Ziyosfera

Abdulmajid II

Абдулмажид ИИ (усмонли туркча: عبد المجید ثانى‎‎ туркча: ИИ. Абдüлмеcид), шунингдек Абдулмажид афанди (туркча: Абдüлмеcид Эфенди[2]; 1868-йил 29-май, Истанбул — 1944-йил 23-август, Париж) — Усмонийлар сулоласининг охирги халифаси (1922—1924), Усмонийлар империяси тарихида бир вақтнинг ўзида султон унвонига эга бўлмаган ягона халифа.

Абдулмажид ИИ
 Усмонийлар империяси халифаси
Мансаб даври
1922-йил 18-ноябрдан – 1924-йил 3-мартгача
Ўтмишдоши Меҳмед ВИ
Вориси лавозим бекор қилинган
Усмонийлар хонадони бошлиғи
Мансаб даври
1926-йил 16-майдан – 1944-йил 23-августгача
Ўтмишдоши Меҳмед ВИ
Вориси Аҳмед Ниҳад Эфенди
Шахсий маълумотлари
Таваллуди 30-май 1868-йил[1]
Истанбул, Усмонийлар империяси
Вафоти 23-август 1944-йил(1944-08-23)
(76 ёшда)
Париж, Франсия
Турмуш ўртоғи Şэҳсувар Кадıнефенди
Ҳайрüнисса Кадıн
Миҳримаҳ Биҳруз Кадıн
Меҳисти Кадıнефенди
Болалари Öмер Фарук Эфенди
Дüррüşэҳвар Султан
Онаси Ҳайранıдил Кадıнефенди
Отаси Абдулазиз И
Дини Ислом, суннийлик мазҳабида
Дафн этилган жойи Бақи’, Мадина, Саудия Арабистони

Султон Абдулазизнинг тўртинчи ўғли Абдулмажид Усмонли тахтини эгаллаш учун жуда кам имкониятга эга эди. 1876-йилда Мурод В ағдарилгандан сўнг, у ворислик қаторида саккизинчи ўринни эгаллади. 1912-йилда мустақил давлат тузиш умидида бўлган албанларнинг таклифига кўра, Абдулмажид янги давлатнинг бошлиғи бўлиши керак эди. Барча шаҳзодалар ичида унинг тарбияси ва маълумоти энг европалашганлиги эътироф қилинган. Италия бу таклифга қарши бўлди➤.

1916-йилга келиб, Абдулмажид учта амакиваччасининг ҳукмронлигини кўрди, Меҳмед ВИ ҳукмронлигида тахт вориси бўлди➤. 1922-йил 1-ноябрда Анқарадаги Туркия Буюк Миллат Мажлиси султонлик ва халифаликни бўлиб, султонликни бекор қилиш тўғрисида қарор қабул қилди. 19-ноябрда Миллат Мажлиси Абдулмажидни ахлоқий нуқтаи назардан сулоланинг энг муносиб вакили деб эълон қилди. 1923-йил 29-октябрда Усмонийлар давлати расман тугатилди[ру] ва Туркия Республикаси тузилганлиги эълон қилинди. 1924-йил 3-мартда 431-сонли қонун чиқарилди. Унга кўра Усмонийлар сулоласининг барча аъзолари мамлакатдан чиқариб юборилди. Ўша куни кечқурун Абдулмажид оиласи ва хизматкорлари билан Швейцарияга жўнаб кетди➤.

Швейцариядаги ҳаёт Абдулмажид учун жуда қимматга тушди ва Лондонга кўчиб ўтишга қарор қилди. Лондонда яшаши учун Мир Усмон Али Хон[ру] томонидан ижара пули тўланган эди. Собиқ халифа сиёсатга қизиқишини йўқотиб, ўзининг севимли машғулотларига: расм чизиш ва мусиқа ёзишга шўнғиб кетган. 1931-йилда қизининг тўйидан кейин Абдулмажид Парижга жўнади ва у ерда 76 ёшида вафот этди➤.

