Abdulloh al-Mahd

Абдуллоҳ ибн Ҳасан ибн Ҳасан; عبد الله بن الحسن بن الحسن
Таваллуди	689-йил; Мадина
Вафоти	762-йил; Куфа ёки Бағдод, Аббосийлар халифалиги (ҳозирги Ироқ)
Турмуш ўртоғи	Ҳинд бинт Аби Убайда; Атика бинт Абд алмалик ибн ал-Ҳаритҳ; Қурайба бинт Рукайҳ;
Болалари	Жафар; Муҳаммад; Иброҳим; Идрис; Мусо ал-Жавн; Сулаймон; Зайнаб; Яҳё; Исо;
Отаси	Ҳасан ибн Ҳасан
Онаси	Фотима бинт Ҳусайн ибн Али
Қариндошлари	Ҳасан ибн Али (бобоси); Ҳусайн ибн Али (бобоси);

Абу Муҳаммад Абдуллоҳ ибн Ҳасан ибн Ҳасан ибн Ҳасан ибн Али ибн Али ибн Аби Толиб ал-Ҳошимий ал-Қурайший (арабча: أبو محمد عبد الله بن الحسن بن الحسن بن علي بن أبي طالب الهاشمي القریشي‎‎; Абдуллоҳ ал-Маҳд (арабча: عبد الله المحض‎‎) ва Абдуллоҳ ал-Камил (арабча: عبد الله الكامل‎‎) номлари билан ҳам танилган; тахминан 689—762-йиллар) — уламо, илоҳиёцҳунос ва ҳадис ровийи бўлиб, Ҳасан ибн Али ҳамда Ҳусайн ибн Алининг (улар эса пайғамбар Муҳаммаднинг набиралари) набираси эди. Унинг ўғиллари орасида Муҳаммад ва Иброҳим бор бўлиб, улар Аббосийлар ҳукмронлигига қарши қўзғолон кўтарган. Шунингдек, Идрис ҳам Мағрибда қўзғолон кўтариб, Идрисийлар сулоласига асос солган.

Ҳаёти

Абдуллоҳ Мадинада тахминан 689-йилда туғилган. Отаси Ҳасан ибн Ҳасан, онаси эса Фотима бинту ал-Ҳусайн бўлиб, иккаласи ҳам Алининг набиралари эди^[1]^[2]. Абдуллоҳ тўнғич фарзанд бўлиб, тоғаси Али ибн Ҳусайн Зайн ал-Абидин қўл остида катта бўлган^[3]^[4]. У Абдуллоҳнинг та’лим-тарбиясини ўз зиммасига олиб, унга илоҳиётдан ҳам сабоқ берган^[5]. Абулфараж Исфаҳоний ривоятларига кўра, Абдуллоҳнинг фе’ли жуда кескин бўлган, Бану Ҳошим устидан назорат ўрнатишга интилган ва Умар ибн Абдулазизга қарши чиққан. Бошқа шиа манбаларига кўра, Абдуллоҳ имоматни ўзи учун да’во қилган ва имомлар қарашларига зид фатволар чиқарган^[6]^[7]^[8]^[9].

Аббосийлар ҳокимиятни қўлга олганидан сўнг, Абдуллоҳнинг ўғиллари янги ҳокимиятни тан олишдан бош тортиб, уларга ва тарафдорларига қарши тазйиқлар бошланишига сабаб бўлдилар. Аббосийлар Абдуллоҳни уларнинг яширин жойини кўрсатишга мажбур қилмоқчи бўлди, бироқ у рад этди^[10]. Биринчи халифа Ас-Саффоҳ Абдуллоҳга ҳурмат билан муносабатда бўлиб, унга ҳеч нима қилмади. Аммо Абу Жафар ал-Мансур ҳокимиятга келгач, у ўғилларини қўлга олишда ҳамкорлик қилишдан бош тортгани учун уни қўзғолонга шерикликда айблаб қамоққа ташлади ва у уч йил қамоқда қолди^[11].

Айрим манбаларда Абдуллоҳ 762-йилда Куфа яқинидаги ал-Ҳашимийя қамоқхонасида ал-Мансур буйруғи билан ўлдирилгани айтилади^[12]^[13]. Ибн ал-Жавзий унинг ўлими Қурбон ҳайити куни бўлганини та’кидлаган^[14]. Абдуллоҳнинг Ал-Қодисияда, аш-Шинафия шаҳридан 9 км ғарбда ва Нажаф шаҳридан 70 км жанубда жойлашган катта зиёратгоҳи бор^[15]. Қоҳирада ҳам Абдуллоҳ ал-Маҳдга бағишланган зиёратгоҳ мавжуд.

