П-21 (ГРАУ индекси - 4К55, АҚШ Мудофаа вазирлиги ва НАТО таснифига кўра - СС-Н-5 „Серб“) — Совет бири босқичли суюқ сув ости баллистик ракетаси (СЛБМ). Д-4 ракета тизимининг бир қисми сифатида у 629А ва 658М лойиҳалари сув ости кемаларининг қуролланишининг бир қисми эди.

Р-21
Тури БРПЛ
Мақоми снята с вооружения
Лойиҳачи Андоза:Флаг СКБ-385
Бош конструктор В. П. Макеев
Лойиҳаланган йили 1958 — 1963
Синалган йили май 1960 года
ҚКга қабул қилинган 15 мая 1963 года
Фойдаланилган йиллари 1963 — 1982
Асосий фойдаланувчилар Андоза:Флаг ВМФ СССР
Асосий техник хусусиятлари
Максимальная дальность: 1420 км
Точность (круговое вероятное отклонение): 2,8 км
Забрасываемая масса: 1200 кг
Головная часть: ядерная, моноблочная, 0,8—1 Мт
Пастка йўналтиради
↓Барча техник кўрсаткичлар

Ракетани ишлаб чиқиш ОКБ-586 М.К. Янгел томонидан 1958-йил 20-мартдаги фармон билан тайинланган. 1959-йил 17-мартда ишланма СКБ-385 га ўтказилди (бош дизайнер В.П. Макеэв). Р-21 ракетасига эга Д-4 ракета тизими СССР Вазирлар Кенгашининг 1963-йил 15-майдаги қарори билан фойдаланишга топширилган. Учта учиргичли комплекс 14 та Прожеcт 629А сув ости кемаси ва 7 та Прожеcт 658М ракета ташувчиси билан қуролланган эди. Р-21 ракеталарининг сўнгги учирилиши 1982-йилда амалга оширилган ва 1989-йилда Д-4 комплекси хизматдан олиб ташланган. Операция давомида Р-21 ракеталарининг 228 таси учирилди, улардан 193 таси муваффақиятли бўлди.

Д-4 комплексининг Р-21 ракетаси ўзининг техник даражаси бўйича ўзидан олдинги Р-13 билан солиштирганда муҳим қадам бўлди. СССРда биринчи марта унинг устида сув ости учириш ишлаб чиқилди, бу ракета ташувчиларнинг жанговар барқарорлигини сезиларли даражада оширди.

Ривожланиш тарихи

Р-21 ракетасида сув ости учириш билан ишни бошлаш тўғрисида қарор 1958-йил 20-мартда қабул қилинган. Ишлаб чиқиш ОКБ-586 (Бош конструктор М. К. Янгел) томонидан амалга оширилди, у ўша пайтда Р-15 сув ости кемалари учун ракетани, ўрта масофага учувчи Р-14 баллистик ракетасини ва ракетани яратиш устида ишлаган қит'алараро баллистик ракета Р-16[1]. Р-15 лойиҳасини НИИ-88- да кўриб чиқиш натижаларига кўра, Ҳарбий-денгиз флоти институтлари СКБ-385 -да Р-13М сув ости кемаси баллистик ракетаси лойиҳаси бўйича иш натижаларини ҳисобга олган ҳолда қарор қабул қилинди. ишни давом эттириш мақсадга мувофиқ эмаслиги[1]. 1958-йил 3-декабрда СССР Вазирлар Кенгашининг ОКБ-586-даги Р-15 ракетасида ишлашни тўхтатиш тўғрисида қарори чиқди ва бунинг эвазига унга сув ости ракетасини ишлаб чиқиш топширилди. Р-21-ни ишга туширинг[1].

Р-21 нинг дастлабки дизайни сув ости кемаларини (ЦКБ-16, бош конструктор Н. Н. Исанин) ва миналарни ишга тушириш мосламаларини (ЦКБ-34 да КБ-1, бош конструктор Э. Г. Рудяк) ишлаб чиққан Ленинград конструкторлик бюролари[1] КБ билан биргаликда яратилган[1]. 1959-йил бошида " Берлин инқирози " деб аталмиш халқаро вазият кескинлашди. Мамлакат раҳбарияти Р-14 ва Р-16 ракеталарини яратиш сур'атини кескин тезлаштиришни талаб қилди. М. К. Янгелнинг сўзларига кўра, Н. С. Хрушчевга берган маърузасидан сўнг у шундай деган: "Бу бизга керак. Агар Р-16 ракетаси яратилса, мамлакат мудофааси мустаҳкам пойдеворга қўйилади”. Вазирлар Кенгашининг 1959-йил 13-майдаги қарорларига биноан ОКБ-586-да Р-14 ва Р-16 ракеталарини яратиш бўйича ишлар жадаллаштирилди ва денгиз мавзусидаги барча ишларни СКБга ўтказиш тўғрисида қарор қабул қилинди. -385 В. П. Макеэва[2].

Сув ости ракетасини учириш билан боғлиқ муаммоларни ўрганиш бўйича ишлар 1955-йилда бошланган. 1955-йил 3-февралда Р-11ФМ ракетасини сув остига учириш бўйича тадқиқотларни бошлаш тўғрисида ҳукумат қарори чиқди. Ракета устида ишлаш бош муҳандис Э. В. Чарнкобошчилигидаги ОКБ-10 НИИ-88 га топширилди. Бортда, дастгоҳда ва кема бошқарув тизимларини ишлаб чиқиш СКБ-626, бош конструктор Н. А. Семихатовга топширилди. Сув ости учириш пайтида юз берадиган ҳодисалар физикасини ўрганиш бўйича ишлар уч босқичга бўлинган. Биринчи босқичда Р-11ФМ ракетасини тақлид қилувчи макетларни улоқтириш сув остида қолган валдан амалга оширилди. Иккинчи босқичда ҳаракатланувчи конвертация қилинган сув ости кемасидан макетлар ишга туширилди. Учинчи, якуний босқичда мақсадли ўқ отиш сув ости кемаси томонидан тўлиқ масофада амалга оширилди[3]. Отиш синовлари учун иккита турдаги макетлар яратилди - қаттиқ ёқилғи (қаттиқ ёқилғи) ва суюқ (ЛПРЕ) двигателлари[4].