Биографияси

Тўрт султон даврида

Абдулмажиднинг отаси Абдулазиз
Абдулмажид ИИ қизи Дüррüşэҳвар билан

Абдулмажид 1868-йил 29-май куни (бошқа маълумотларга кўра-30-май куни) Истанбулдаги Долмабаҳcе саройида туғилган[3][4][5]. Султон Абдулазизнинг ўн уч фарзандидан еттинчиси ва тўртинчи ўғли бўлган. Онаси ҳукмдор Абдулазизнинг иккинчи жорияси, черкес миллатига мансуб Ҳайранıдил Кадıнефенди[тр] ҳисобланади[6][7]. Ўзидан икки ёш катта опаси Назиме Султон ҳам бир онадан туғилган[6]. Абдулмажид Европада таълим олган[5].

1876-йилга келиб, Абдулмажиднинг отаси ҳукмронлигидан норозилик энг юқори чўққига чиқди ва унга қарши фитна режаланди. 1876-йил 10-майда собиқ бош вазир Мüтерcим Меҳмед Рüşди Паşа, ҳарбий вазир Ҳüсейин Авни Паşа[тр], шайхулислом Ҳасан Ҳайруллаҳ Эфенди[тр] ва портфелсиз вазир Мидҳат Паşа бошчилигидаги фитначилар ҳаракатга киришди. 12-май куни фитначилар кенгаш чақириб, Абдулазиз энди Султон тахтини эгаллашга қодир эмас, деган қарорга келишди[8]. 29-майдан 30-майга ўтар кечаси Абдулазиз ва унинг оиласи Долмабаҳcе саройига қамаб қўйилган[9]. Собиқ Султон оиласининг мулки талон-тарож қилинди. Кейинроқ Топкапи саройига олиб кетилган. Мурод В ва унинг маслаҳатчиларининг рухсат бергач, оиласи билан ўзи танлаган Ферие саройига кўчиб ўтган[9]. 1876-йил 4-июнда Абдулмеcиднинг отаси Ферие саройида ўлик ҳолда топилди. Абдулазизнинг жасади бир неча шифокорлар томонидан текширилди ва тахтдан ағдарилган Султон ўз жонига қасд қилгани расман эълон қилинди[8]. Кейинчалик, 1881-йилда унинг фитначилар томонидан ўлдирилгани исботланган[10]. Отасининг ўлими ва амакиваччаси Мурод В тахтдан ағдарилганидан кейин, Абдулмажид бир мунча вақт оиласи билан Ферияда қолди[10].

1912-йил ўрталарида Усмонийлар ҳукуматининг албан аъзоси Басрибей Австрия-Венгриянинг элчиси Жоҳанн вон Паллавиcинига[эн] албанлар Усмонийлар шаҳзодаси бошчилигидаги мустақил давлат яратиш умидида эканлигини маълум қилди. Улар Абдулмажидни энг муносиб номзод деб ҳисоблашди. Бунга сабаб — Абдулмажиднинг шаҳзодалар ичида энг кўп европалашгани, унинг европача тарбия ва таълим олгани эди. Италия бу таклифга қарши чиқиб, Абдулмажидни ҳам, бошқа Усмонийлар шаҳзодасини ҳам маъқул кўрмаслигини эълон қилди. Австрия-Венгрия империяси Италия позициясини қўллаб-қувватлади[5].

Тахт вориси

ХВИИ аср бошида жорий этилган ворислик тамойилига кўра, Усмонийлар тахти сулоланинг тахти эркак авлоддаги энг катта эркакка мерос бўлиб ўтган. Абдулмажиднинг амакиваччаси Абдулҳамид ИИ султон бўлди[11]. Ўша пайтда Абдулмажиднинг ўзи ҳам тахтни эгаллаши деярли имконсиз эди. Беш амакивачча ва иккита катта ўгай акасидан кейин тахт ворислигида саккизинчи ўринда эди. 1909-йилда Абдулҳамид ИИ тахтдан ағдарилди ва Меҳмед В ҳокимиятга келди[12]. Бу вақтга келиб, Абдулмажид тахтга ворислик бўйича кейинчалик Султон бўлган амакиваччаси Меҳмед ВИ ва расмий версияга кўра 1916-йилда ўз жонига қасд қилган ўгай акаси Юсуф İззеддин Эфендидан[тр] кейин учинчи ўринни эгаллади. Шундай қилиб, Абдулмажид Меҳмед ВИ ҳукмронлигида тахтдан бир қадам нарида бўлиб, уч амакиваччалар ҳукмронлигида омон қолди[4].

