли одамлари билан душманлик қилган эди.
Йил охирида Нурхачининг ўлимидан фойдаланган Юан Жинчжоуни қайта эгаллади. Журченлар июн ойида яна пайдо бўлди ва бир қатор кичик бўлмаган жанглардан сўнг орқага чекинди. Юан Вей Чжонгхиан партизанлари томонидан танқид қилинди ва улар Журченларга қарши курашиш учун жуда кўп вақт кетказилганини айтишди. Кўп ўтмай Юан нафақага чиқишга мажбур бўлди.
Сўнгги ҳарбий мартаба ва ўлими
1628-йилда император Чонгчжен даврида Юан шимоли-шарқдаги барча Мин кучларининг фелдмаршали сифатида қайта иқтидорга келди. У Лиаодунни тўлиқ қайта тиклаш учун улкан беш йиллик режани амалга оширишга киришди. Император Чонгчжен ўз ҳукмронлигини 1627-йилда 16 ёшида бошлаган ва 1629-йилда (18 ёшида) Юанни тайинлаган эди. 1629-йилда Юанга "Меросхўрнинг катта қўриқчиси" унвони берилди. Император Юанга император қиличини берди ва Юан қарорларини тўлиқ қўллаб-қувватлашини айтди.
Бу сафар Юан Нурхачининг вориси Хонг Тайжи бошчилигидаги 200 000 дан ортиқ аскардан иборат йирик Журчен кучлари билан яна тўқнаш келди. Журченлар ўз қўшинларига кўпроқ одамларни, шу жумладан янги таслим бўлган мўғуллар ва Мин қўзғолончиларини киритдилар. Улар Шимолий Хитойдаги турли кичик қабилаларни босиб олдилар ва Чосонни мағлуб этдилар. Бироқ, Журченлар ҳеч қачон Жинчжоу ёки Нингюанга ҳужум қилишмади. Бунинг ўрнига улар Жинчжоу, Нингюан ва Шанхай довонларини бутунлай четлаб ўтишди. Улар Шанхай довони ғарбидаги Буюк деворни бузиб ўтиб, 1629-йилнинг қишида Пекин шимолига етиб келишди. Юан пойтахтни ҳимоя қилиш учун Нингюандан танланган фахрий куч билан орқага юрди. У Пекинга Журченлардан бир неча кун олдин етиб келди. Пекин шаҳар девори ташқарисида тахминан 100 000 кишидан иборат Журчен саккиз байроғини мағлуб эца-да, Журчен армиясини тўлиқ йўқ қила олмади. Журченларнинг Пекинга кутилмаган ҳужуми олди олинди. Юан журченларнинг ҳатто шаҳар деворига етиб боришига тўсқинлик қилганига қарамай, Юан Пекинга келганида қаттиқ танқид остида қолди. Ба'зи амалдорлар ҳатто Юанни душман билан ҳамкорлик қилишда айбладилар.
Император Чонгчжен 1630-йил 13-январдаги тингловлар пайтида Юанни ҳибсга олишни буюрди. Жуда оз далилларга қарамай, Юан душман билан тил бириктирганликда айбланиб, Ганшиқиао усулида (甘石橋, "аста-секин кесиш") ўлимга ҳукм қилинди. Юандан қатл этилишидан олдин сўнгги сўзларни сўрашганда, у қуйидаги ше'рни айтди: "Умрдаги иш ҳар доим беҳуда тугайди; Менинг карерамнинг ярми орзудек бўлиб туюлади. Ўлимдан кейин жасур жангчилар йўқлигидан хавотир олмайман, чунки менинг содиқ руҳим Лиаодонгни қўриқлашда давом этади." ( 一生事業總成空，半世功名在夢中。死後不愁無將勇，忠魂依舊守遼東！)
Император ёзувлари унинг ўлимига ярим кун кетганлиги ҳақида ма'лумот берган[3].
