Abdulloh Kulol
| Абдуллоҳ Кулол | |
|---|---|
| Таваллуди |
1797-йил |
| Вафоти |
1872-йил Риштон, Қўқон хонлиги |
| Фуқаролиги | Қўқон хонлиги |
| Касби | Кулол, Меъмор |
Устоз Абдуллоҳ Кулол ёки Кали Абдулло (тожикча: Устоди Абдуллоҳи Кулол ёки „Тақир Абдулла“; 1797, Риштон, Қўқон хонлиги, — 1872, Риштон, Қўқон хонлиги) — тожик меъмори, кулол ва ака-ука Абду Жалол (Устод Жалил) ва Абду Жамилларнинг (Устод Курий) шогирди. Фарғона ва Сўғд кулоллари, қурувчилари ва меъморлари орасида Оқсоқол устод („Буюк уста“) номи билан машҳур бўлган[1].
Биография
Абдулла Кулол 1797-йилда Риштон (Рошидон)да Қўқон хони Норбўтабий даврида кулолачилар оиласида туғилган. Ака-ука Абду Жалол (Устод Жалил) ва Абду Жамил (Устод Курий)ларнинг шогирди.
Худоёрхон ҳукмронлиги даврида ўзи учун Риштонда қароргоҳ қурдириб, жой номини Боғихон (Хон боғи) деб атаган. У тез-тез шу ерда тўхтаб, шаҳарнинг барча кулоллари учун зиёфат уюштирарди.
Бир куни Худоёрхон уюштирган базмлардан бирида ҳукмдор жуда ҳурмат қиладиган чиннипаз уста Абдулла Кулол йўқ эди. Хўжайиннинг йўқлиги Хонни хафа қилди ва хўжайинни мағрурликка кўниктиришга қарор қилиб, у ва сарой аъёнлари унинг уйига келишди. Бундан хабар топган уста сопол печга яширинди. Худоёрхоннинг сарой аъёнлари уни қидира бошлаганларида, тандирдан янги ясалган чиройли кўза билан чиқиб келаётган Абдулла Кулол ҳукмдордан кечикканлиги учун кечирим сўраб, унинг олдига қуруқ қўл билан келишга уялганини тушунтиради. Худоёрхон бу совғани жуда ёқтирибди ва ғазабини ўзгартириб, Усто Абдулланинг уни жуда ҳурмат қилишини кўриб, бир неча тилла тангалар билан тақдирлаб, зиёфатга қайтиб келди.
.
Риштон кулоллари ижодининг жонли намунаси сифатида Қўқон ҳукмдори Худоёрхоннинг бошпанаси бўлган 19-аср Ўрда саройининг меъморий ёдгорлиги ҳисобланади. Саройнинг қурилиши 1863-йилдан 1870-йилгача амалга оширилган, унда 16 мингдан ортиқ киши ишлаган. Саройнинг асосий фасд қисмини кошинли қопламалар билан безаш ака-ука Усто Абду Жалол (Устод Жалил), Усто Абду Жамил (Устод Курий) ва Усто Абдулла Кулол (Кали Абдулло)ларга топширилган эди, улар шогирдлари билан саройга юз тутишда асосий уста бўлган ва бу ишни 1873-йилда якунлади[2].
Сопол безакнинг умумий бадиий эффектини яратишда риштонлик ҳунармандлар сарой қурилишига нафақат ўзларининг севимли техникаларини, балки юқори технологик сифатдаги лойни ҳам олиб келишган. Риштон усталари қўллаган кулолчилик техникасининг бойлиги ишнни яна қулайлаштириб, сифатини ортишида ҳизмат қилган. Асосан, бу турли хил шаклдаги — чўзинчоқ, квадрат, олмос шаклидаги, юлдузлар кўринишидаги рангли сирланган ғиштларнинг мозаикасидан иборат эди. Ўнта каллиграфик ёзувлар дизайнга ажойиб гўзаллик бағишлайди, унинг куфий ёзуви сувли ултрамарин фонида оқ ғиштларда ётқизилган. Бундан ташқари, гулли нақшли сирланган маёлика плиталари ҳам муҳим ўринни эгаллайди.