1918-йил 4-июлда Меҳмед ВИ тахтга ўтирди. Меҳмед деярли ҳеч қандай сиёсий кучга эга бўлмаган — мамлакатни Анвар пошо бошчилигидаги ёш турклар бошқарган. Тахт вориси ҳуқуқига эга бўлган сулоланинг энг катта эркак аъзоси қирқ ёшли Абдулмажид меросхўр деб эълон қилинди. 1918-йилнинг ёзига келиб империядаги ҳарбий-сиёсий вазият ниҳоятда оғир эди. Октябр ойида ҳукумат мамлакатнинг Биринчи жаҳон урушидан чиқиши ва империянинг амалда тугашини белгилаб берувчи Мудрос сулҳини[ру] имзолади. 3-ноябрда ёш туркларнинг аксарияти мамлакатни тарк этди. 14-ноябрда империя пойтахти Антантага аъзо давлатлар томонидан босиб олинди. Султон ҳукумати иттифоқчилар қўлида қўғирчоққа айланди. Султоннинг қилмишлари халқ томонидан танқид қилинди[2].

Халифа

1922-йил 1-ноябрда Анқарадаги Туркия Буюк Миллат Мажлиси Истанбулдаги ҳукуматни тугатиш учун султонлик ва халифаликни ажратиб, султонликни бекор қилишга қарор қилди. Халифаликка ҳукмрон сулоланинг аъзоси раҳбарлик қилиши керак, лекин султонлик унвонини мерос қилиб олган шахс эмас, балки ахлоқий нуқтаи назардан энг муносиб киши бошқарсин, деган қарорга келинди. Бироқ 1-ноябр куни Султон Меҳмед ВИ халифалик унвонидан маҳрум этилмади. Ниҳоят, 16-ноябрда Туркия Буюк Миллат Мажлиси Меҳмед ВИ ни султон ва халифа унвонларидан маҳрум қилди ва эртаси куни Меҳмед ВИ мамлакатни тарк этди[2].

Абдул-Меcид қизи ва куёви билан 1931 йилда

1922-йил 19-ноябрда (бошқа маълумотларга кўра — 18-ноябрда) Туркия Буюк Миллат Мажлиси Абдулмажид халифа унвонига энг муносиб деб топди. 24-ноябр куни Топкапи яқинидаги Ҳиркаи Сериф масжидида Абдулмажид халифаликка қасамёд қилди[4]. Маросимда кўплаб давлат амалдорлари, жумладан Анқарадаги ҳукумат вакиллари — Рефет пошо ва Хўжа Муфид афанди иштирок этди. Биринчи марта арабча ўрнига туркий тилда дуо ўқилди. Фотиҳ масжидида илк бор янги халифа номидан Муфид афанди томонидан турк тилида хутба ўқилди. Шундан сўнг Абдулмажид ҳукуматга ўзига билдирилган ишонч учун миннатдорчилик билдирди[2].

Кўп ўтмай Абдулмажид бир қанча қийинчиликларга дуч келди. Мустафа Кемал Ататüрк Миллат Мажлисидан Абдулмажидга мўминлар халифаси унвонини беришни талаб қилди, бу эса салтанат ва халифаликнинг бўлинишига урғу берарди. 1923-йил 21-декабрдан 27-декабрга қадар халифалик йиғилиши бўлиб ўтди, унда Абдулмажиднинг ваколатлари тасдиқланди. 1924-йил 3-январ куни Мустафа Кемал халифалик халоскори унвони билан тақдирланди. 15-январ куни Туркия Буюк Миллат Мажлиси навбатдаги мажлисида халифаликни сақлаб қолиш мақсадга мувофиқлиги масаласини муҳокамага қўйди[2].

Абдулмажид ва унинг қизи Дüррüşэҳвар сайр қилишмоқда

1923-йил 29-октябрда Усмонийлар давлати ўз фаолиятини тўхтатди ва унинг ўрнига Туркия Республикаси ташкил этилди. Халифаликка эҳтиёж йўқолди[4]. Газеталар Абдулмажид халифалик ваколатларидан ихтиёрий равишда воз кечаётгани ҳақидаги сарлавҳаларга тўла эди, лекин унинг ўзи бу борада сукут сақлади. 1923-йил 5-декабрда Буюк Британия Ислом Жамияти газетаси Абдулмажид ва бутун халифаликни ҳимоя қилишга бағишланган мақолани чоп этди[2]. Халифалик тарафдорлари Туркиянинг ўзида қолди. Шунга қарамай, 1924-йил 3-март куни 431-сонли қонун чиқарилди[4]. Унга кўра, Усмонийлар сулоласининг бевосита аъзолари мамлакатдан чиқариб юборилди. Ўша куни кечқурун Абдулмажиднинг ўғли, қизи, хотинлари, муаллим Салиҳ Керамет Нигар (шоира Нигâр Ҳанıмнинг[тр] ўғли), шахсий котиб Ҳусейн Накип ва шифокор Салаҳаддин Бей билан бирга машинада Çаталcа томонга жўнаб кетишди. Собиқ халифанинг оиласи ҳукумат томонидан 2000 фунт стерлинг, Швейсария визалари ва Алп меҳмонхоналаридан бирида жойлашган хоналар билан таъминланганди[2].