Биринчи модел қаттиқ ёнилғи двигателлари билан яратилган бўлиб, улар C4.1 белгисини олди. Планнинг корпуси Р-11 ракетасидан олинган. Оғирлик марказининг жойлашишини сақлаб қолиш учун ёқилғи ва оксидловчи танклар сув билан тўлдирилган. Суюқ двигател йўқ эди ва унинг ўрнига тормозни кесиш мосламаси бўлган учта қаттиқ двигател ўрнатилган. Сув остидан кўтарилгандан сўнг, қурилма пичоқлари орқага бурилиб, двигател нозулларини тўсиб қўйди, газ оқимини кесиб ташлади. Модел баландликка чиқмай, сувга қулаб тушди ва ёзув ускунасидан маълумот олиш учун ғаввослар томонидан кўтарилди.

Модел Қора денгиздаги Балаклавадаги сув ости стендида синовдан ўтказилди. Структуравий тарзда, стенд баландлиги 12 метр ва диаметри 2 бўлган, 20 метр чуқурликка шўнғийдиган понтонга ўрнатилган милдан иборат эди. Учириш олдидан операцияларни бажариш учун понтон чўктирилди. Понтонга сими боғланган, кўрфаз заминида бетон массага ўрнатилган блокдан ўтган. Одамлар кетгандан сўнг, кабел винç ёрдамида танланди ва понтон керакли чуқурликка тортилди. Стендга ётқизилган сими ёрдамида қирғоқ назорати станциясидан бошқарилди. Кабел ракеталарни учиришдан олдин тайёрлаш ва учириш учун буйруқларни узатиш учун ишлатилган.

C4.1 қўғирчоқ ракетасининг сув остидан биринчи учирилиши 1956-йил 26-декабрда 30 метр чуқурликдан амалга оширилди[5]. Ракета учирилгандан сўнг сувдан 150 метр баландликка кўтарилди. Ҳаммаси бўлиб, 1956-йил декабрдан 1957-йил июлгача қаттиқ ёқилғи ракета двигателлари билан тўртта учирилган моделларнинг барчаси муваффақиятли бўлди.

Сув ости стендини яратиш бўйича ишлар билан бир қаторда Қора денгизда 613-лойиҳадаги " С-229 " дизел сув ости кемасини қайта жиҳозлаш ишлари ҳам олиб борилди. C4.1 ва C4.5 отиш моделларини синаб кўриш учун у ЦКБ-16 (бош дизайнер Н. Н. Исанин) томонидан ишлаб чиқилган Б613 лойиҳасига мувофиқ қайта жиҳозланди. Иш Николаэвдаги 444 -сонли заводда амалга оширилди[6]. Ўрта кемада иккита ракета силослари вертикал ҳолатда қайиқнинг ён томонларига пайвандланган . Натижада, қайиқ „уч минорали қал'а“ қиёфасини олди[7]. C4.1 макетларининг учта (барчаси муваффақиятли) сув ости кемасидан учирилиши амалга оширилди. Ҳаракатланувчи сув ости кемасидан C4.1 схемасининг биринчи учирилиши 1957-йил 9-июлда 29 метр чуқурликдан сокин ҳавода 2,5 тугун сув ости тезлигида амалга оширилди. 18-июл куни иккинчи учириш 28,5 метр чуқурликдан 3,5 тугун сув ости тезлигида ва 2-3 балл денгиз ҳолатида амалга оширилди. 27-июл куни учинчи учириш 28 метр чуқурликдан 4,5 тугун сув ости тезлигида амалга оширилди. Тайёр макетлар йўқлиги сабабли кейинги йилгача иш тўхтатилди[7].

1958-йилда суюқ двигателли C4.5 макетларининг ишга туширилиши ишдан 4,5 га ёнилғи қуйиш билан бошланди. 1958-йил февралдан апрелгача сув ости стендидан учта учириш ва турли манбаларга кўра, учта ёки тўртта[6][8] С-229 лойиҳасининг сув ости кемасидан учирилган. 1958-йил 29-мартда C4.5 лайнерининг биринчи ишга туширилиши сув ости кемасидан 30 метр чуқурликдан 3,5 тугун тезликда ва 2 балл денгиз ҳолатида амалга оширилди. Макет 60 метргача учиб кетди ва сачрашдан кейин қулаб тушди. Ракетанинг фақат сузувчи дум қисми топилган. Шахтада кичик зарар аниқланган. 4-апрел куни иккинчи учириш 30 метр чуқурликдан, 3,5 тугун тезликда ва сокин ҳавода амалга оширилди. Макет 50 метр баландликка кўтарилди ва бутун ҳолда кўтарилди. 11-апрелда учинчи[прим. 1] 30 метр чуқурликдан учириш, тезлиги 4,5 тугун ва денгиз ҳолати 1-2 балл. Тартиб 60 метрга кўтарилди ва сувга тушганидан кейин қулаб тушди ва чўкиб кетди[7].