Юан учун Пекиндан ташқари мамлакатнинг кўп қисмида ва ҳатто Чосон қироллигида ҳам мотам тутилди. Унинг ўлимидан сўнг кўпчилик Мин ва иттифоқчиларининг заиф мавқеини Журченларнинг навбатдаги босқини учун қулай шароит сифатида э'тироф этди[4].
Айтишларича, унинг "хиёнати" ҳақида эшитган кўплаб Пекин аҳолиси Юанни шунчалик ёмон кўришганки, улар унинг тана қисмларини танасидан кесилган заҳоти ейиш учун сотиб олишга шошилишган. Қийноқдан кейин у ўша жойда қолди, жараён тўхташидан олдин ярим кун бақирди[3]. Унинг боши, қатлдан кейин таниб бўладиган ягона қисми, Ше (佘) фамилияли шаҳар қўриқчиси томонидан шаҳарнинг ички деворидан ташқарисига олиб кетилиб, Гуангқумен яқинидаги Ҳуашида дафн этилган. Қўриқчининг оиласи узоқ йиллар давомида уни қўриқлаб келган[5]. Унинг қабри яқинда та'мирланди ва Лонгтан боғида жойлашган Юан Чонгхуан ёдгорлиги деб ўзгартирилди.
Мероси
Юаннинг номи қарийб бир аср ўтгач, Син император саройининг эски архивларидан унинг айбсизлигини тасдиқловчи ишончли далиллар топилгандан сўнг император Сянлун томонидан оқланди. Император Сянлун Юаннинг бевосита авлодларини қидириб, уларни тақдирлаш орқали ўз меҳрибонлигини билдирмоқчи бўлди, аммо уларни топа олмади.
Юан Чонгҳуаннинг ўғли Миндан Синга ўтиб кетди ва 1642-йилда Хан Хитой текислигидаги оқ байроққа кўтарилди. Юан Чонгҳуаннинг олтинчи авлоди Тайпинг қўзғолони даврида яшаган Синнинг Жиангсу провинсияси губернатори Фумингга (Фуминға) эди. Хан хитой байроғи бўлишига қарамай, у манжурча шахсий исмидан фойдаланган. 1866-йилдан 1870-йилгача Синлар Фуминггани Манжуриядаги Жилин губернатори этиб тайинлади. Фумингганинг Шоушан (Шоу Шан) исмли ўғли бор эди. У 1860-йилда Манжуриядаги Ҳеилонгжиангнинг Аигун шаҳрида туғилган. Шоушан укаси билан бирга Фенгтянда жанг қилган ва 1894-йилда Биринчи Хитой-Япон урушида японларга қарши жангда яраланган. Укаси урушда вафот этган. Урушгача Шоушан сўнгги 6 йилни Пекинда кичик лавозимларда ўтказган. Урушдан кейин у Хитойнинг марказий қисми Кайфенгдаги лавозимга тайинланган ва кейин ўзининг туғилган шаҳри Аигунга ҳарбий лейтенант-губернатор ёки бригада генерали (фудутонг) сифатида юборилган. У бироз русча гапира оларди. Благовешченскка ташриф буюрган эди. Син ҳукумати уни 1900-йил январ ойида Ҳеилонгжианг ҳарбий губернаторлигига кўтарди. Фенгтиан ва Жилин губернаторлари Шоушан билан бирга Пекиндан 1900-йил июл ойида Ихетуан қўзғолони пайтида Россия империясига қарши курашиш учун буйруқ олдилар. Уруш Благовешченскнинг ўққа тутилиши ва Айгуннинг руслар томонидан йўқ қилиниши билан бошланди. Шоушан томонидан Ҳеилонгжианг пойтахти Қиқиҳарнинг босиб олинишига йўл қўймасликка ҳаракат қилинди. У ҳеч қандай жавоб олмади. Шунинг учун генерал-маёр Павел Ренненкампф 28-август куни Шоушаннинг таслим бўлишини қабул қилди. Чунки ўт очишни тўхтатиш таклифига ҳеч қандай жавоб берилмаган эди. Шундан сўнг Шоушан қўл остидаги ходими ёки ўғлидан отиб ўлдиришни сўраб, ўз жонига қасд қилди. Шоушан мўғул аёлига уйлангани учун унинг жасади Қиқиҳарни руслар босиб олишидан аввал Қиқиҳардан Ички Мўғулистонга юборилган. Шоушан руслар босқинининг олдини олиш учун Ҳеилонгжиангни Хан халқи томонидан кўпроқ мустамлака қилишга чақирди[6][7][8]. Шоушаннинг мўғул хотини Дорбод байроқли мўғул бошлиғининг қизи эди. Унинг оила а'золаридан бири шимолий казарма офицери Юан Руизҳанг Хейҳе шаҳрида чор рус қўшинларига қарши жангда ҳалок бўлди.