Сургун қилиниши ва вафоти

Абдулмажиднинг сўнгги сурати

Европага доимо илиқ муносабатда бўлган халифа Абдулмажид меҳмонхонага жойлашгандан сўнг, у билан суҳбатлашишга иштиёқманд кўплаб журналистлар суҳбатга кела бошладилар. Собиқ халифага мусулмон дунёсидан кўплаб телеграммалар келиб, уларда унга ҳамдардлик билдирилар ва Туркиядаги сўнгги янгиликлар етказиларди. Абдулмажид барча телеграммаларга жавоб беришга ҳаракат қилди. Ҳатто 1924-йил 11-март куни қабул қилинган Туркия Буюк Миллат Мажлисининг қарорини асоссиз ва бузуқ деб ҳисоблаган ҳолда расмий баёнот билан чиқди. Бутун ислом олами уни қўллаб-қувватлашини ва ундан ёрдам кутишини айтди. Бу баёнот Туркия ҳукумати баёнотини маҳаллий ҳукумат вакили томонидан собиқ халифага етказганидан бир неча кун ўтиб эълон қилинди. Швейсариянинг Туркиядаги элчиси Абдулмажиддан ўз баёнотларида унга бошпана берган мамлакатни тилга олмасликни сўради[2].

Абдулмажид ва оиласининг Швейсариядаги харажатлари жуда катта эди. Бошқа шаҳарга кўчиб ўтиш бўйича музокара олиб бориш учун Салиҳ Кераметни Парижга юборди. Лондонга кўчиб ўтиш бўйича музокаралар муваффақиятли бўлди. Лондонда Ҳайдаробод ҳокими[ру] Асаф Жаҳ ВИИ самарали иттифоқ тузиш умидида ўзининг адвокати орқали Абдулмажидга ойига 300 фунт стерлинг миқдорида аннуитет тайинлади. 1924-йил октябр ойида Абдулмажид ва унинг оиласи Франсияга кўчди ва Ница шаҳридаги уйга жойлашди. Бу ерда Абдулмажиднинг невараси, Дüррüşэҳвар Султаннинг қизи Малика Нилüферга[эн] Ҳайдаробод низомининг ўғли билан турмуш қуриш таклифи қилинди. 1931-йил 12-ноябрда тузилган никоҳ Абдулмажидга ўз молиявий аҳволини яхшилашга имкон берди. Бу вақтга келиб, собиқ халифа сиёсатга қизиқишини йўқотиб, ўзининг севимли машғулотларига: расм чизиш ва мусиқа яратишга шўнғиб кетган[2].

Қизининг тўйидан кейин Абдулмажид Парижга кўчиб ўтди ва у ерда умрининг охиригача қолди. 1944-йил 23-августда вафот этди. Собиқ халифанинг вафот санаси Иккинчи жаҳон уруши даврида Парижнинг немис истилосидан озод этилишига[ру] тўғри келди. Абдулмажид қолган қариндошлари билан бирга Истанбулда дафн этилишини сўради, бироқ Салиҳ Керамет Туркия ҳукумати билан келишувга эриша олмади. Дüррüşэҳвар Султан Республика Президенти İсмет İнöнü билан шахсан учрашган, аммо отасини ўз ватанига олиб бориш ва дафн этиш масаласида келиша олмаган. Дастлаб, Абдулмажиднинг жасади Париж масжиди яқинидаги қабристонга дафн этилган. Кейинчалик, 1954-йил 30-март куни Саудия Арабистонининг Мадина шаҳридаги Бақи’ қабристонига кўчирилган[2].

