3I/ATLAS
3И/АТЛАС (шунингдек, C/2025 Н1 (АТЛАС) ва аввалроқ А11пл3З номлари билан ҳам танилган) — 2025-йил 1-июлда Астероид Террестриал-импаcт Ласт Алерт Сйстем (АТЛАС) стансияси томонидан кашф этилган юлдузлараро комета (интерстеллар cомет) ҳисобланади. Комета Қуёш ёнидан боғланмаган гиперболик траэктория (ҳйперболиc тражеcторй) бўйлаб ҳаракатланадива Ерга ҳеч қандай хавф туғдирмаган ҳолда, унинг ёнидан 1,8 АБ масофада ўтиб кетган. „3И“ префикси унинг 1И/ʻОумуамуа ва 2И/Борисовдан кейин Қуёш тизими орқали ўтаётгани тасдиқланган учинчи юлдузлараро обект эканлигини англатади.
|
3И/АТЛАС 2025-йил 26-ноябрда Шимолий Гемини телескопи томонидан рангли тасвирга олинган | |
3И/АТЛАС қаттиқ музли ядро (нуcлеус) ҳамда ядродан ажралиб чиқувчи газ ва музли чанг булути — кома (cома)дан ташкил топган фаол кометадир. Қуёш кометанинг фаоллиги учун асосий масъул ҳисобланади, чунки у комета ядросини қизитади ва ундаги музни сублимация (сублиматион) натижасида газга айлантиради; ушбу газларнинг ажралиб чиқиши (оутгассинг) жараёни комета юзасидан чангларни кўтариб, команинг шаклланишига олиб келади. Хаббл космик телескопи (Ҳуббле Спаcе Телесcопе) ва турли сайёралараро космик кемалар томонидан олинган тасвирлар 3И/АТЛАС ядросининг диаметри 1 км (0.62 ми) дан кам эканлигини кўрсатади. Жеймс Wебб космик телескопи (ЖWСТ) ёрдамида ўтказилган кузатувлар 3И/АТЛАС кометасининг карбонат ангидрид (cарбон диохиде)га ғоят бойлигини ҳамда унда оз миқдорда сув музи, сув буғи, углерод оксиди ва карбонил сулфид мавжудлигини аниқлади. Жуда катта телескоп (Верй Ларге Телесcопе) кузатувлари эса 3И/АТЛАС Қуёш тизимидаги кометаларга ўхшаш консентрацияда цианид (cяниде) гази ва атомар никел буғларини чиқараётганини қайд этди.
Комета 2025-йил 21-октабрда Қуёш билан боғланиш (солар cонжунcтион) ҳолатига келди ва 2025-йил 29-октабрда Қуёшга энг яқин масофадан — Ер ва Марс орбиталари оралиғидаги 1,36 1.36 АУ (203 миллион км; 126 миллион ми) масофадан (перигелий (периҳелион)) ўтди. Комета Сомон йўлининг юпқа диски (тҳин диск) ёки қалин дискидан (тҳиcк диск) келиб чиққан деб тахмин қилинади; агар 3И/АТЛАС қалин дискдан келиб чиққан бўлса, унинг ёши камида 7 миллиард йилга тенг бўлиши мумкин — бу Қуёш тизимидан ҳам қадимийроқдир.
Тарихи
Кашф этилиши

3И/АТЛАС 2025-йил 1-июлда Чилининг Рио-Уртадо (Рíо Ҳуртадо) ҳудудида жойлашган, НАСА томонидан молиялаштириладиган АТЛАС қидирув телескопи (расадхона коди W68) ёрдамида кашф этилди. Кўринма юлдуз катталиги (аппарент магнитуде) 18 га тенг бўлган ушбу янги кашф этилган обект Қуёшга нисбатан 61 км/с (140,000 мпҳ; 220,000 км/ҳ) тезликда ички Қуёш тизимига кириб келаётган эди; ўша вақтда у Ердан 3.50 АУ (524 миллион км; 325 миллион ми) ва Қуёшдан 4.51 АУ масофада жойлашган бўлиб, осмонда Илон думи (Серпенс Cауда) ва Ўқчи (Сагиттариус) юлдуз туркумлари чегараси бўйлаб, галактика текислиги (галаcтиc плане) яқинида ҳаракатланаётган эди. Унга „А11пл3З“ вақтинчалик белгиси берилди ва кашфиёт кузатувлари Халқаро астрономия иттифоқининг Кичик сайёралар марказига (Минор Планет Cентер – МПC) тақдим этилди. Ушбу кузатувлар дастлаб обектнинг Ер орбитасига яқинлашиши мумкин бўлган юқори экссентриситетли (эccентриc) йўналишда эканлигини кўрсатди, бу эса МПCни орбита тасдиқлангунига қадар обектни вақтинча Ерга яқин обектларни тасдиқлаш саҳифасига (Неар-Эартҳ Обжеcт Cонфирматион Паге) киритишига сабаб бо'лди.
Ҳам профессионал, ҳам ҳаваскор астрономлар (аматеур астрономерс) иштирокидаги бошқа расадхоналарнинг кейинги кузатувлари обект траэкториясининг Ерга яқинлашмаслигини, аксинча, у гиперболик траэкторияга (ҳйперболиc тражеcторй) эга юлдузлараро обект бўлиши мумкинлигини кўрсата бошлади. 3И/АТЛАС кометасининг кашф этилишидан олдинги кузатувлари (преcоверй) унинг юлдузлараро траэкториясини тасдиқлади; буларга ҳисобот берилганидан сўнг бир неча соат ичида топилган Зwиcкй Трансиэнт Фаcилитй (ЗТФ, расадхона коди И41)нинг 2025-йил 28–29-июндаги кузатувлари, ЗТФ’нинг 14–21-июндаги кузатувлари ва АТЛАС’нинг 25–29-июндаги кузатувлари киради. Ҳаваскор астроном Сем Дин (Сам Деэн) АТЛАС’нинг 2025-йил 5-июндан 25-июнгача бўлган қўшимча прековери кузатувларини қайд этди ва 3И/АТЛАС кометаси Галактика марказининг (Галаcтиc Cентер) зич юлдуз майдонлари олдидан ўтаётгани сабабли кометани ажратиб олиш қийин бўлгани учун у аввалроқ кашф этилмаган бўлиши мумкинлигини тахмин қилди.
3И/АТЛАС кометасининг дастлабки кузатувлари унинг астероид ёки комета эканлигини аниқ кўрсатиб бермади. Турли астрономлар, жумладан, Алан Хейл (Алан Ҳале) ҳеч қандай комета хусусиятлари кузатилмаганини маълум қилдилар, бироқ 2025-йил 2-июлда Чилидаги Деэп Рандом Сурвей (Х09), Аризонадаги Лоwелл Дисcоверй Телесcопе (Г37) ва Мауна Кеадаги Cанада–Франcе–Ҳаwаии Телесcопе (Т14) томонидан олиб борилган кузатувлар кичик комани ҳамда бурчак узунлиги (ангулар ленгтҳ) 3 ёй сониясига тенг бўлган думсимон чўзилишни кўрсатди, бу эса обектнинг комета эканлигидан далолат берарди. 2025-йил 2-июлда МПC 3И/АТЛАС кашф этилганини эълон қилди ва унга тасдиқланган учинчи юлдузлараро обект эканлигини билдирувчи „3И“ юлдузлараро обект белгисини (интерстеллар обжеcт десигнатион) берди. МПC шунингдек, 3И/АТЛАС кометасига C/2025 Н1 (АТЛАС) даврий бўлмаган комета (нон-периодиc cомет) белгисини ҳам берди. 3И/АТЛАС расмий номини олган вақтга келиб, МПC 31 та турли расадхонадан кометанинг 122 та кузатув маълумотларини тўплаган эди.