1958-йил 23-январда Б-67 қайиғини ПВ-611 лойиҳаси бўйича экспериментал сув ости баллистик ракеталарини учириш учун қайта жиҳозлаш тўғрисида ҳукумат қарори чиқди. 1958-йил июл ойига келиб, Р-11ФМ ракетаси сув остида учиш учун ўзгартирилди ва C4.7 индексини олди. Б-67 дан С4.7 ракетасининг биринчи учирилиши 1959-йил август ойидаОқ денгизда бўлиб ўтди. Учириш муваффақияциз якунланди. Учиришлар " Аэронавт " кемаси томонидан кузатилган. Қайиқдан сув юзасига антеннали рафтга сими арқон бор эди. Унинг ёрдамида ВҲФ диапазонида кузатув кемаси билан алоқа амалга оширилди[9]. У бошлаш учун сигнал берди. Қайиқнинг жиҳозлари ракетанинг кетганини билдирган. Бироқ, учириш Аэронавт томонидан кузатилмади. Қайиқ сувга чиқди, мил очилди ва унда турган ракета ўз-ўзидан ишга тушди[8] . Кейинги уриниш 1960-йил 14-августда амалга оширилди, аммо минани сув билан тўлдириш жараёнида минани сув билан тўлдириш тизимидаги завод нуқсони туфайли ракета ишга тушириш майдончасидан улоқтирилди ва жанговар каллак. ювилиб кетган[10]. СССРда C4.7 баллистик ракетасининг биринчи муваффақиятли сув ости учириши 1960-йил 10-сентабрда, 1960-йил 20-июлда Американинг Поларис ракетасининг биринчи сув ости учирилишидан 40 кун ўтгач бўлиб ўтди[10].

Бунга параллел равишда Р-21 ракетаси устида иш олиб борилди. Унинг синовлари, шунингдек, уч босқичда ўтди - стенддан моделларни улоқтириш ва сув ости кемаси ва ракеталарнинг парвоз синовлари. Отиш тестлари учун К1.1 белгисини олган тартиб яратилган. Структуравий равишда, бу Р-21 ракетасининг прототипи бўлиб, унда иш вақтини қисқартириш учун оксидловчи ва ёнилғи бакларининг ҳажми қисқартирилди. Синовлар 40-50 метр чуқурликдаги ПСД-4 стационар сузувчи стенддан ўтказилди. Сув ости кемасидан синовдан ўтказиш учун С-229 613-Д4 лойиҳасига мувофиқ қайта жиҳозланди. Қайиқда идишни орқасида битта ракета мили ўрнатилган бўлиб, у тепадан 6,8 метр баландликда ва қайиқнинг корпусидан 2 метр пастдан чиқиб кетган. Ракета силоси учун жой бўшатиш учун турар-жой биноларининг бир қисмини ва бир гуруҳ батареяларни демонтаж қилиш керак эди.

К1.1 моделларининг бешта ишга туширилиши. 29-августдан 11-сентябргачаС-229 дан 40-50 метр чуқурликдан ва қайиқ тезлиги 2,6-3,5 тугундан учта учириш амалга оширилди[10].

Парвоз ва дизайн синовлари сув ости кемасидан Р-21 ракеталарининг учирилиши билан давом эттирилди. Синовлар Шимолий флотда 1962-йил феврал ойидан бошлаб 629Б лойиҳаси бўйича конвертация қилинган " К-142 " сув ости кемаси бортида ўтказилди ва 1962-йил 29-декабрда флотга топширилди. Учта валдан иборат қайиқда иккита камон мили Р-21 га айлантирилди, учинчиси эса вилкалар билан ёпиқ ҳолда қолди. Кейинчалик у Д-6 комплексининг қаттиқ ёқилғи ракетасини ўрнатишни ўз зиммасига олди. Р-21 остидаги миналарда ЦКБ-34 томонидан ишлаб чиқилган собит столли СМ-87 ишга тушириш мосламалари ўрнатилди. Ракеталарни сув остига учириш ракетанинг тубидан 30-50 метр чуқурликдан, қайиқ тезлигида 2-4 тугун ва денгиз тўлқинлари 5 баллгача амалга оширилиши мумкин эди.

Биринчи учириш 1962-йил 24-февралда амалга оширилган. Парвоз дизайни синовлари давомида жами 15 та ишга тушириш амалга оширилди, улардан 12 таси муваффақиятли деб топилди. Кейин улар қўшма синовларни бошладилар - Д-4 комплекси таркибидаги ракеталар ва сув ости кемаси. 12 та учириш амалга оширилди, барчаси муваффақиятли бўлди[11]. Р-21 ракетасига эга Д-4 комплекси СССР Вазирлар Кенгашининг 1963-йил 15-майдаги 539-191-сонли қарорига мувофиқ фойдаланишга топширилган[7].

Дизайн

Ракета Р-21

Структуравий жиҳатдан Р-21 ракетаси суюқ ёнилғи двигатели ва ажратувчи ядро каллагига эга бўлган бир босқичли баллистик ракета эди. Сув ости учиришни таъминлаш зарурати ракета бўлинмалари, электр коннекторлари, кабеллар ва пневмогидравлик ускуналарнинг маҳкамлигини таъминлашни талаб қилди. Ракета корпуси тўлиқ пайвандланганзангламайдиган пўлатдан[10] ясалган ва тўртта бўлимдан иборат эди: асбоблар бўлими, оксидловчи идиш, ёнилғи баки ва стабилизаторли қуйруқ бўлими. Асбоблар бўлинмасида жойлашган бошқарув тизими ва актуаторлар ўртасидаги алоқа корпуснинг ташқи юзасига ўтадиган муҳрланган кабеллар ёрдамида амалга оширилди. Ракета ташувчисининг борт бошқарув тизими билан алоқа иккита махсус борт коннекторлари ёрдамида амалга оширилди[12].

