Zarafshon tizmasi
Зарафшон тизмаси — Помир-Олай тоғларига мансуб тоғ тизмаси. Зарафшон дарёсидан жанубда, Мастчоҳ (Кўксув) тоғ тугунидан бошланиб, Туркистон тизмасига параллел ҳолда шарқсан ғарбга 420 км га (Жом чўлигача) чўзилган. Герсин бурмаланишида ҳосил бўлган, кейинчалик емирилган ва учламчи даврда қайта кўтарилиб ҳозирги қиёфага келган. Замини асосан палеозой оҳактошлари, кристалли сланецлар ва қисман гранитлардан (ғарбида) тузилган. Зарафшон тизмасида қоя, тик жарлик ва чуқур водийлар кўп. Оҳактошли жойларида карст ҳодисалари учрайди. Зарафшон тизмасининг ғарбий қисмидаги Қирқтоғ платосида (Зиёвуддин тоғлари яқинида) Ўрта Осиёда энг чуқур, дунёдаги йирик карст ғорларидан бири Кили (ёки Киев) ғори (тубидаги кўл билан бирга чуқ. 950 м) жойлашган. Тизманинг шарқий қисми Мастчоҳ ва Яғноб дарёлари ҳавзаларини, ғарбий қисми Зарафшон ва Қашқадарё қавзаларини бирбиридан ажратиб туради. Шарқий қисмининг ўртача баландлиги 4000–4500 м.
Зарафшон тизмасида бир қанча бўйлама депрессия (грабен) ва кўндаланг водийлар мавжуд. Зарафшон дарёсининг ирмоқлари – Фондарё, Киштуцой, Мағиёндарё Зарафшон тизмасини кўндаланг кесиб ўтиб, тизмани уч қисмга бўлади. Фондарёгача бўлган шарқий камбар қисми Мастчоҳ тоғлари деб аталади, унда қиррали чўққи кўп. Шимолий ён бағри қия, жанубийси тик. баландлиги 4500–5000 м, энг баланд жойи Тутак чўққиси, 5433 м. Баланд қисмида қор ва музлик кўп. Шаркда Фондарё ва ғарбда Киштуцой оралиғида Фон тоғлари жойлашган. Шимолий ён бағри (Зарафшон водийси томон) тик ва қояли бўлиб, жанубий Ҳисор тоғларига туташиб кетади. Сланец ва оҳактошларидан тузилган шимолий ён бағрида ёриқ кўп. Бу ёриклар ташқи кучлар таъсирида кенгайиб бормоқда; тоғларда кўчкилар бўлиб туради. Зарафшон тизмасининг кичикроқ музликлар билан қопланган энг баланд Чимтарға чўққиси (5489 м) шу қисмида. Музликларнинг умумий майдон 307 км². Киштуцойдан ғарбга томон тоғ пасайиб, у ерда ўртача баландлиги 2500 м бўлган платосимон тоғлар бор. Мағиёндарёдан Тахтақорача довонигача Чақаликалон тоғи давом этади, унинг шарқий кисми баланд, шимолий ён бағри тик. Довоннинг ғарбидаги Қоратепа тоғи ғарбга томон пасая бориб, баландлиги 500–600 м ли адирлар билан тугайди. Адирлар Каттақўрғон ш.дан жанубда баландлаша бориб, Зирабулоқ тоғларига туташади. Зирабулоқ ва Зиёвуддин тоғлари Зарафшон тизмасининг ғарбий давомидир. Зарафшон тизмаси иқлими континентал. Тоғ олди қияликлари ва ён бағирларининг иклими иссиқ ва қуруқ, юқорига кўтарилган сари иқлими салқинлашади ва ёғин кўпаяди. Январнинг ўртача температураси пастроқ қисмида –0,5° дан 2° гача, 2500– 3000 м баландликда эса –6° дан –10° гача. Июлнинг ўртача температураси паст жойларда 25–29°, баланд қисмида эса 15– 18°. Максимум температура 40–42°. Йиллик ёғин миқдори 200–400 мм.
Тоғ ён бағирлари сийрак ўрмон (асосан арчазор) билан қопланган. Тоғнинг 800 м гача бўлган ва лёсс ҳамда лёссли қумлоқ жинслардан тузилган қисмларида оддий ва типик бўз тупроқ, 800–1500 м баландликда қўнғир бўз тупроқтарқалган. 1500–2000 м баландликда тоғ ўрмондашт минтақасидаги жигарранг ва жигаррангқўнғир тупроқларда заранг, арча, ёнғоқ, бодом, қатранғи, писта, дўлана, итбурун, чия ўсади. 2500–3000 м баландликлар субалп минтақасидан иборат, у ерларда мушукқуйруқ, қўнғирбош, оқсўхта, коврак, бетага ўсади. 3000 м дан баланд қисмидаги алп минтақасида тўқ қўнғир ва қўнғир ўтлоқи, ўтлоқи тупроқларда оқмомиқ, тўнғизсирт, сувранг, чойўт, чалов, бетага, қизилтикан, пахтак ўсади.
Зарафшон тизмасидаги ўрмон ва бутазорларда ўрмон каламуши, олмахон учрайди, алп минтақасида эса қизил думли суғур, қизил пишчуха, кулранг сассиқкўзан, тибет бургути, каптар, силовсин, тош сувсари, жайра, ёввойи эчкилар яшайди.
Зарафшон тизмаси яйловларидан чорвачиликда кенг фойдаланилади. Дарё водийларида қишлоқлар, экинзорлар, боғлар бор.
Адабиёт
- Баратов П., Орография долини реки Зарафшон, в сб. "Вопроси изучения и исползования природи и природних ресурсов Средней Азии и сопределних стран", Т., 1970.[1]