Кейинги кузатувлар


Девид К. Жюитт (Давид C. Жеwитт) ва Жейн Лу (Жане Луу) 2025-йил 2-июлда Шимолий оптик телескопи (Нордиc Оптиcал Телесcопе) ёрдамида ўтказган кузатувлар 3И/АТЛАС кометасининг диффуз кўринишга (диффусе аппеаранcе) эга эканлигини ва „аниқ фаоллигини“ тасдиқлади. Мигел Р. Аларкон (Мигуэл Р. Аларcóн) ва ИАC (Канар ороллари астрофизика институти) тадқиқотчилари жамоаси ҳам худди шу санада Тейде расадхонаси (Теиде Обсерваторй)нинг икки метрлик эгизак телескопи ёрдамида кометада фаоллик мавжудлигини аниқладилар. Бир қанча телескоплар кометанинг комаси чанг борлигидан далолат берувчи қизғиш рангга эга эканлигини кўрсатди, бу аввалги 2И/Борисов юлдузлараро кометасига ўхшашдир. Тони Сантана-Рос ва унинг ҳамкасблари томонидан 2025-йил август ойида эълон қилинган тадқиқотда 3И/АТЛАС кометасининг комаси июл ойи давомида янада қизаргани қайд этилди; бу кометанинг ортиб бораётган фаоллиги натижасида унинг юзаси ёки комасининг таркиби ўзгариб бораётганини билдиради.
6-июл куни қўшимча кузатувлар эълон қилинди, булар қаторида Зwиcкй Трансиэнт Фаcилитй (И41) томонидан 2025-йилнинг 22-майидан 21-июнигача бўлган бир неча кеча давомида олинган кашфиётдан олдинги тасвирлар (преcовериэс) мавжуд эди. Вейцман астрофизика расадхонаси (Wеизманн Астропҳйсиcал Обсерваторй, М01) томонидан 2025-йил 21-майда олинган янада олдинроқ кашф этилган прековери тасвири 2025-йил 18-июлда эълон қилинди.
Жуда катта телескоп (Верй Ларге Телесcопе), Шимолий оптик телескопи ва Рожен расадхонаси (Розҳен Обсерваторй) томонидан 2025-йилнинг июл ва август ойларида ўтказилган поляриметрик (полариметриc) кузатувлар 3И/АТЛАС кометасининг комаси кичик фаза бурчакларида (пҳасе англес) ғайритабиий юқори даражадаги манфий поляризацияни (поларизатион) намоён этишини кўрсатди. 3И/АТЛАС кометасининг манфий поляризацияси транснептун обектларида (транс-Нептуниан обжеcц) кузатилган ҳолатга ўхшаш бўлиб, унинг комаси музли ва қоронғу материаллар аралашмасидан иборат эканлигидан далолат беради.
Яқинда ишга туширилган Вера К. Рубин расадхонаси (Вера C. Рубин Обсерваторй) 2025-йил 21-июндан 3-июлгача бўлган илмий текширув кузатувлари давомида тасодифан 3И/АТЛАС кометасини тасвирга олди. Ушбу кузатувлар кометанинг кома диаметри бироз кенгайганини кўрсатди ва кометанинг ядро диаметри бўйича чекловларни аниқлашга ёрдам берди. Агар Вера Рубин расадхонаси ўзининг илмий текширув ишларини икки ҳафта олдин бошлаганида, 3И/АТЛАС кометасини АТЛАС қидирув тизимидан олдинроқ кашф қилган бўлар эди. НАСАнинг Транзит экзосайёраларини тадқиқ қилиш сунъий йўлдоши (ТЕСС) ҳам 3И/АТЛАС кометасини у кашф қилинишидан аввал, яъни 2025-йил 7-майдан 3-июнгача кузатган эди. Ушбу кузатувлар 2025-йил май ойида, комета Қуёшдан тахминан 6,4 АБ масофада бўлганида ҳам анча ёрқин ва фаол эканлигини кўрсатди; бу эса кометадаги фаоллик нафақат сув, балки бошқа учувчан музларнинг (волатиле иcес) сублимацияси натижасида юзага келаётганини англатади.
3И/АТЛАС кометасининг комасида сув музи мавжудлиги ҳақидаги биринчи хабар 2025-йил 20-июлда эълон қилинди, бу Жанубий Гемини ва НАСА инфрақизил телескопи қурилмаси (НАСА Инфраред Телесcопе Фаcилитй) томонидан 5 ва 14-июл кунлари ўтказилган яқин инфрақизил спектроскопик кузатувларига асосланган эди. Сwифт расадхонаси (Сwифт Обсерваторй) томонидан ўтказилган ултробинафша кузатувлар 2025-йил 30-июл ва 1-август кунлари 3И/АТЛАС кометасининг комасида сув буғи ва гидроксид ионлари борлигини кўрсатди. 2025-йил 21-августда НАСАнинг СПҲЕРЕх миссияси ва Калифорния технология институти астрономлари август ойи ўрталаридаги СПҲЕРЕх кузатувларида сув музи ва ёрқин карбонат ангидрид гази эмиссияси аниқланганини маълум қилдилар. 2025-йил 22-августда Лоуэлл расадхонаси астрономлари 3И/АТЛАС кометасида биринчи марта тахминий цианид (cяниде) эмиссиясини қайд этдилар. 2025-йил 21-августда Жуда катта телескоп орқали ўтказилган спектроскопик кузатувлар цианид мавжудлигини тасдиқлади ва 3И/АТЛАС кометасининг комасида никелни ҳам аниқлади.
Хаббл космик телескопи 2025-йил 21-июлда 3И/АТЛАС кометасининг биринчи тасвирларини олди; бу тасвирлар комани юқори аниқликда кўрсатди ва ядро диаметри 5.6 км (3.5 ми) дан кичик эканлигини аниқлади. Хаббл тасвирлари 2025-йил 7-августда НАСА ва Европа коинот агентлиги томонидан кенг омма эътиборига ҳавола этилди. 2025-йил 6-августда Жеймс Wебб космик телескопи НИРСпеc асбоби ёрдамида 3И/АТЛАС кометаси устида ўзининг биринчи кузатувларини амалга оширди, ва натижалар 2025-йил 25-августда НАСА томонидан эълон қилинди. 2025-йил ноябр ойида Хаббл кометадаги газ эмиссияларининг таркибини ва олтингугурт-кислород нисбатини (сулфур-то-охйген ратио) аниқлаш мақсадида ултробинафша спектроскопиясини ўтказди; телескоп кометани Қуёш тизимидан чиқиб кетиш йўлида кузатишда давом этади. Жеймс Wебб телескопи 3И/АТЛАС кометаси бўйича навбатдаги кузатувларни перигелийдан сўнг, 2025-йил декабр ойида ўтказиши режалаштирилган.
Комета 2025-йил 7-сентабрда, Қуёшдан 2,33 АБ масофада бўлганида Жеймс Клерк Максвелл телескопи (Жамес Cлерк Махwелл Телесcопе) томонидан кузатилди ва унда водород цианиди (ҳйдроген cяниде) ишлаб чиқариш тезлиги (продуcтион рате) сониясига (1.5±0.5)×1025 молекулага тенглиги аниқланди; бир ҳафта ўтгач, 14-сентабрда бу кўрсаткич сониясига (4.5±1.9)×1025 молекулага (2 кг/с) кўтарилди. 15-сентабрда цианид комасининг кенглиги тахминан 180 000 километрни ташкил этган ва у Қуёшга тескари йўналишда чўзилиб, асимметрик (асймметриc) кўринишга эга бўлган. Шу санада кенглиги 50 ёй сониясига тенг бўлган чанг думи ҳам кўринган, бу тахминан 100 000 километрга тўғри келади. 14-сентабрда кометанинг кўринма юлдуз катталиги 14,2 ни ташкил этди.
ЭхоМарс ТГО аппарати ўзининг CаССИС (Cолоур анд Стерео Сурфаcе Имагинг Сйстем) камераси ёрдамида 3И/АТЛАС кометаси Марсга энг яқин масофадан ўтаётганида унинг комасини тасвирга олди. Комета орбита аппарати одатда кузатадиган обектлардан тахминан 50 000 марта хирароқ бўлгани сабабли, тасвирлар 5 сониялик экспонация (эхпосуре) ёрдамида олинган.