Оксидловчи ва ёнилғи баклари бир вақтнинг ўзида ракетанинг қувват корпуси бўлиб хизмат қилди. Танклараро бўшлиқ қуйруқ бўлими билан оксидловчи оқим трубкаси ва ёнилғи бакида жойлашган туннел трубкаси орасидаги ҳалқали бўшлиқ орқали алоқа қилади. Шу сабабли, ишга тушириш вақтида бу бўшлиқ босим остида бўлади ва бу соҳада корпусдаги юк камаяди. Юкни камайтириш учун ракета танклари, шунингдек, ишга туширишдан олдин ва учиришдан олдинги босим тизимлари ёрдамида босим ўтказилади.

Ракета двигатели КБҲМ[13] томонидан ишлаб чиқилган ЛРЕ бўлиб, тўрт камерали, марказий турбопомпа блоки, " очиқ электрон " деб ат0алади. Баъзи манбаларга кўра, двигател C5.3 индексига эга бўлиб, бир жуфт ТГ-02 / АК-27И ёқилғиларида ишлаган ва эрга 40 тф[14][15] яқин суриш кучига эга эди. Автоматик тортиш ва ёнилғи нисбати назорати билан двигател. Двигателни ишлаб чиқишда Р-13 ракета двигателига нисбатан узунликни қисқартириш учун жойлаштириш ишларига катта эътибор берилди. Натижада, худди шу ўрта қисм билан двигател бир ярим баравар кўпроқ тортишиш кучига эга ва узунлиги бир ярим баравардан кўпроқ қисқарди. Бу бошқарув моментлари махсус рулда эмас, балки асосий айланувчи камералар томонидан ишлаб чиқарилган биринчи двигател эди[13]. Камераларнинг осма бирликлари уларни ± 9 ° бурчакка буриш имконини беради. Питч, эгилиш ва бурилишдаги бошқарув моментлари ўртасида оқилона муносабатни таъминлаш учун камеранинг тебраниш ўқлари стабилизация текисликларига нисбатан 60 ° бурчакка силжийди[12]. Қайиқ бортида ёқилғи билан тўлдирилган Р-13 ракеталаридан фарқли ўлароқ, Р-21 ракеталари ёқилғи билан тўлдирилган ҳолатда ракета ташувчисига юкланган[16]. Ишлашнинг бошида ёқилғи билан ишлайдиган ракетанинг сақлаш муддати олти ой эди, кейин бу муддат икки йилгача узайтирилди.

Оммавий олинадиган жанговар каллак 1179 кг. Янги термоядро каллакларини ишлаб чиқиш тўғрисидаги фармон 1960-йил 28-январда чиқарилган. Жанг каллаги НИИ-1011 да бош дизайнерлар А. Д. Захаренков, кейин эса Л. Ф. Клопов бошчилигида ишлаб чиқилган. Ядро зарядини яратиш КБ-11 томонидан амалга оширилди, жанговар корпусни - СКБ-385, радио сенсори - СКБ-885 ва зарба сенсори тизимини ишлаб чиқиш НИИ-137 томонидан амалга оширилди. Р-13 зарядига нисбатан қувват бироз камайди, аммо унинг оғирлиги 400 кг га камайди. Камоннинг ҳаддан ташқари қизиб кетишини камайтириш учун унинг бармоғи учли эмас, балки юмалоқ эди. Жанг каллаги 1962-йил мартидан 1963-йил мартигача синовдан ўтказилди. Улар тугаллангандан сўнг, зарядни ишлаб чиқувчилар тритийдан фойдаланиш орқали унинг кучини оширишни таклиф қилишди. Керакли синовларни ўтказгандан сўнг, жанговар каллакнинг ушбу модификацияси 1963-йилда фойдаланишга топширилди[17].

Д-4 мажмуаси

Р-21 ракеталарига қўшимча равишда, Д-4 ракета тизими СМ-87 учириш мосламаларини, кемада ўт ўчириш мосламалари тизимини, сув ости кемасининг жиҳозлари ва тизимларини ўз ичига олган бўлиб, улар тайёрлаш ва учиришни таъминлайди, қўшимча равишда уларни ишлаб чиқишда СКБ-385 га, ОКБ-2 иштирок этди, ЦКБ-34, НИИ-137, ПО „Арсенал“.

Сув ости ракеталаридан фойдаланиш ракеталарни учиришда қайиқни маълум бир чуқурлик оралиғида ушлаб турадиган махсус „обсесён тизими“ ни яратиш зарурлигига олиб келди. Ушбу тизимсиз, ракета учирилгандан сўнг, қайиқ 16 метргача сузди, бу эса кейинги ракетани учириш учун қайиқни олдиндан белгиланган чуқурликка қайтариш зарурлигига олиб келди. Ракета учирилишидан олдин ракета ва мина ўртасидаги ҳалқали бўшлиқ ташқи сув билан тўлдирилган. Сув ости кемасининг сузиш қобилиятида номутаносиблик яратмаслик учун ҳалқасимон бўшлиқ насос тизими ёрдамида олдиндан тўлдирилган махсус ҳалқали бўшлиқлардан сув билан тўлдирилди. Ракета учирилгандан сўнг, сузиш қобилиятининг номутаносиблиги яратилди, бу махсус тенглаштирувчи идишга тахминан 15 кубометр сув олиш орқали бартараф этилди[18]. Р-21 ракеталари 40-60 метр чуқурликдан (ракетанинг пастки қисмидан ҳисобланган ҳолда) қайиқ тезлигида 2-4 тугун ва денгиз тўлқинлари 5 баллгача учирилди. Биринчи ракетани учиришга тайёргарлик кўриш вақти тахминан 30 минут. Учта ракетанинг отиш вақти 10 дақиқадан ошмайди.