Жисмоний кўриниш
Мин сулоласи олимлари Юанни кичик тана кўринишига эга бўлган қисқа бўйли одам деб та'рифлашган. Унинг ташқи кўриниши туфайли император Чонгчжен Юан билан биринчи марта учрашганида унинг қобилиятларига шубҳа қилган.
Оммавий маданиятда
Жин Ёнгнинг "Қироллик қони билан бўялган қилич " романида Юаннинг омон қолган ўғли, роман қаҳрамони Юан Ченгчжи тасвирланган. Юан Ченгчжи отаси қатл этилгандан сўнг отасининг қўл остидагилар томонидан қутқарилиб, Хуа тоғига олиб кетилган. У ерда жанг сан'атларини ўрганган. Бир неча йил ўтгач, у катта бўлганида, Хуа тоғини тарк этиб, саргузашт излаш ва отасининг меросини тиклаш учун саёҳат қилди.
Кантон қаҳрамони сифатида нишонланган[1] 2010-йилги митингда Гуанчжоудаги намойишчилар Нингюан жанги пайтида Юаннинг Журчен душманларига қарши жанговар қичқириғини ишлатишди: "Қаттиқ уринг!" (掉哪媽! 頂硬上!)[9].
2017-йилги ТВБ драмасида "Генерал, олим ва амалдор " Юан Чонг Хуан Эдвин Сиу томонидан тасвирланган.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 „Cантонесе cултурал wарриорс фигҳт баcк“. Асиа Тимес Онлине. 2010-йил 6-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 18-май.
- ↑ 《明季北略》：袁崇煥號自如，廣西梧州府藤縣人，萬曆己未進士。
- ↑ 3,0 3,1 計六奇. 明季北略, вол.5
- ↑ „程本直墓記修廣東新義園碑記“. 2011-йил 10-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 20-июл.
- ↑ „372年守墓史曲終人散“. 2011-йил 27-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 20-июл.
- ↑ Гамса, Марк. Ҳарбин: А Cросс-Cултурал Биограпҳй. Университй оф Торонто Пресс, 2020 — 26, 27, 28-бет. ИСБН 978-1487533762. „Борн ин Аигун ин 1860, Шоу Шан wас тҳе сон оф Фумингга (Чинесе: Фуминға), wҳо wас говернор оф Жиангсу провинcе дуринг тҳе.“
- ↑ Ҳелм. „Wеэрзиэн аан де гренс - Аола Чангхинг эн Фумингга“. ДЕБТЕЛИН (2021). — „Wеэрзиэн аан де гренс | Аола Чангхинг эн Фумингга. Ҳет зит онс меэ мет де вреэдзаме грензен. / Геҳеэл ин диэ геэст троф ик мижн оуде вриэнд.“.
- ↑ Сам-Син. „Cурриcулум Витаэ“. леиденуни.аcадемиа.эду (2021). — „Аола Чангхинг & Фумингга "Wеэрзиэн аан де гренс" ин Дебтелин. Април 2016 | “Тҳе Эатинг Cраб жонгенлиэдентекст” ⼦弟书 (Катури жетере ) ин Траге Вуур.“.
- ↑ „Тҳе обсcене баттле-cрй оф а Минг Дйнастй wар ҳеро“. 2010-йил 9-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 21-июл.