Траэктория

Файл:3И АТЛАС аниматион2.wебм 3И/АТЛАС Қуёш гравитацияси билан боғланиб қолиш учун жуда юқори тезликда ҳаракатланаётгани сабабли, Қуёш ёнидан ўта туриб, ўта юқори гиперболик траэктория (ҳйперболиc тражеcторй) бўйлаб ҳаракатланади. 3И/АТЛАС Қуёш тизимига кирганида, Қуёшга нисбатан 58 км/с (36 ми/с; 1.02 АУ/монтҳ) тезликда ҳаракатланаётган эди — бу тезлик кометанинг гиперболик ортиқча тезлиги (ҳйперболиc эхcесс велоcитй, в∞) ҳисобланади. 3И/АТЛАС Қуёшга яқинлашиб, унинг гравитацияси таъсирида тезлашди, сўнгра узоқлаша бошлагач, Қуёшнинг тортишиш кучи уни орқага тортиши натижасида секинлашди. Шунга қарамай, комета Қуёш тизимидан барибир чиқиб кетади. 3И/АТЛАС кометаси аввалги икки юлдузлараро обект — 1И/ʻОумуамуа (в∞=26 км/с) ва 2И/Борисовга (в∞=32 км/с) қараганда анча тез ҳаракатланмоқда.
3И/АТЛАС траэкториясининг шакли орбита экссентриситети (орбитал эccентриcитй) деб номланувчи параметр билан тавсифланади. эллиптик орбиталарнинг экссентриситети 1 дан кичик бўлса, гиперболик орбиталарники 1 дан каттадир. 3И/АТЛАС учун унинг траэкторияси 6.139±0.00001 каби ўта юқори экссентриситетга эга. Бундай ўта юқори экссентриситет кометанинг йўналишини эгри чизиқдан кўра кўпроқ тўғри чизиққа ўхшатиб кўрсатади. 3И/АТЛАС ҳозирги кунга қадар маълум бўлган учта юлдузлараро обект орасида энг юқори экссентриситетга эгадир; у 1И/ʻОумуамуа (э=1.2) ва 2И/Борисов (э=3.4) кўрсаткичларидан анча юқори.
3И/АТЛАС 2025-йил 29-октабр куни 11:44 УТ да Қуёшга энг яқин масофадан ўтди. Кометанинг перигелий (периҳелион) масофаси ёки Қуёшга энг яқин масофаси 1.36 АУ (203 миллион км; 126 миллион ми) ни ташкил этди, бу Ер ва Марс орбиталари оралиғида жойлашган. Перигелий нуқтасида комета Қуёшга нисбатан ўзининг максимал тезлиги — 68 км/с (42 ми/с) билан ҳаракатланаётган эди.
3И/АТЛАС траэкторияси тасодифан Қуёш тизими сайёраларининг орбита текисликлари ёки эклиптика (эcлиптиc) билан яқин тарзда мос келади. Хусусан, кометанинг траэкторияси эклиптикага нисбатан 175° бурчак остида (ретроград ва 5° мойил) оғган (инcлинед). 3И/АТЛАС траэкторияси кометани Венера, Марс ва Юпитер сайёралари яқинига олиб келади, бироқ Ерга яқинлашмайди, шу сабабли у ҳеч қандай хавф туғдирмайди. 3И/АТЛАС перигелийга яқинлашар экан, 2025-йил 3-октабрда Марс ёнидан 0.194 АУ (29.0 миллион км; 18.0 миллион ми) масофада ўтиб кетди. Перигелийдан сўнг, 2025-йил 3-ноябрда Венерадан 0.65 АУ (97 миллион км; 60 миллион ми) масофада ўтди. 2025-йил 19-декабрда у Ердан 1.798 АУ (269.0 миллион км; 167.1 миллион ми) масофада ўтиб кетди, бу вақтда комета астероидлар белбоғи ичида ва 4:1 Кирквуд тирқишидан (Киркwоод гап) ташқарида эди. Комета 2026-йил 16-мартда Юпитердан 0.358 АУ (53.6 миллион км; 33.3 миллион ми) масофада ўтади. Комета тахминан 2189-йилда ички Оорт булутига (Қуёшдан 2000 АБ масофада) етиб боради, ва тахминан 8000 йилдан сўнг Оорт булутининг ташқи чегарасига (100000+ АБ) етади.
| Обект | Сана | Масофа |
|---|---|---|
| Марс | 3-октабр, 2025 04:38 УТ | 0.193665 АУ (28.9719 миллион км; 18.0023 миллион ми) |
| Меркурий | 8-октабр, 2025 02:43 УТ | 1.161749 АУ (173.7952 миллион км; 107.9913 миллион ми) |
| Қуёш | 29-октабр, 2025 11:44 УТ | 1.356451 АУ (202.9222 миллион км; 126.0900 миллион ми) |
| Венера | 3-ноябр, 2025 05:56 УТ | 0.649454 АУ (97.1569 миллион км; 60.3705 миллион ми) |
| Ер | 19-декабр, 2025 06:01 УТ | 1.797556 АУ (268.9106 миллион км; 167.0933 миллион ми) |
| Юпитер | 16-март, 2026 12:22 УТ | 0.358344 АУ (53.6075 миллион км; 33.3102 миллион ми) |
| Эуфеме | 17-март, 2026 10:41 УТ | 0.203604 АУ (30.4587 миллион км; 18.9262 миллион ми) |
Кузатувчанлик
3И/АТЛАС Ерга ёки Қуёшга жуда яқин келмайдиган хира комета бўлиб, унинг Ердан кўринадиган кўринма юлдуз катталиги (аппарент магнитуде) тахминан 11,5 дан ошиши кутилмаган эди. Ҳатто ўзининг энг юқори ёрқинлик нуқтасида ҳам, комета Ердаги кузатувчи учун оддий кўз (накед эе) ёки кичик дурбинлар (биноcуларс) орқали кўринмаган. 3И/АТЛАС кометаси обектни визуал кузатувчилардан кўра анча хира ҳолатда кўра оладиган, обектив (апертуре) диаметри камида 3 то 4.5 ин (7.6 то 11.4 cм) бўлган ақлли телескоплар (смарт телесcопес) ёрдамида тасвирга туширилган. 2025-йил 3-октабрда Марсга яқинлашиш даврида 3И/АТЛАС кометасининг умумий юлдуз катталиги (ядро+кома) 12 ни ташкил этган, бу ўша вақтдаги C/2025 А6 (Леммон) кометасидан тахминан 120 марта, C/2025 Р2 (СWАН) кометасидан эса 190 марта хирароқдир. Ноябр ойи ўрталарига келиб, комета штативга ўрнатилган 20х80 дурбинлар орқали аниқлаш мумкин бўлган чегара даражасига (10 ва 9-юлдуз катталиги оралиғида) етди. 2026-йил 10-январ ҳолатига кўра ҳолатига кўра, 3И/АТЛАС кометасининг юлдуз катталиги 13 атрофида бўлиб, у Қисқичбақа (Cанcер) юлдуз туркумида жойлашган.
2025-йилнинг июлидан сентабр ойи охиригача 3И/АТЛАС кометасини Ердан қуёш ботганидан кейин кузатиш мумкин бўлган. 2025-йил июл ойининг биринчи ярми давомида 3И/АТЛАС Ўқчи (Сагиттариус) юлдуз туркумида жойлашган бўлиб, унинг кўринма юлдуз катталиги 17,5 ни ташкил этган. Июл ойининг иккинчи ярмида комета Илон ўйнатувчи (Опҳиучус) юлдуз туркумига ўтди ва унинг ёрқинлиги 16-кўринма юлдуз катталигигача ошди. Бу даврда комета осмоннинг юлдузлар билан зич тўла бўлган ҳудудида жойлашган эди, бу эса кометанинг фон юлдузлари билан устма-уст тушиши (оверлап) эҳтимоли туфайли кузатувларни қийинлаштирди. Комета Қуёшга яқинлашгани сайин унинг ёрқинлиги ортишда давом этди ва 2025-йил август ойи давомида у Илон ўйнатувчи, Чаён (Сcорпиус) ва Тарози (Либра) юлдуз туркумлари орқали ҳаракатланди. 2025-йил сентабр ойида 3И/АТЛАС Тарози юлдуз туркумида қолиб, кўринма юлдуз катталиги тахминан 12–13 гача кўтарилди. Ҳатто мусаффо осмон остида ҳам, 14-юлдуз катталигидаги нуқтасимон юлдузни (диффуз кометани ҳисобга олмаганда) визуал кузатиш учун камида 200 мм (8 ин) обективга эга телескоп талаб қилинади, обектнинг диффуз табиатини (диффусе натуре) инобатга олган ҳолда, 300 мм (12 ин) диаметрли телескоп керак бўлиши мумкин.