Ракета силослари диаметри 2150 мм (Р-13 учун - 2450 мм) бўлиб, қайиқнинг кучли корпусининг коумингларига ўрнатилди[16]. Р-21 ракетаси милга махсус амортизаторларда осилган, қуйруқ қисми эса махсус амортизаторга ўрнатилган. „Сигма-658“ кема навигация тизими курсни, бурилиш ва бурилиш бурчакларини кузатди, қайиқнинг тезлигини ҳисоблаб чиқди ва жорий координаталарнинг узлуксиз ҳисобини таъминлади. Ракеталарни учиришдан олдин тайёрлаш жараёнида бу маълумотлар Ставропол-1 ва Изумруд-1 ҳисоблаш қурилмаларига узатилди. Уларда Сигма-658 тизимининг маълумотларини ҳисобга олган ҳолда, Ернинг айланиши ва унинг шарсимон бўлмаганлиги учун тузатишлар, ракетанинг ўт ўчириш текислигига нисбатан борт гйро -асбобларининг йўналтириш бурчакларини ҳисоблаш. горизонт текислиги, нишонгача бўлган жорий масофани ҳисоблаш, бўйлама тезланишлар интеграторининг вақтинчалик созлашини ишлаб чиқиш ва бу маълумотларни ракета бортида чиқариш.

Учириш тартиби ва ракетанинг парвоз йўли

Р-21 ракетасини учиришдан олдин тайёрлаш жараёнида танклар 2,4 атмосфера босимига олдиндан босим ўтказди. Кейин мина ҳалқали бўшлиқлардан сув билан тўлдирилди ва танкларнинг босими 8,5 атмосфера босимигача давом этди. Бу ҳолда, „ҳаво қўнғироғи“ деб аталмиш - ракетанинг қуйруқ қисми ва ишга тушириш майдончаси томонидан ташкил этилган муҳрланган ҳаво ҳажми ташкил этилди. Ушбу ҳажмда ракетанинг суюқ ёнилғи двигатели ишга туширилди, бу эса ишга туширилганда пайдо бўладиган энг юқори босимни камайтиришга[10] ва коннинг конструкциясини махсус газ чиқишларисиз ишлатишга имкон берди. Шахтани сув билан тўлдиргандан сўнг, кондаги босим ташқи босим билан тенглаштирилди[18]. Коннинг қопқоғи очилди. Учириш буйруғи берилгач, ракета двигатели ишга туширилди. Учириш қисқартирилган тортишиш билан амалга оширилди ва марш режими махсус сиклограмма бўйича киритилди. Ёниш маҳсулотлари „ҳаво“ қўнғироғига кирди, бу эса камайтиришга имкон берди сув болғаси . Пастки қисмдаги босим кучайиб, ракетани минадан чиқариб юборди. Ракетага ўрнатилган бўйинтуруқлар махсус йўриқномалар бўйлаб силжийди ва ракета милдан чиқди. Ракета милининг қопқоғи ёпилди. Қайиқни маълум бир чуқурликда ушлаб туриш учун тенглаштириш танки ушлаб туриш тизими билан тўлдирилган. Қайиқ шафтаси қуритилди ва кейинги ракета учирилди[18]. Ракета қўзғатувчи двигател ёрдамида сув остида учириш махсус учириш мосламаларини яратишни талаб қилмади ва ракетанинг траэкториянинг сув ости қисмида бошқариладиган ҳаракатини амалга оширишга имкон берди[19].

Р-21 ракетасининг учиш пайтида ҳаракатланиш параметрлари
Бошланишдаги максимал босим 9 атм
Бошланишда максимал ортиқча юк 3,7 г
Конда ҳаракатланиш вақти 1,37 с
Минадан чиқиш тезлиги 16,5 м/с
Сувдан чиқиш вақти 3 с
Сувдан чиқиш тезлиги 30 м/с
Максимал масофада отиш пайтида траэктория параметрлари
Двигател ўчирилганда тезлик 3439 м/с
Фаол тугатиш баландлиги 68,9 км
Фаол оёқдаги парвоз вақти 93 с
Мақсадга эришиш учун умумий парвоз вақти 384,6 с
Жанг каллагининг нишон билан учрашиш тезлиги 342 м/с

Жойлаштириш ва ишлатиш

Иккита экспериментал катерга қўшимча равишда - 613-Д4 лойиҳасининг „С-229“ ва 629Б лойиҳаси бўйича қурилган „К-142“,629 ва 658 лойиҳаларнинг қайиқлари 629А ва 658М лойиҳаларига мувофиқ Д-4 ракета тизимига айлантирилди., мос равишда.

1962-йил 2-июлда Вазирлар Кенгашининг 629-лойиҳадаги сув ости кемаларини 629А лойиҳасига айлантириш тўғрисидаги қарори чиқди. Лойиҳа Р-13 ракеталари билан учта СМ-60 учиргичларини демонтаж қилиш ва СМ-87 учиргичларини ўрнатишни назарда тутган. Ҳарбий-денгиз кучлари биринчи иккита қайиқни фақат 1964-йилда ажратганлиги сабабли, модернизация ишлари кечиктирилди. Қўрғошин сув ости кемаси К-88 1964-йил 30-августдан 1966-йил 28-декабргача қайта ишланган. Жами 14 та қайиқ конвертация қилинди (шу жумладан 629Б лойиҳасининг К-142), улардан 8 таси Шимолий флотда Звездочка кемасозлик заводида ва 6 таси Тинч океанида А. Ленком[20]. 1967-йилда К-36, К-91 ва К-99 модернизацияси якунланди, 1968-йилда - К-79, К-142, К-126 ва К-129, 1969-йилда - „К-96“, 1971-йилда. - „К-93“, „К-139“, „К-75“ ва охирги иккитаси 1972-йилда - „К-72“ ва „К-163“.