Худоёрхон Абдулла Кулол (Кали Абдулло), Абду Жалол (Устод Жалил) ва Абду Жамил (Устод Қурий) ижодини юқори баҳолаган, моддий мукофотлардан ташқари, унинг топшириғига кўра, саройнинг жанубий юзида куфий битик сўзлари ҳам ўз аксини топган. Сарой жабҳасининг қанотида: "Санъати Беҳзод санъатидек, тош плиталарни безатган мусаввир риштонлик усталарга бағишланган бўлиб, улар Худоёрхон ва Ўрда саройи билан бирга Ўрта Осиё тарихига кирган[3].
Усто Абдулло тайёрлаган энг олди чинни буюмларни Бухоро амири ва Қўқон хони фойфаланган, усталар ҳурмат белгиси сифатида, айниқса, азиз меҳмонларга лаганларни ҳадя қилганлар. Устод Абдулла Кулол асарлари Ўзбекистон Давлат санъат музейи, шунингдек, Москва ва Санкт-Петербургдаги музей коллексияларида сақланади.
Устозлар
- Абду Жалол (Устод Жалил) — Риштоннинг машҳур кулолчиси, 19-аср Фарғона водийсидаги барча кулоллар учун буюк уста — оқсоқол Усто (Устоз). Укаси Абду Жамил (Усто Кури) билан биргаликда Қашқар ва Эронда фаянс ясаш техникаси — чинни ўрганиб, Риштонда бу қадимий йўқолган ишлаб чиқариш техникасини тикладилар. Чиннили маҳсулотларни тайёрлаш рецепти унинг шогирди Кали Абдуллага ўтган.
- Абду Жамил (Устод Кури) — Риштоннинг машҳур кулолчиси, ХИХ аср Фарғона водийсидаги барча кулоллар учун буюк уста — оқсоқол Усто (Устоз). Укаси Абду Жалол (Усто Жалил) билан биргаликда Қашқар ва Эронда фаянс ясаш техникаси — чинни ўрганиб, Риштонда бу қадимий йўқолган ишлаб чиқариш техникасини тикладилар. Чиннили маҳсулотларни тайёрлаш рецепти унинг шогирди Кали Абдуллага ўтган.
Шогирдлар
- Устод Мулла Мадамин Охун (Абдурасулов Мадамин Охун) 19-аср охиридаги машҳур Риштон чиннипаз наққош устаси. Риштон кулолларининг оқсоқоли. Унинг асарлари Ўзбекистон халқлари тарихи музейи фондида.
- Устод Салим (Бобо Салим) 19-аср охиридаги машҳур риштонлик фигурали идишлар ясаган уста. Риштон кулолларининг оқсоқоли. Унинг асарлари Ўзбекистон халқлари тарихи музейи фондида.
- Устод Бой Ниёзмат (Бобобой Ниёзмат Мелибой; 1837—19?? гг.) — 19-асрнинг машҳур риштонлик уста-чиннипаз наққоши, риштонлик кулоллар оқсоқоли. Иқтидорли чизмачи хотини билан бирга ишлаган. Тўқ жигарранг ангобага ўйилган нақшли расм чизиш техникасининг асосчиси тати сиэҳдир. Унинг асарлари Ўзбекистон халқлари тарихи музейи фондида сақланади.
- Устод Мадали (Мадали Саттор; 1840—19?? гг.) — ХИХ аср охири — бошларида машҳур Риштон уста-чиннипаз наққоши. ХХ асрлар Риштон кулолларининг оқсоқоли. Риштонда Саттаровлар сулоласининг асосчиси.
Манбалар
- ↑ „Абдулла Кулол“. 2023-йил 29-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 12-июн.
- ↑ „Абдулла Кулол ҳақида — У ким, бу нима“. 2023-йил 12-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 12-июн.
- ↑ „Риштон кулолчилиги дунёни ҳайратга солмоқда“. 2023-йил 12-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 12-июн.