Комета 2025-йил 29-октабрдаги перигелий ўтишига яқинлашгани сайин, кометанинг қуёш элонгацияси (солар элонгатион) ёки осмондаги Қуёшдан бурчак масофаси қисқаришда давом этди; бу эса кометанинг кўринишини фақат Ернинг экваториал ҳудудларида қуёш ботишидан кейинги қисқа вақт билан чеклади. Комета 2025-йил 1-октабрдан 9-ноябргача Қуёшдан 30 даражадан кам масофада жойлашган бўлган. Перигелийдан олдин қуёш элонгациясининг камайишига сабаб — кометанинг перигелийдан 8 кун олдин, яъни 2025-йил 21-октабрда Қуёш билан боғланиш (солар cонжунcтион) ҳолатига (Ерга нисбатан Қуёшнинг қарама-қарши томонига) келганидир. Бу эса 3И/АТЛАС кометасининг перигелий даврида Ердан қараганда Қуёш орқасида бўлганини англатади, шу сабабли ушбу вақт оралиғида комета Ердан кўринмади. Комета ўша ойда Марсга яқин масофадан ўтди ва Марс орбитал аппаратлари кометани перигелий яқинида кузатиш имкониятига эга бўлди. Хира комета 18-октабрдан 24-октабргача 12-юлдуз катталигигача бўлган обектларни кўра оладиган ГОЭС-19 об-ҳаво сунъий йўлдоши орқали кузатилган. Шунингдек, ушбу даврда комета СОҲО (Солар анд Ҳелиоспҳериc Обсерваторй) ва ПУНCҲ (Полариметер то Унифй тҳе Cорона анд Ҳелиоспҳере) сунъий йўлдошлари томонидан ҳам қайд этилган.
3И/АТЛАС перигелийдан ўтгач, 2025-йил ноябр ойида қуёш чиқишидан олдин осмонда яна кўрина бошлади. Ноябр ойи ўрталарида Моунт Абудаги 1,2 метрли инфрақизил телескоп ёрдамида Физика тадқиқот лабораторияси (Пҳйсиcал Ресеарч Лабораторй) олимлари томонидан кометанинг навбатдаги кузатувлари ва спектрометрияси амалга оширилди. Комета Қуёшдан узоқлашган сари унинг ёрқинлиги хиралашди, қуёш элонгацияси эса ортиб борди. 2025-йил декабр ойида комета Сумбула (Вирго) ва Арслон (Лео) юлдуз туркумлари орқали ҳаракатланади ва унинг ёрқинлиги 12-кўринма юлдуз катталигидан ҳам пасайиши кутилмоқда.
2025-йил 11-декабрда комета ярим ойдан икки даражадан кам масофада ўтди. Шу санага келиб, комета Қуёшдан 90 даражадан кўпроққа узоқлашди ва ярим тунда кузатиш учун қулай ҳолатга келди. Бироқ, кометанинг бутун тун давомида кўринадиган қарама-қарши туриши (оппоситион, 177,6 даража) 2026-йил 22-январгача юз бермайди; ўша вақтда комета анча хиралашган бўлади.
Келиб чиқиши ва ёши
Ўзининг ўта гиперболик йўли ва Қуёш тизимига нисбатан жуда юқори тезлиги сабабли, 3И/АТЛАС юлдузлараро обект (интерстеллар обжеcт) сифатида э'тироф этилади. 3И/АТЛАС кометаси Қуёш тизимидаги бирор сайёра ёнидан бундай тезликка эришиш учун етарли даражада яқин ўтмаган. Шу сабабли, у Қуёш тизими ичида пайдо бўлган бўлиши мумкин эмас. Кометанинг осмондаги йўли ўрганилганда, унинг юлдузлараро фазо (интерстеллар спаcе)дан келгани ма'лум бўлди. У Сомон йўлининг Галактика маркази (Галаcтиc Cентер) яқинидаги Ўқчи юлдуз туркуми йўналишидан кириб келган.
3И/АТЛАС аввалги иккита юлдузлараро обектдан фарқли равишда жанубий осмон яримшари (соутҳерн cелестиал ҳемиспҳере)дан келиб чиққан. У шимолдаги қуёш апекси (солар апех)га қарама-қарши йўналишдан ҳаракатланиб келган. Қуёш апекси деб Қуёшнинг маҳаллий юлдузларга нисбатан ҳаракатланиш йўналишига айтилади. 3И/АТЛАС’нинг жанубдан келиши астрономлар учун кутилмаган ҳол бўлди. Чунки дастлаб кўпроқ обектлар қуёш апекси йўналишидан келиши тахмин қилинган эди. Шунингдек, телескоплар учун жанубдан келувчи юлдузлараро обектларни кашф қилиш қийинроқ деб ҳисобланарди. Бу кашфиёт 3И/АТЛАС’нинг ноёб обект эканини ёки жанубдан келувчи обектлар аслида кўпроқ учрашини кўрсатиши мумкин.
Кометанинг келиб чиқишини аниқлаш учун унинг тезлиги галактик координаталар тизимида радиал (У), кўндаланг (В) ва вертикал (W) қисмларга ажратилади. 3И/АТЛАС Қуёш тизимига келганида, у Қуёшга нисбатан 51,0 км/с тезлик билан Галактика марказидан узоқлашаётган эди. Шунингдек, у 18,5 км/с тезлик билан галактика текислиги бўйлаб юқорига ҳаракатланаётган бўлган. 3И/АТЛАС’нинг вертикал (W) тезлиги яқин атрофдаги юлдузларникидан анча юқори. Бу кометанинг Сомон йўли атрофида оғма орбита бўйлаб ҳаракатланишини англатади. Натижада, у юпқа диск (тҳин диск) ёки қалин диск (тҳиcк диск) популяцияларидан бирига тегишли деб ҳисобланади. Қалин диск асосан қадимги юлдузлардан иборат бўлиб, улардаги оғир элементлар миқдори (металлик (металлиcитй)) Қуёшникидан пастдир.
2025-йил июл ойида Метю Хопкинс (Маттҳеw Ҳопкинс) бошчилигидаги тадқиқотчилар кометанинг ёшини баҳоладилар. Қалин дискдаги юлдузларнинг ёшидан келиб чиқиб, 3И/АТЛАС 7,6 дан 14 миллиард йилгача ёшга эга экани аниқланди. Бу шуни англатадики, 3И/АТЛАС 4,6 миллиард йиллик Қуёш тизимидан анча қадимийроқ бўлиши мумкин. У ҳозиргача кузатилган энг кекса комета деб ҳисобланмоқда. Бошқа мустақил тадқиқотлар ҳам кометанинг ёши 3 дан 11 миллиард йилгача эканини кўрсатди. Бу Хопкинс жамоасининг хулосаларини тасдиқлайди.
Она юлдуз ва шаклланиши
3И/АТЛАС миллиардлаб йиллар давомида Сомон йўли бўйлаб саёҳат қилган. Бу вақт ичида у кўплаб бошқа юлдузлар билан аралашиб кетган. Шу сабабли, унинг айнан қайси она юлдуздан келиб чиққанини аниқлаб бўлмайди. Кометанинг юлдузлараро фазодаги саёҳати давомида бошқа юлдузлар ва туманликлар билан яқинлашуви унинг тезлигини ўзгартирган бўлиши мумкин. Бу жараён гравитацион манёвр (гравитй ассист) деб аталади. 2025-йил сентабр ойидаги тадқиқотга кўра, комета сўнгги 10 миллион йил ичида 25 та ма'лум юлдузга яқин масофадан (1 парсекдан кам) ўтган бўлиши мумкин.