Дастлаб Шимолий ва Тинч океани флотларининг қайиқлари Д-4 комплекси билан қуролланган эди. Шимолий флотда лойиҳа 629А қайиқлари лойиҳа 629 қайиқлари билан биргаликда Оленя кўрфазида жойлашган 12-сув ости эскадронининг 16-дивизиони таркибига кирган. Шимолий флотнинг қайиқлари аста-секин бошқа флотларга ўтказилди. 1968-йил сентябр ойида Тинч океанига иккита қайиқ, 1971-йилдан 1974-йилгача яна 4 та қайиқ жўнаб кетди. 1970-йилларнинг охирида қолган 6 та ракета ташувчиси Болтиқ флотига ўтказилди.

Тинч океанида лойиҳа 629А қайиқлари Камчаткада, кейин эса Павловский кўрфазида жойлашган 29-дивизионнинг бир қисми эди. 1970-йилларнинг ўрталарида Тинч океанида 7 та Прожеcт 629А қайиғи бор эди. 1980-йилларнинг охиридан бошлаб, ОСВ-1 стратегик ҳужум қуролларини қисқартириш тўғрисидаги шартномага мувофиқ, ушбу лойиҳанинг ракета ташувчиларидаги ракета қуроллари демонтаж қилинди ва қайиқлар ўчирилди ёки торпедо ва экспериментал кемаларга айлантирилди[20]. 1989-йил охирига келиб, ушбу лойиҳанинг 6 та қайиғи денгиз флотида қолди - 4 таси Болтиқ флотида ва 2 таси Тинч океанида. 1990-йилда уларнинг барчаси хизматдан олиб ташланди[21].

629А лойиҳасининг дизел-электр ракета ташувчиларидан ташқари, Д-4 комплекси 658М лойиҳасининг ядро сув ости кемалари томонидан қабул қилинди. Д-2 ракета тизимига эга (Р-13 ракетаси) 658 лойиҳасининг саккизта ракета ташувчисидан 7 та қайиқ 1963—1967-йилларда янги комплекс остида қайта жиҳозланди " К-19 ", „К-16“ ", " К-33 ", „К-40“, „К-55“, „К-149“ ва „К-178“. „К-145“ Д-4 учун модернизация қилинмади ва кейинчалик Р[22] 29 ракеталари учун 701 лойиҳасига мувофиқ қайта жиҳозланди.

Шимолий флотдаги биринчи иккита лойиҳа 658 сув ости кемаси Западная Лицада жойлашган 1-сув ости флотилиясининг 31-дивизиони таркибига кирди. 1964-йилда 31-дивизион Шимолий флотнинг Гаджиэво, Сайда кўрфази, Ягелная базасида жойлашган сув ости кемаларининг 12-эскадрони (кейинчалик 3-флотиллага айлантирилди) таркибига кирди. Прожеcт 667А қайиқ бўлинмаси хизматга киргандан сўнг, Прожеcт 658М ракета ташувчилари 18-дивизионга ўтказилди. 1970-йилларнинг охирида бу бўлинма Гремикагаўтказилди. Икки лойиҳа 658 сув ости кемаси - 1968-йил сентябр ойида „К-55“ ва 1963-йил сентябр ойида „К-178“ Тинч океанига кўчирилди ва 45-чи ядровий сув ости кемалари дивизиони таркибида Камчаткада жанговар хизматда бўлди.

САЛТ-1 шартномасига мувофиқ, 658М лойиҳаси сув ости кемаларидан ракета қуролларини олиб ташлаш 1977-йилда бошланган. 1979-йилда ушбу процедура қўрғошин қайиғида якунланди - „К-19“[16]. 1983-йилдан 1987-йилгача ушбу лойиҳанинг қолган қайиқларида ракета силосларини олиб ташлаш амалга оширилди. Ниҳоят, бу қайиқлар 1986—1991-йилларда фойдаланишдан чиқарилди. Охирги, 1991-йилда, „К-19“ („БС-19“)[22] ишдан чиқарилган.

Ракеталарнинг қисқа масофаси туфайли 629А ва 658М лойиҳаларининг сув ости кемалари Америка Қўшма Штатлари қирғоқларида, денгиз флотининг сув ости кемаларига қарши мудофаа кучларининг бевосита ҳудудида жанговар хизмат кўрсатиши керак эди. Нишонларнинг яқинлиги туфайли ушбу ракета ташувчилар уларга ўрнатилган ракеталарни қисқа парвоз вақти билан таъминладилар, бу эса душманнинг ракета зарбасига қарши чораларни ташкил этишини қийинлаштирди. Мутахассисларнинг таъкидлашича, жанговар топшириқни бажаргандан сўнг, қайиқ уйга деярли қайтиши мумкин эмас эди[22].

