Abdulloh ar-Radiy
Абу Али ал-Ҳусайн ибн Аҳмад ибн Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Исмоил (арабча: ابو علي الحسين بن أحمد ٱبْن عَبْد ٱللَّٰه ٱبْن مُحَمَّد ٱبْن إسْماعِيل, тахминан 825-881-йиллар), шунингдек, ал-Закий (яъни „пок“), ал-Радий (яъни „мамнун“) ва ал-Муқтада ал-Ҳодий (яъни „намуна олиш ва йўл кўрсатиш лозим бўлган“) номлари билан ҳам танилган, ислом пайғамбари Муҳаммаднинг авлоди ва исмоилий имомларнинг ўнинчиси эди. У отаси Муҳаммад ат-Тақий (вафоти 840-йил)дан кейин имомликка келган. 881-йилда вафот этишидан олдин, у ўғли ва вориси, ўша пайтда тахминан 8 ёшда бўлган Абдуллоҳ ал-Маҳдийга ғамхўрлик қилиш вазифасини ўзининг туғишган акаси, Абул-Шалағлоғ номи билан ҳам танилган Саид ал-Хайрга ишониб топширган.
Тарихдаги аҳамияти
765-йилда Жаъфар ас-Содиқнинг вафот этиши билан, Исмоил (775-йилда вафот этган) ва Муҳаммад (813-йилда вафот этган) даврида Аббосийлар томонидан исмоилий имомлар ва уларнинг тарафдорларига нисбатан амалга оширилган таъқибларнинг шиддати сезиларли даражада кучайди[1][2]. Исмоилий имомлар яширинишга мажбур бўлганлиги сабабли, илк йиллар „давр ал-сатр“ (яшириниш даври) билан бошланди[а] ва 765-йилдан 909-йилгача давом этди. Ушбу даврдаги имомлар „ал-аимма ал-мастурин“ (сўзма-сўз таржимаси: „яширин имомлар“) номи билан машҳур бўлганлар[1][4][5]. Аббосийларнинг таъқибидан сақлаш мақсадида Имомнинг шахси сир тутилган[6] ва жамоа Муҳаммад ибн Исмоил раҳбарлигида ўз фаолиятини давом эттирган. Кейинги анъаналарга кўра, бу имомлар саккизинчи имом Абдуллоҳ, тўққизинчи имом Аҳмад ва ўнинчи имом ал-Ҳусайн бўлган экан[7][8]. Кейинги исмоилий тарихчилар орасида, „Иститāр ал-Имāм“ асарининг муаллифи Аҳмад ибн Иброҳим ал-Найсабурий, Фотимий имоми ва халифа ал-Азиз Биллоҳ (ҳукмронлик даври 975–995) даврида ёзилган китобида, учта „яширин“ имомнинг номларини тилга олган биринчи тарихчи бўлса керак. У ўз асарида учта „яширин“ имомнинг номларини келтириб ўтган илк тарихчи сифатида эътироф этилади[8].
Фотимийлар даврининг замонавий тарихчиси Шайноул Жива бу ҳодиса ҳақида шундай ёзган: „Давр ал-сатр пайтида исмоилий таълимоти Ямандан Ифриқиягача (ҳозирги Тунис ва шарқий Жазоир ҳудудлари) ёйилган бўлиб, унинг энг кўзга кўринган издошлари Шимолий Африканинг Кутама қабиласига мансуб берберлар эди[9]“.
Изоҳлар
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Тажддин 1997, с. 177.
- ↑ Дафтарй 2007, сс. 90, 95–96.
- ↑ Наср 1966, с. 159.
- ↑ Макарем 1969.
- ↑ Дафтарй 2007, с. 712.
- ↑ Дафтарй 1998, с. 3.
- ↑ Дафтарй 2007, сс. 100, 507.
- ↑ 8,0 8,1 Тажддин 1997, с. 205.
- ↑ Жиwа 2018, с. 79.
Ҳаволалар
- Дафтарй, Фарҳад. Тҳе Исмāʿı̄лı̄с: Тҳеир Ҳисторй анд Доcтринес, Сеcонд, Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 2007. ИСБН 978-0-521-61636-2.
- Тажддин, Мумтаз Али. Исмаилис Тҳроугҳ Ҳисторй. Карачи: Исламиc боок публишер, 1997.
- Тажддин, Мумтаз Али. Бриэф ҳисторй оф тҳе Шиа Исмаили Имамс, Карачи, 2009.
- Иваноw, Владимир. Исмаили Традитион Cонcернинг тҳе Рисе оф тҳе Фатимидс. Исламиc Ресеарч Ассоcиатион, 1942. ИСБН 978-0-598-52924-4.
- Ҳоллистер, Жоҳн Норман. Тҳе Ши'а оф Индиа. Лузаc, 1953. ИСБН 978-8170691068.
- Макарем, Сами Насиб. Тҳе Ҳидден Имамс оф тҳе Исмаилис. ал-Абҳатҳ, 1969.
- Жиwа, Шаиноол. Тҳе Фатимидс. 1. Тҳе Рисе оф а Муслим Эмпире. Лондон анд Неw Ёрк: И.Б. Таурис, 2018. ИСБН 978-1-78453-935-1.
- Дафтарй, Фарҳад. А шорт ҳисторй оф тҳе Исмаилис. Эдинбургҳ Университй Пресс, 1998. ИСБН 978-0-7486-0687-0.
- Наср, Сейед Ҳоссеин. Идеалс анд Реалитиэс оф Ислам. Праэгер, 1966.