Она юлдуз номи нома'лум бўлса-да, кометанинг таркибига қараб унинг қандай муҳитда пайдо бўлганини тахмин қилиш мумкин. Агар у қалин диск а'зоси бўлса, унинг она юлдузи паст металликка эга бўлган юлдуз ҳисобланади. Ундаги оғир элементлар миқдори Қуёшникининг камида 40 фоизини ташкил этган бўлиши мумкин. 3И/АТЛАС ўз она юлдузи атрофидаги газ ва чангдан иборат протопланетар диск (протопланетарй диск) ичида шаклланган деб тахмин қилинади. ЖWСТ ва СПҲЕРЕх кузатувлари кометанинг карбонат ангидрид (CО2)га жуда бой эканини кўрсатди. Бу эса унинг она юлдузидан анча узоқда — CО2 қиров чизиғи (фрост лине)дан ташқарида шаклланганини англатади. Бу масофада ҳарорат карбонат ангидриднинг қаттиқ ҳолатга ўтиши учун етарлича совуқ бўлади. Шакллангандан сўнг, комета гигант сайёра ёки бошқа юлдуз билан яқинлашуви натижасида ўз тизимидан ташқарига улоқтирилган.
Физик хусусиятлари
Комета фаоллиги
Кома

3И/АТЛАС телескоп тасвирларида юлдузларга қараганда яққол хирароқ (фуззиэр) кўринади. Бу эса 3И/АТЛАС’нинг қаттиқ жисми ёки ядроси (нуcлеус) кома (cома) билан ўралганлигини англатади. Кома кометанинг газ ажралиши (оутгассинг) юзасидан чиқиб кетган газ ва музли чанг (иcй дуст) булутидир. Қуёш кометанинг фаоллиги учун асосий масъул ҳисобланади. Қуёш кометанинг ядросини қизитади ва ундаги учувчан музларни (волатиле иcес) газга айлантириб, сублимация (сублиматион) жараёнини юзага келтиради. Натижада комета юзасидан чанглар ажралиб чиқади ва фазога тарқалади. 3И/АТЛАС комасидаги чанг зарралари вақт ўтиши билан ядродан узоқлашиб, орқада қолиб кетади. Бунда кичикроқ зарралар қуёш нурланиши босими (солар радиатион прессуре) таъсирида суриб юборилади. Мазкур жараён комета ортида чанг думи (таил) ҳосил бўлишига олиб келади.
3И/АТЛАС Қуёшга яқинлашгани сайин, унинг учувчан музлари кўпроқ қизиди ва тезроқ сублимацияга учрай бошлади. Бу ҳолат кометанинг янада фаоллашишига сабаб бўлди. Мазкур жараён кутилмаган чақнашлар (оутбурсц)га олиб келиши мумкин эди. Бундай чақнашлар кометанинг тўсатдан катта миқдорда чанг чиқариши ва ёрқинлашиши билан тавсифланади. Шунингдек, кометанинг ядроси парчаларга бўлиниб кетадиган парчаланиш жараёнлари (фрагментатион эвенц) ҳам юз бериши мумкин эди. Бундай ҳолат аввалроқ 2И/Борисов юлдузлараро кометасида кузатилган эди. 2025-йил август ҳолатига кўра, 3И/АТЛАС’да ҳеч қандай чақнашлар қайд этилмади. Унинг ёрқинлиги ва фаоллик даражаси барқарор бўлиб қолмоқда. НАСАнинг Транзит экзосайёраларини тадқиқ қилиш сунъий йўлдоши (ТЕСС) томонидан ўтказилган кузатувлар шуни кўрсатадики, 3И/АТЛАС кометаси Қуёшдан тахминан 6,4 АБ масофада бўлганида ҳам фаоллик кўрсатган бўлиши мумкин. Бу ҳолат 2025-йил 7-майда, яъни кашф этилишидан икки ой олдин қайд этилган.
2025-йил 2-июлда 10,4 метрли Гран Телесcопио Cанариас телескопидан олинган юқори аниқликдаги тасвирларга кўра, 3И/АТЛАС комаси бироз эллиптик (эллиптиcал) шаклда кўринади. Команинг ўлчами 26 400 га 24 700 км диаметрни ташкил этади, бу тахминан Ер диаметридан икки баробар каттадир. НАСАнинг СПҲЕРЕх миссияси томонидан 2025-йил август ойи ўрталарида ўтказилган кузатувлар шуни кўрсатдики, 3И/АТЛАС карбонат ангидрид газидан иборат кенгроқ комага эга. Унинг радиуси камида 348 000 км га етади, бироқ у фақат яқин инфрақизил (неар-инфраред) диапазонида кўринади. Комета Ердан жуда узоқда жойлашганлиги сабабли, унинг комаси осмонда кичик бўлиб кўринади. 2025-йил июл ойидаги кузатувлар команинг энг кўзга кўринган қисми — ярим максимал баландликдаги тўлиқ кенглик (фулл wидтҳ ат ҳалф махимум) учун тахминан 2 ёй сонияси миқдорида бурчак диаметри (ангулар диаметер)ни ўлчади. Команинг тўлиқ кенглиги эса 10 ёй сониясига тенг эканлиги аниқланди. 3И/АТЛАС Қуёшга яқинлашиб, фаоллашгани сайин, команинг ўлчами ва зичлиги ўсишда давом этди. Вера C. Рубин расадхонаси томонидан кашф этилишидан олдин ўтказилган кузатувлар шуни кўрсатдики, 3И/АТЛАС команинг диаметри 2025-йил 21-июндаги 13 040 км дан 2025-йил 2-июлга келиб 18 760 км гача кенгайган.
Спектроскопик ва тасвирий кузатувлар 3И/АТЛАС комаси қизғиш рангга эга эканлигини кўрсатади. У асосан радиуси бир неча микрометр (μм)га тенг бўлган нисбатан йирик чанг зарраларидан ташкил топган. 3И/АТЛАС’нинг қизғиш ранги Д-тоифали астероид (Д-тйпе астероид)лар, Қуёш тизими кометалари ва 2И/Борисов юлдузлараро кометасининг рангларига ўхшашдир. Бу ранг, эҳтимол, комета комасидаги толинлар (тҳолинс) каби нурланган (иррадиатед) органик бирикмалар (органиc cомпоундс) туфайли юзага келган. 3И/АТЛАС комаси ичида радиуси 1 мкм бўлган кичик чанг зарралари ядродан 22 м/с юқори тезликда отилиб чиқади. Радиуси 100 мкм бўлган йирик чанг зарралари эса тахминан 2 м/с пастроқ тезликда ҳаракатланади. Хаббл космик телескопининг 2025-йил июл ойидаги тасвирларида команинг шакли ва ёрқинлигига таяниб, кометанинг чанг чиқариш даражаси ҳисоблаб чиқилди. Ўша ойда комета ҳар сонияда 6 кг кичик чанг зарраларини ва 60 кг йирик чанг зарраларини фазога чиқарганлиги тахмин қилинмоқда. 3И/АТЛАС’нинг чанг чиқариш тезлиги 2И/Борисов кометаси Қуёш тизимига яқинлашаётган пайтдаги кўрсаткичига ўхшашдир. Бироқ, бу кўрсаткич узоқдаги Юпитер оиласига мансуб кометалар (Жупитер-фамилй cомец) учун одатий бўлган даражадан пастроқдир.
Қуёшга йўналган оқим
2025-йилнинг июл ва август ойларида 3И/АТЛАС комаси осмонда ғарбга томон чўзилган ҳолда кўринди. Бу йўналиш Қуёшдан узоқлашиш ўрнига, Қуёшга ва кометанинг ҳаракат йўналишига томон қаратилган эди. Дастлабки хабарлардан фарқли ўлароқ, Қуёшга қараган бу хусусият дум ҳисобланмайди. Бу 3И/АТЛАС ядросининг Қуёш нури тушиб қизиган юзасидан отилиб чиқаётган чанг оқими (дуст плуме) ҳисобланади. Бундай юзаларда муз сублимацияси тезроқ юз беради ва кўпроқ чанг чиқаради. 3И/АТЛАС комасининг Қуёшга йўналган чўзилиши C/2014 УН271 (Бернардинелли-Бернстеин) каби бошқа узоқ кометаларга ўхшаб кетади. Бундай кометалар чангни асосан ўз юзасининг Қуёш нури тушиб турган томонидан чиқариши маълум.