Женнифер операцияси

629А лойиҳасининг қайиқларидан бири - " К-129 " 1968-йил март ойида эксплуатация пайтида йўқолган. Қайиқ 1968-йил 24-февралда жанговар навбатчиликка ўтди, аммо 1968-йил 8-мартда белгиланган вақтда алоқага чиқмади. У координаталари 38°5′Н 178°57′Э / 38.083°Н 178.950°Э / 38.083; 178.950 бўлган ҳудудда йўқолган. 38°5′Н 178°57′Э / 38.083°Н 178.950°Э / 38.083; 178.950 38°5′Н 178°57′Э / 38.083°Н 178.950°Э / 38.083; 178.950 38°5′Н 178°57′Э / 38.083°Н 178.950°Э / 38.083; 178.950 , Оаху шаҳридан тахминан 1400 км шимоли-ғарбда, Гавайи. Қидирув-қутқарув операцияси давомида ракета ташувчиси топилмади. Кейинчалик, 1974-йил июл ойида АҚШнинг „Азориан“ (баъзан „Женнифер“ деб ҳам аталади) операцияси давомида[21], махсус жиҳозланган „Гломар Эхплорер“ кемасидан фойдаланган ҳолда, қайиқнинг камон чуқурлигидан кўтарилди. 5 км. Қайиқнинг ўлимининг якуний версияси аниқланмаган, аммо сабаблар рўйхатида Р-21 ракетаси билан боғлиқ муаммолар йўқ. Ҳукумат комиссияси РДП (дизел двигателни сув остида ишлатиш учун қурилма) дан сўнг, РДП тизимидаги флоат клапаннинг нотўғри ишлаши туфайли қайиқ ҳаддан ташқари чуқурликка „тушган“ деган хулосага келди.

Р-21 ракетаси деярли 20-йил хизмат қилди - жами 1963-йилдан 1982-йилгача 228 та Р-21 ракетаси учирилди, улардан 193 таси (84,6%) муваффақиятли бўлди. 19 та муваффақияциз учирилишнинг сабаби ракеталарнинг борт жиҳозларининг ишдан чиқиши, 11 та ҳолатда - қўллаб-қувватловчи ускуналарнинг носозлиги ва ходимларнинг хатолари, 5 та учирилишнинг ишдан чиқиш сабабларини аниқлаб бўлмади. Анъанавий равишда мутахассислар ракеталарнинг ишлашини уч босқичга бўлишади. Биринчи босқичда, 1963-йилдан 1967-йилгача комплекс ишлаб чиқилмоқда ва учириш муваффақияти 76% ни ташкил этди. Иккинчи босқичда, яъни 1968-йилдан 1975-йилгача комплекснинг интенсив ишлаши бўлиб, унумдорлиги 86% ни ташкил этди. 1976-йилдан 1982-йилгача бўлган якуний босқичда самарадорлик ракеталарнинг ишончлилиги ошиши ва учиришлар сонининг камайиши туфайли бир оз кўтарилиб, 89% га кўтарилди[23].

Тактик ва техник хусусиятлар

Р-21
Навй УРАВ индекси 4К55
АҚШ ва НАТО ДоД коди СС-Н-5 „Серб“
Комплекс индекс Д-4
ташувчилар Лойиҳа 629А / Лойиҳа 658М
Ракетанинг хусусиятлари
Қадамлар сони битта
Ракета массаси, кг 16 600
Узунлик, м 12.9
Диаметри, м 1.4
ОғирлигиГЧ, кг 1179
МС тури термоядровий
Миқдори ва тури 1, моноблок олинадиган
Поwер, Мт 0,8—1
Назорат тизими инертиал
КВО, км 2.8
Биринчи босқичли двигател ЛРЕ C5.3
Ёқилғи ТГ-02 + АК-27И
Бошлаш тури сув остида нам
Ривожланиш тарихи
Дастурчи СКБ-385
Конструктор Макеэв В. П.
Ривожланиш бошланиши 1958-йил 20 март
Отиладиган нарсалар 1960-йил май - 1961-йил октябр
Жами 9
Омадли ?
. Сув ости кемаларидан учирилади 1962-йил 24-феврал - 1963-йил май
Жами 27
Омадли 24
Фарзанд асраб олиш 1963-йил 15-май
Фойдаланишдан чиқариш 1982?
Иш пайтида бошланади 228
Улардан муваффақиятли 193
Ишлаб чиқарувчи Златоуст машинасозлик заводи

Лойиҳани баҳолаш

Д-4 комплексининг Р-21 ракетаси ўзининг техник даражаси бўйича ўзидан олдинги Р-13 билан солиштирганда муҳим қадам бўлди. СССРда биринчи марта сув ости учириш лойиҳаси ишлаб чиқилди, бу ракета ташувчиларнинг жанговар барқарорлигини сезиларли даражада оширди[24]. Бироқ, Д-4 комплекси Совет Иттифоқидан уч йил олдин фойдаланишга топширилган Америка Поларис А-1 комплексларидан (парвоз масофаси 2200 км) ва бир йилда қабул қилинган Поларис А-2 (парвоз масофаси 2800 км) дан кам эди. аввалроқ. Америка ракеталарининг аниқлиги юқорироқ эди (Р-21 учун 2800 га нисбатан КВО 1800 м). Бундан ташқари, Америка ракета ташувчилари Совет ракеталарининг учтасига қарши 16 та ракетани олиб юришлари мумкин эди. Шунингдек, Совет ракета ташувчилари 7-8 минг километрлик жанговар патрул зоналарига ўтишга ва АҚШ денгиз флоти ва НАТОнинг сув ости кемаларига қарши кучлари ҳукмронлик қиладиган зоналарда ҳаракат қилишга мажбур бўлишди. Бу СССР ва АҚШдаги ракета ташувчилар сонининг ўхшашлигига қарамай, АҚШ ҳарбий-денгиз кучларининг стратегик ядровий кучлари анча катта жанговар салоҳиятга эга бўлишига олиб келди[25].