Фарзандлари

Абдуллоҳ ал-Маҳднинг ўғиллари ўша давр қўзғолонларидаги роллари билан машҳур бўлган. Улар орасида Муҳаммад ан-Нафс аз-Закийя ҳам бор бўлиб, у Мадинада аббосийларга қарши бош кўтарган ва бу унинг ҳамда кўплаб тарафдорларининг ҳалок бўлишига олиб келган^[16]. Иброҳим акаси ўлдирилганидан кейин Басрада қўзғолон тарғиб қилган ва кўплаб Зайдийлар ҳамда Мўтазила томонидан қўллаб-қувватланган^[17]. Қўзғолон муваффақияциз бўлиб, Иброҳим ва унинг кўплаб тарафдорлари Бакҳмра ҳудудида “Бакҳмра шаҳидлиги” номи билан танилган воқеада қатл этилган. Абдуллоҳ ал-Маҳднинг бошқа ўғиллари Идрис, Яҳё ва Сулаймон ҳам қўзғолонда қатнашган. Идрис жангдан омон қолиб, Марокашга йўл олган ва у ерда биринчи шарифий давлатга асос солган. Яҳё эса Форсга бориб, Дайламда яшаган^[18] ва аббосийлар давлатига қарши янги қўзғолон учун одамлар тўплашга уринган, бироқ мағлуб бўлиб, Ҳорун ар-Рашид буйруғи билан қамоққа ташланган; тахминан 803-йил атрофида очлик, ташналикдан ёки тириклайин кўмилган ҳолда вафот этган.

Манбалар

↑ Ал-Баладҳури, Ансаб Ал-Ашраф, вол. 2, паге. 198.
↑ Абу ал-Фараж ал-Исфаҳани, Фигҳтер оф тҳе Талибис, п.168
↑ Ал-Амири, Баҳжат ал-Маҳафил, вол.2, п. 8
↑ Ал-Атарди, Муснад ал-Имам ал-Садиқ, вол.22, п.630.
↑ Ал-Муфид, Ал-Иршад, Парт 2, п. 140
↑ Абу ал-Фараж ал-Исфаҳани, Фигҳтер оф тҳе Талибис, п.167
↑ Абу ал-Фараж ал-Исфаҳани, Фигҳтер оф тҳе Талибис, п.170
↑ Ал-Кулайни, Ал-Кафи, Парт 1, п. 349
↑ Ал-Кҳоэи, Лехиcон оф Рижал Ал-Ҳадитҳ, вол. 11, п. 173
↑ Ибн ал-Жаwзи, ал-Мунтазам, вол 8, п. 90
↑ Ал-Шами, Ал-Дурр Ал-Назим, п. 520
↑ Абу ал-Фараж ал-Исфаҳани, Фигҳтер оф тҳе Талибис, п. 171
↑ Ибн ал-Атҳеэр, Ал-Камил ин Ҳисторй, вол. 5, пп. 526-527.
↑ Сибт ибн ал-Жаwзи, Тадҳкират ал-Кҳаwас, п. 207
↑ „محافظ النجف الاشرف يزور مرقد (عبد الله ابو نجم) (رض) ويتابع مع سدنته مشاريع الاعمار والتاهيل“ (2008-йил 4-октябр). 2025-йил 10-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 14-апрел.
↑ Ал-Табари, Ҳисторй оф тҳе Пропҳец анд Кингс, вол. 7, п. 590
↑ Ал-Сабри, Ҳисторй оф Исламиc Дифференcе, Парт 2, п. 72
↑ Абу ал-Фараж ал-Исфаҳани, Фигҳтер оф тҳе Талибис, пп. 390-433.

[1] Ал-Баладҳури, Ансаб Ал-Ашраф, вол. 2, паге. 198.

[2] Абу ал-Фараж ал-Исфаҳани, Фигҳтер оф тҳе Талибис, п.168

[3] Ал-Амири, Баҳжат ал-Маҳафил, вол.2, п. 8

[4] Ал-Атарди, Муснад ал-Имам ал-Садиқ, вол.22, п.630.

[5] Ал-Муфид, Ал-Иршад, Парт 2, п. 140

[6] Абу ал-Фараж ал-Исфаҳани, Фигҳтер оф тҳе Талибис, п.167

[7] Абу ал-Фараж ал-Исфаҳани, Фигҳтер оф тҳе Талибис, п.170

[8] Ал-Кулайни, Ал-Кафи, Парт 1, п. 349

[9] Ал-Кҳоэи, Лехиcон оф Рижал Ал-Ҳадитҳ, вол. 11, п. 173

[10] Ибн ал-Жаwзи, ал-Мунтазам, вол 8, п. 90

[11] Ал-Шами, Ал-Дурр Ал-Назим, п. 520

[12] Абу ал-Фараж ал-Исфаҳани, Фигҳтер оф тҳе Талибис, п. 171

[13] Ибн ал-Атҳеэр, Ал-Камил ин Ҳисторй, вол. 5, пп. 526-527.

[14] Сибт ибн ал-Жаwзи, Тадҳкират ал-Кҳаwас, п. 207

[15] „محافظ النجف الاشرف يزور مرقد (عبد الله ابو نجم) (رض) ويتابع مع سدنته مشاريع الاعمار والتاهيل“ (2008-йил 4-октябр). 2025-йил 10-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 14-апрел.

[16] Ал-Табари, Ҳисторй оф тҳе Пропҳец анд Кингс, вол. 7, п. 590

[17] Ал-Сабри, Ҳисторй оф Исламиc Дифференcе, Парт 2, п. 72

[18] Абу ал-Фараж ал-Исфаҳани, Фигҳтер оф тҳе Талибис, пп. 390-433.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]