2025-йил август ойининг охирига келиб, 3И/АТЛАС комаси энди Қуёш томонга чўзилган ҳолда кўринмади. Кейинчалик кометада Қуёшга тескари йўналишдаги дум шаклланди. Шунга қарамай, Қуёшга қараган оқим ҳамон мавжуд эди. 2025-йил 26-августдаги телескоп тасвирлари 3И/АТЛАС’нинг ички комаси (ядродан 5 ёй сонияси масофасида) елпиғичсимон (фан-шапед) кўринишда эканлигини кўрсатди. Шунингдек, унинг Қуёшга қараган томони бироз ёрқинроқ эканлиги қайд этилди.
Дум
2025-йил июл ойидаги Хаббл (Ҳуббле) тасвирлари 3И/АТЛАС кометасининг шарққа йўналган хира ва кенг думини кўрсатди. Бу дум Қуёшдан тескари томонга қараб йўналган эди. Қуёшга тескари йўналган дум кометалар учун хос хусусият ҳисобланади. У қуёш нурланиши босими (солар радиатион прессуре) кичик чанг зарраларини ҳайдаб чиқарганида ҳосил бўлади. Думнинг кенг кўриниши чанг зарралари 3И/АТЛАС юзасидан юқори тезликда отилиб чиққанидан далолат беради. 2025-йил июл ойида кометанинг қуёшга тескари думи (анти-солар таил) Ерга тўғридан-тўғри қараган деб тахмин қилинди. Шу сабабли у перспектив қисқариш (форешортенинг) туфайли асосан команинг орқасида яширинган эди.
2025-йил август ойи охирига келиб, 8,2 метрли Жанубий Гемини (Гемини Соутҳ) телескопи кузатувлари дум яққолроқ кўрина бошлаганини аниқлади. Думнинг бурчак узунлиги 30 ёй сониясига ёки тахминан 56,000 км (35,000 ми) га етди. Геометрик кўринишнинг ўзгариши ва комета фаоллигининг ортиши натижасида 3И/АТЛАС думи перигелийга яқинлашган сари янада аниқроқ кўриниши кутилмоқда. 15-сентабр ҳолатига кўра, кометанинг кўринадиган чанг думи узунлиги 50 ёй сониясини (~100 000 км) ташкил этди. Перигелийдан сўнг, 2025-йил 8-ноябрда Михаэл Егер (Мичаэл Жäгер) томонидан кометанинг думи қайта кузатилди.
-
2025-йил 21-июлда Хаббл космик телескопи олган тасвир. Унда кометанинг ўнгга (қуёшга) йўналган оқими кўрсатилган. Тасвир хира белгиларни, масалан, чапдаги (шарқдаги) қуёшга тескари думни ажратиб кўрсатиш учун контур харитаси (cонтоур мап) кўринишида ишланган.
-
Жуда катта телескоп (ВЛТ) томонидан 2025-йил июл ва август ойларида олинган тасвирлар. Унда кома шаклининг вақт ўтиши билан ўзгариши кўрсатилган. Қуёшга йўналган оқим барча тасвирларда кўринади. Август ойида (пастки қатор) кометада чапга йўналган қуёшга тескари дум шакллана бошлаган.
-
2025-йил 27-августда Жанубий Гемини телескопи томонидан олинган сурат. Унда Қуёшдан тескари томонга йўналган дум акс этган.
Ҳажми ва массаси
Хаббл космик телескопининг 2025-йил июл ойидаги юқори аниқликдаги тасвирлари 3И/АТЛАС ядросининг диаметри 0.32 анд 5.6 км (0.2 анд 3.5 ми) оралиғида эканини кўрсатди. Ядро диаметрини баҳолашда катта ноаниқлик мавжуд. Чунки ядро ёруғликни қайтарувчи чангли кома билан ўралган. Бу эса ядрони аслидан кўра ёрқинроқ ва каттароқ кўрсатади. Масалан, 2025-йил июл ойидаги дастлабки тадқиқотлар диаметрни 10 то 20 км (6.2 то 12.4 ми) деб баҳолаган эди. Бироқ астрономлар 3И/АТЛАС ядроси анча кичик бўлиши кераклигини яхши билишган. Команинг аниқ ёрқинлиги нома'лум бўлса-да, Хаббл тасвирлари команинг ёрқинлиги ядро кўринма ёрқинлигининг катта қисмини ташкил этишини тасдиқлади. Шунинг учун ядронинг ҳақиқий диаметри тахмин қилинган оралиқнинг энг пастки чегарасида бўлиши эҳтимоли юқори. Чанг йўқотиш тезлигига асосланиб, ядронинг диаметри 2И/Борисов каби бир километрдан кам деб ҳисобланмоқда.
Турли сайёралараро космик кемалар (интерпланетарй спаcеcрафт) кузатувлари кометада сезиларли гравитацион бўлмаган тезланишни (нон-гравитатионал аccелератион) аниқлади. Бу кўрсаткич перигелийдан бир ой олдин (89.3±4.6)×10−9 АБ/кун² га етди. Агар бу тезланиш фақат газ ажралиши туфайли юзага келган бўлса, 3И/АТЛАС ядросининг массаси тахминан 4.4×1010 кг ни ташкил этади. Агар кометанинг зичлиги кометалар учун хос бўлган 200–600 кг/м3 оралиғида бўлса, у ҳолда ядро диаметри 0.520 анд 0.748 км (0.3 анд 0.5 ми) га тенг бўлади. Бу ма'лумотлар Хаббл телескопи берган баҳоларга мос келади.
Таркиби ва газ эмиссияси
2025-йил август ойида Жеймс Wебб космик телескопи (ЖWСТ) ўтказган яқин инфрақизил спектроскопия (неар-инфраред спеcтросcопй) кометада карбонат ангидрид (CОСcрипт эррор: Тҳе фунcтион "инвоке_маин" доэс нот эхист.) гази жуда кўплигини кўрсатди. Шунингдек, оз миқдорда сув музи, сув буғи, углерод оксиди (CО) ва карбонил сулфид (ОCС) газлари ҳам аниқланди. ЖWСТ 3И/АТЛАС комасида таркибида углерод-13 (13C) изотопи бўлган "оғир" CОСcрипт эррор: Тҳе фунcтион "инвоке_маин" доэс нот эхист. борлигини ҳам қайд этди. Бироқ чанг ва бошқа газлар тўсқинлик қилгани сабабли, 13C миқдорини оддий углерод-12 (12C) га нисбатан аниқ ўлчаш қийин бўлди. СПҲЕРЕх космик расадхонаси ма'лумотлари ҳам комада CО2 миқдори юқорилигини тасдиқлади. Аммо СПҲЕРЕх сув буғи ва CО газини аниқлаш учун етарли сезгирликка эга эмас эди.
2025-йил августдаги ЖWСТ кузатувларига кўра, 3И/АТЛАС ядроси ҳар сонияда 129 ± 1 кг (284.4 ± 2.2 лб) карбонат ангидрид чиқариб турган. Шунингдек, ҳар сонияда 6.6 ± 0.2 кг (14.6 ± 0.4 лб) сув, 14.0 ± 0.9 кг (30.9 ± 2.0 лб) углерод оксиди ва 0.43 ± 0.09 кг (0.95 ± 0.20 лб) карбонил сулфид чиқарилган. Кометанинг ютилиш чизиқлари (абсорптион феатурес) таҳлили шуни кўрсатадики, комадаги сув музи 1 микрометрдан кичик бўлган майда зарралардан иборат. 3И/АТЛАС’даги сув музи, эҳтимол, аморф (аморпҳоус) шаклда бўлиши мумкин, аммо кристалл шаклидаги муз эҳтимоли ҳам инкор этилмаган. Сwифт расадхонаси томонидан 2025-йил июл ва август ойларида сув буғи ва гидроксил радикалларининг (ОҲ) аниқланиши сув музи ядродан ташқарида ҳам сублимация бўлаётганини кўрсатди. Бу жараён ядродан тахминан 4,000 анд 10,000 км (2,500 анд 6,200 ми) масофада содир бўлаётган бўлиши мумкин. Сув музи зарралари ядродан сувнинг сублимацияси туфайли эмас, балки ва CО каби учувчан моддаларнинг (волатиле субстанcес) газга айланиши натижасида отилиб чиққан деб ҳисобланади.