Қаттиқ ракета двигателлари бўлган Америка ракеталаридан фарқли ўлароқ, Совет ракеталари суюқ ракета двигателлари билан жиҳозланган. Суюқ ёнилғи ракета двигателининг янада мураккаб дизайнига қарамай, Совет ракеталарининг техник ишончлилиги Америка ракеталари билан солиштириш мумкин эди[25] ва термоядровий каллакнинг кучи каттароқ эди. Р-21 ракетаси муҳим босқичга айланди ва унда синовдан ўтган техник эчимлар Р-27 ва Р-29 ракеталари билан ракета тизимларини яратишни бошлаш имконини берди. Ушбу камчиликларга қарамай, яратилган ракета тизими СССРнинг ракета ташувчиларига тўлиқ жанговар бўлинмаларга айланишга ва уларга юкланган вазифаларни муваффақиятли ҳал қилишга имкон берди[16]. Р-21 ракеталари билан ракета ташувчиларнинг ишлаши пайтида жанговар патрулларда бебаҳо тажриба тўпланди, бу кейинчалик стратегик кучларнинг юқори самарали денгиз компонентини яратишга ва пировардида Қўшма Штатлар билан ядровий тенгликни таъминлашга имкон берди.Андоза:Сравнительные характеристики БРПЛ первого поколения

Фойдаланилган адабиётлар ва манбалар

  • Тинч океанининг тубида сув босган П-21 ракетаси " Одамлардан кейинги ҳаёт " илмий-оммабоп сериясида кўрсатилган (8-қисм): одамларсиз 25 йил ўтгач, денгиз суви ракета терисини коррозияга олиб келади ва кимёвий таъсир натижасида. литий деутерид билан реаксиялар , кимёвий портлаш содир бўлади ва парчаланувчи материалларнинг тарқалиши[манба керак].

Эслатмалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 „Глава 2. Главная кузница ракетного оружия (1954—1964). Раздел Новые предложения ОКБ“, [эпизодсспаcе.но-ип.орг/библ/кб-ужн/02.ҳтмл История КБ «Южное»]. 
  2. ↑ „Глава 2. Главная кузница ракетного оружия (1954—1964). Раздел Главная задача — МБР“, [эпизодсспаcе.но-ип.орг/библ/кб-ужн/02.ҳтмл История КБ «Южное»]. 
  3. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед Подвиг_274
  4. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед ГРЦ_39
  5. ↑ „Средства выведения. Ракета Р-11ФМ“. 9-май 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 1-август 2010-йил.
  6. ↑ 6,0 6,1 „Подводная лодка «С-229» («УТС-247»)“. Черноморский флот. 7-май 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7-август 2010-йил.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед Широкорад_512
  8. ↑ 8,0 8,1 Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед Коршунов-Кутовой_13
  9. ↑ Владимир Урбан. „Подводный фронт адмирала Коробова“. 9-май 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7-август 2010-йил.
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед Широкорад_513
  11. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед Коршунов-Кутовой_15
  12. ↑ 12,0 12,1 Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед ГРЦ_43
  13. ↑ 13,0 13,1 Н. И. Леонтьев, П. М. Митин. „Совершенствование энергомассовых характеристик двигательных установок и жидкостных ракетных двигателей для баллистических ракет подводных лодок“. 21-январ 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7-август 2010-йил.
  14. ↑ „Основные двигатели разработки КБХМ“. 2012-йил 26-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29-август 2010-йил.
  15. ↑ „С5.3“ (эн). 2012-йил 26-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29-август 2010-йил.
  16. ↑ 16,0 16,1 16,2 16,3 „Проект 658 и 658М“. деэпсторм.ру. 28-июн 2021-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29-август 2010-йил.
  17. ↑ Е. А. Шитиков. „Ядерное противостояние: к истории создания боеголовок морских баллистических ракет. Раздел Вторая боеголовка“. 2-апрел 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7-август 2010-йил.
  18. ↑ 18,0 18,1 18,2 Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед Широкорад_514
  19. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед ГРЦ_42
  20. ↑ 20,0 20,1 „Проект 629 / 629-Б • Голф-И cласс“. атринафлот.народ.ру. 2012-йил 18-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29-август 2010-йил.
  21. ↑ 21,0 21,1 Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед Подвиг_253
  22. ↑ 22,0 22,1 22,2 „Проект 658 • Ҳотел-И cласс“. атринафлот.народ.ру. 2012-йил 30-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29-август 2010-йил.
  23. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед Коршунов-Кутовой_16
  24. ↑ „Развитие морских стратегических сил СССР и России с конца 50-х по середину 90-х годов“. армс.ру. 10-март 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29-август 2010-йил.
  25. ↑ 25,0 25,1 Ю. В. Ведерников. „Глава 2. Сравнительный анализ создания и развития Морских стратегических ядерных сил СССР и США“, . Сравнительный анализ создания и развития морских стратегических ядерных сил СССР и США. 
  1. ↑ По данным Широкорада — последний.

Адабиётлар

  • СКБ-385, КБ машиностроения, ГРЦ «КБ им. Академика В. П. Макеева» / Составители Канин Р. Н., Тихонов Н. Н.; под общ. ред. В. Г. Дегтяря. — М.: Государственный ракетный центр «КБ им. академика В. П. Макеева»; ООО «Военный Парад», 2007. — 408 с. — ИСБН 5-902975-10-7.
  • Ю. Л. Коршунов, Е. М. Кутовой. Баллистические ракеты отечественного флота. — СПб.: Гангут, 2002. — 41 с. — (Библиотека «Гангут»). — 1200 экз. — ИСБН 5-85875-043-5.
  • Коллектив авторов. Стратегическое ядерное вооружение России / под редакцией П. Л. Подвига. — М.: ИздАТ, 1998. — 492 с. — ИСБН 5-86656-079-8.

Андоза:Книга:Широкорад:Энциклопедия отеч РО

Ҳаволалар