Ердаги телескоплар орқали ўтказилган ултробинафша спектроскопия (ултравиолет спеcтросcопй) комада қўшимча равишда цианид (CН) гази ва атомар никел (Ни И) буғларини аниқлади. Атомар никел эмиссияси ғайритабиий ҳолат эмас. У кўплаб кометаларда, жумладан 2И/Борисовда ҳам кузатилган. Бироқ 3И/АТЛАС кометасида темир (Фе И) буғлари аниқланмади. Бу ғалати ҳолат, чунки кометаларда никел ва темир одатда деярли тенг миқдорда бўлади. Никел эмиссияси биринчи марта 2025-йил 20-июлда, цианид эса 14-августда ВЛТ телескопи томонидан қайд этилди.
Июлдан августгача ВЛТ телескопи комада никел ва цианид консентрациясининг барқарор ўсиб боришини кузатди. Бу кометанинг Қуёшга яқинлашгани сари фаоллиги ортгани билан боғлиқдир. 2025-йил 21-августга келиб, комета ҳар сонияда 4.6 ± 0.7 г (0.16 ± 0.02 оз) никел ва 17.6 ± 2.0 г (0.62 ± 0.07 оз) цианид чиқараётган эди. Никелнинг цианиддан олдин аниқланиши кутилмаган бўлса-да, уларнинг миқдори бошқа кометалардаги кўрсаткичларга мос келади. Никел буғининг қандай ажралиб чиқиши ҳали тўлиқ ма'лум эмас. Олимлар бу жараён таркибида никел бўлган органик бирикмаларнинг (масалан, никел тетракарбонили) космик нурланиш (спаcе wеатҳеринг) та'сирида парчаланиши билан боғлиқ бўлиши мумкинлигини тахмин қилмоқдалар. Кузатилган никел миқдори кометанинг металларга бой эмаслиги ҳақидаги аввалги башоратларга мос келади.
Шу билан бирга, ВЛТ телескопи 3И/АТЛАС комасида атомар кислород ([О И]), дикарбон (), трикарбон () ва амино радикаллари () белгиларини аниқламади. МДМ расадхонаси (МДМ Обсерваторй) кузатувлари ҳам кометада ва йўқлигини тасдиқлади. Бу 3И/АТЛАС кометасининг углерод занжири (cарбон чаин) бирикмаларига жуда камбағал эканини кўрсатади. Ушбу кўрсаткичлар бўйича 3И/АТЛАС ма'лум бўлган энг камбағал кометалардан бири деб ҳисобланмоқда.
-
2025-йил 6-августда Жеймс Wебб космик телескопи олган яқин инфрақизил спектр. Графикда кометанинг ёрқинлиги тўлқин узунлигига нисбатан кўрсатилган. Кометани ташкил этувчи газлар (, ва CО) эмиссия чўққилари (эмиссион пеакс) сифатида белгиланган.
-
3И/АТЛАС кометасининг вақт ўтиши билан ўзгарган ултробинафша спектри (ВЛТ ма'лумотлари). Чап ва ўрта панелларда атомар никел (Ни И), ўнгда эса цианид (CН) гази эмиссия чизиқлари кўрсатилган. Комета Қуёшга яқинлашгани сайин бу чизиқлар янада яққолроқ кўрина бошлаган.
-
Ма'лум кометалардаги никел эмиссия тезлигининг Қуёшгача бўлган масофага нисбати. 3И/АТЛАС (кўк рангда) никел чиқарувчи ягона юлдузлараро комета эмас, чунки 2И/Борисов ҳам (яшил рангда) ушбу хусусиятга эга. Қуёшга яқинлашган сари никел эмиссияси ортиши кузатилган.
Карбонат ангидрид миқдори

3И/АТЛАС комаси ичида карбонат ангидрид (CО2) газининг сувга нисбатан аралашиш нисбати (михинг ратио) 8.0±1.0 га тенг. Бу кометаларда, айниқса Қуёшдан 3,32 АБ масофада кузатилган энг юқори CО2 ко'рсаткичларидан бири ҳисобланади. Одатда Қуёш тизими кометаларида Қуёшга яқинлашган сари CО2 миқдори сувга нисбатан ортиб боради. Бироқ, фақат 3И/АТЛАС ва Оорт булутига мансуб C/2016 Р2 (ПанСТАРРС) кометасигина бундай юқори ко'рсаткич билан ушбу қонуниятни бузган. Шу билан бирга, 3И/АТЛАС комасидаги углерод оксиди (CО) ва сув нисбати 1.4±0.2 ни ташкил этади. Бу ко'рсаткич 2И/Борисов каби бошқа кометаларникига о'хшашдир.
3И/АТЛАС комасида карбонат ангидрид миқдори нега бунчалик ко'п экани ҳали аниқ эмас. Бу кометанинг ядроси CО2 га бойлигини ёки ядро юзасидан сувнинг сублимацияси (буг'ланиши) қандайдир сабаб билан чекланганини англатиши мумкин. Мартин А. Кординер (Мартин А. Cординер) бошчилигидаги НАСА тадқиқотчилари икки хил тахминни илгари сурмоқдалар. Биринчи тахминга ко'ра, комета кучли нурланишга (радиатион) дуч келган бо'лиши ёки о'з она юлдузи атрофидаги протопланетар дискнинг CО2 қиров чизиг'ига яқин жойда шаклланган бо'лиши мумкин. Иккинчи тахминга ко'ра, кометада сув аслида ко'п, лекин у қалин иссиқлик изоляцияси қатлами остида яширинган. Бу масалага ойдинлик киритиш учун комета янада фаоллашганида ЖWСТ телескопи орқали қо'шимча кузатувлар о'тказилади.
Айланиши
3И/АТЛАС ядроси, бошқа кометалар каби, тартибсиз шаклга эга деб тахмин қилинади. Бу кометанинг о'з о'қи атрофида айланиши давомида унинг ёрқинлиги даврий равишда о'згаришига сабаб бо'лади. Бироқ, ядро чангли кома билан о'ралгани сабабли ёрқинлик о'згаришларини сезиш қийин. Шу сабабли кометанинг айланиш даврини (ротатион период) о'лчаш мураккаблик туг'диради.
2025-йил июл ойидаги ба'зи тадқиқотлар айланиш даврини аниқлай олмади. Аммо Раул де ла Фуэнте Маркос (Раул де ла Фуэнте Марcос) ва унинг ҳамкасблари кометанинг айланиш даври 16.79±0.23 соатга тенг эканини ма'лум қилдилар. Август ойида Тони Сантана-Рос (Тони Сантана-Рос) бошчилигидаги бошқа бир гуруҳ кометанинг айланиш даврини 16.16±0.01 соат деб э'лон қилди. Сантана-Рос кометанинг фаоллиги ошгани сайин унинг ядроси чанг ортига ко'проқ яширинганини қайд этди. 2025-йил декабр ойида Мигел Серра-Рикарт (Миқуэл Серра-Риcарт) кометадан отилиб чиқаётган газ ва чанг оқими (жет) тебранишини таҳлил қилди. Бу тебранишга таяниб, кометанинг айланиш даври 15.48±0.70 соат экани аниқланди.
Тадқиқ қилиниши
2025-йил июл ойида Ацуҳиро Ягинума (Ацуҳиро Ягинума) бошчилигидаги тадқиқотчилар кометага космик зонд (спаcе пробе) учириш имкониятини о'ргандилар. Уларнинг хулосасига ко'ра, 3И/АТЛАС кашф этилганидан со'нг (2025-йил 1-июлдан кейин) Ердан миссия учиришнинг имкони ё'қ. Чунки бунинг учун жуда юқори тезлик о'згариши (делта-в, Δв), я'ни камида 24 км/с талаб қилинади. Бу ко'рсаткич ҳозирги ракеталар имкониятидан ташқаридадир. Бироқ, миссияни Марсдан учириш анча осонроқ бо'лар эди. Масалан, 2025-йил июл ва сентабр ойлари оралиг'ида Марсдан учирилган зонд 5 км/с тезлик билан октябр ойида комета ёнидан учиб о'тиши (флйбй) мумкин эди.

2025-йилнинг 1-октябридан 7-октябригача Европа коинот агентлиги (ЭСА)нинг икки аппарати — Траcе Гас Орбитер (ТГО) ва Марс Эхпресс кометани Марсга энг яқин келганида кузатдилар. ТГО аппарати кометани суратга олишга муваффақ бо'лди. Аммо Марс Эхпресс камерасида экспозиция вақти қисқалиги сабабли комета суратларда ко'ринмади. НАСАнинг Марс Реcоннаиссанcе Орбитер аппарати ҳам кометани кузатди, лекин АҚШ ҳукуматининг 2025-йилдаги фаолияти то'хтатилиши сабабли ма'лумотлар э'лон қилинмади. Хитойнинг Тианwен-1 аппарати ҳам 3И/АТЛАС кометасини суратга олишга муваффақ бо'лди.
Юпитер орбитасидаги Жуно аппарати 2026-йил март ойида кометани кузатиши мумкин эди. Бироқ Жуно кумасининг ёқилг'иси камлиги ва двигателидаги муаммолар сабабли унинг ё'налишини о'згартиришнинг имкони бо'лмади. Маршалл Юбанкс (Маршалл Эубанкс)нинг ҳисоб-китобларига ко'ра, Псйче аппарати 2025-йил 4-сентабрда кометадан 0.302 АУ (45.2 миллион км; 28.1 миллион ми) масофадан о'тган. ЖУИCЕ аппарати эса 2025-йил 4-ноябрда кометага 0.428 АУ (64.0 миллион км; 39.8 миллион ми) масофада яқинлашган. ЖУИCЕ аппарати 2025-йил ноябр ойида о'з асбоблари ёрдамида кометани кузатишга уринди. Бироқ Қуёш тизимининг ички қисмидаги иссиқлик шароитлари сабабли, бу ма'лумотлар Ерга 2026-йил февралидан олдин етиб келмайди. Чунки аппаратнинг антеннаси ҳозирда иссиқлик қалқони сифатида ишлатилмоқда.
2025-йил октябр ойи охирида Эуропа Cлиппер аппарати 3И/АТЛАС кометасининг ион думи (ион таил) ичидан о'тиши тахмин қилинган эди. Бу юлдузлараро кометанинг ион думи хусусиятларини аниқлаш учун ноёб имконият яратди. Шунингдек, Ҳера аппарати ҳам 2025-йил 25-октябрдан 1-ноябргача кометанинг ион думи ичида бо'лиши кутилган эди.
Ўзга сайёраликлар кемаси ҳақидаги фаразлар
2025-йил 16-июлда астрофизик Ави Лоэб ва Юлдузлараро тадқиқотлар ташаббуси (Инитиативе фор Интерстеллар Студиэс)нинг бошқа тадқиқотчилари арХив платформасида илмий мақола э’лон қилдилар. Унда 3И/АТЛАС кометасининг „аномал“ (аномалоус) хусусиятларга эгалиги сабабли ўзга сайёраликларнинг космик кемаси (эхтратеррестриал спаcеcрафт) бўлиши мумкинлиги ҳақида фаразлар илгари сурилди. Тадқиқотчилар кометанинг кутилмаган даражадаги йирик ўлчами, аниқланиши лозим бўлган кимёвий моддаларнинг йўқлиги ва Қуёш тизимининг эклиптика текислигига мос келувчи траэкториясини шундай хусусиятлар қаторига киритдилар.
Бошқа астрономлар, жумладан, Крис Линтотт (Чрис Линтотт) дарҳол Лоэбнинг бу тахминларини танқид қилдилар. Ливе Сcиэнcе илмий янгиликлар нашрининг хабар беришича, „умумий консенсусга кўра, бу обект кометадир“. Кўплаб тадқиқотчилар янги мақоладан ҳафсалалари пир бўлганини ва у бошқа олимларнинг муҳим ишларидан чалғитишини та’кидладилар. Скотт Манли (Сcотт Манлей) ва Девид Киппинг (Давид Киппинг) каби бир қатор астрофизиклар Лоэбнинг 3И/АТЛАС траэкторияси бўйича ўтказган статистик таҳлилидаги хатоларни кўрсатиб ўтдилар.
3И/АТЛАС ҳақидаги биринчи нашр этилган тадқиқот муаллифи Деррил Селигман (Даррйл Селигман) шундай деди: „3И/АТЛАС кометасининг кўплаб телескопик кузатувлари унда кометалар фаолиятига хос классик белгилар борлигини исботламоқда“. Селигман кометадаги кимёвий моддалар ҳали аниқланмаганига сабаб сифатида обектнинг Қуёшдан ҳали анча узоқлигини тушунтирди. Кейинчалик Жеймс Wебб космик телескопи (ЖWСТ) 3И/АТЛАС кометаси карбонат ангидрид (CО2), сув ва углерод оксиди (CО) чиқариб юбораётганини тасдиқлади.
31-июлдан 1-августгача Сwифт расадхонаси (Сwифт Обсерваторй) сув буғи ва гидроксил (ОҲ) мавжудлиги ҳақида дастлабки далилларни топди. 2025-йилнинг 20-июл ва 14-август кунлари Жуда катта телескоп (Верй Ларге Телесcопе; ВЛТ) томонидан кометада цианид (cяниде) гази ва атомар никел буғлари аниқланди. Бундай моддалар кометалар таркибида доимий учрайди.
Лоэб аввалроқ 1И/ʻОумуамуа ва юлдузлараро бўлиши мумкин бўлган CНЕОС 2014-01-08 метеори ҳам ўзга сайёраликларнинг космик кемаси бўлиши мумкинлигини тахмин қилган эди. Ушбу фаразлар учун ҳам у кўплаб тадқиқотчилар томонидан кескин танқид қилинган. Лоэб ўз блогида „энг эҳтимолли натижа 3И/АТЛАС бутунлай табиий юлдузлараро обект, эҳтимол комета эканлигидир“ деб ёзган бўлса-да, у ўз гипотезасини ҳимоя қилди. У буни „унинг ҳақиқатга қанчалик яқинлигидан қат’и назар, ўзига хос қизиқарли машқ ва тадқиқот учун завқли жараён“ деб атади.
Астроном Саманта Лоулер (Самантҳа Лаwлер) ҳар қандай „текширилиши мумкин бўлган башорат“га очиқ фикр билан ёндашиш муҳимлигини, бироқ Лоэбнинг янги мақоласи бу тушунчани чегара даражасига етказганини та’кидлади. Лоулернинг қўшимча қилишича, фавқулодда да’волар фавқулодда далилларни талаб қилади, Лоэб томонидан келтирилган далиллар эса асло фавқулодда эмас.
Ташқи ҳаволалар
3И/АТЛАС мақоласи инглизча Википедияда (барча манбалар шу ерда)
- ↑ 1,0 1,1 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намеджплдата - ↑ 2,0 2,1 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедпериҳелион - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедДеэн-периҳелион - ↑ 4,0 4,1 Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедвинф-периҳелион - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедлиссауэр2019 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедТайлор2025 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедҲопкинс2025 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедонлине_финдорб - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедЭубанкс2025-нонгравс - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедСерра-Риcарт2025 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедСантана-Рос2025 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедЖеwитт2025 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедБолин2025 - ↑ Манба хатоси: Инвалид
<реф>таг; но техт wас провидед фор рефс намедcобс
Манба хатоси: <реф> тагс эхист фор а гроуп намед "изоҳ", бут но cорреспондинг <референcес гроуп="изоҳ"/> таг wас фоунд
Манба хатоси: <реф> тагс эхист фор а гроуп намед "лоwер-алпҳа", бут но cорреспондинг <референcес гроуп="лоwер-алпҳа"/> таг wас фоунд