Севимли машғулотлари

Абдулмажид санъатнинг ишқибози эди. Усмонийлар давлат рассомлар жамиятининг раиси бўлган ва Усмонийлар санъати сўнгги даврининг энг машҳур рассомларидан бири ҳисобланади. Абдулмажид томонидан чизилган расмларнинг аксарияти Истанбулдаги хусусий галереяларда сақланади[2]. Унинг Ҳаремде Беэтҳовен[тр], Ҳаремде Гоэтҳе[тр] асарлари 1918-йилда Венада бўлиб ўтган Усмонийлар рассомлари кўргазмасида тақдим этилган[13]. 1900-йилнинг бошида Абдулмажиднинг ўнлаб бошқа портретлари Парижда намойиш этилган эди[2][5].

  • „Haremde Beethoven“ (Haramdagi Betxoven) surati, 1915-yil. Rasmda Abdulmajid koʻshkidagi[tr] musiqa xonasi tasvirlangan: rafiqasi Şehsuvar skripka chalmoqda, Ofelia pianino chalmoqda, Omer Faruk violonchel chalmoqda. Omer Farukning orqasidagi ayollar Abdulmajidning joriyalari. Ulardan biri Atiye Mehisti Kadınefendi.
    „Ҳаремде Беэтҳовен“ (Ҳарамдаги Бетховен) сурати, 1915-йил.
    Расмда Абдулмажид кўшкидаги[тр] мусиқа хонаси тасвирланган: рафиқаси Şэҳсувар скрипка чалмоқда, Офелиа пианино чалмоқда, Омер Фарук виолончел чалмоқда. Омер Фарукнинг орқасидаги аёллар Абдулмажиднинг жориялари. Улардан бири Атие Меҳисти Кадıнефенди.
  • „Haremde Goethe“ (Haramdagi Gyote) surati, 1917-yil. Rasmda Abdulmajidning rafiqasi Şehsuvar Kadınefendi tasvirlangan. Rasmda Sharq va G‘arb madaniyatlarining uyg‘unligi aks etgan: Şehsuvarning orqasida turk gilami tasvirlangan, uning o‘zi taxtga suyanib, qo‘lida Gyote kitobini ushlab turibdi.
    „Ҳаремде Гоэтҳе“ (Ҳарамдаги Гёте) сурати, 1917-йил.
    Расмда Абдулмажиднинг рафиқаси Şэҳсувар Кадıнефенди тасвирланган. Расмда Шарқ ва Ғарб маданиятларининг уйғунлиги акс этган: Şэҳсуварнинг орқасида турк гилами тасвирланган, унинг ўзи тахтга суяниб, қўлида Гёте китобини ушлаб турибди.

Халифанинг сўнгги асарларидан бири сиёсий тусдаги сурат бўлган. Суратда тарих ўқитувчиси тасвирланган: унинг олдидаги столда Румели (ҳозирги Болқон) харитаси; ўқитувчи юзини қўллари билан ёпиб олган, бу ҳудудларни йўқотганидан қайғудалигини ифодалаган. Суратдаги қизил сочли қиз ва крахмалланган ёқали, галстук таққан ва костюм кийган бола кўрсатган. Бола худди Румелини қайтаришга чақираётгандек харитага қарайди. Суратнинг қуйи қисмига Абдулмажид ёзиб қўйган: „сизга ёмонлик қилганларни унутинг, лекин ватанингизни ҳақорат қилганларни кечирманг“[14].

Оиласи

Абдулмажиднинг хотинлари ва болалари[6]:

Манбалар

  1. ↑ Унинг туғилган куни сифатида 29-май санасини кўрсатадиган манбалар мавжуд.
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 Кüçüк 1988.
  3. ↑ Абдüмеcид ИИ, 15тҳ, Чиcаго, Иллиноис: Энcйcлопæдиа Британниcа Инc., 2010 — 23-бет. ИСБН 978-1-59339-837-8. 
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Ҳоиберг 2010.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Элсиэ 2013.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Алдерсон 1956.
  7. ↑ Сомел 2010.
  8. ↑ 8,0 8,1 Броокес 2010.
  9. ↑ 9,0 9,1 Кüçüк 2006.
  10. ↑ 10,0 10,1 Кüçüк, Абдüлазиз 1988.
  11. ↑ Франз Бабингер, Меҳмед тҳе Cонқуэрор анд Ҳис Тиме, (Принcетон Университй Пресс, 1978), 14.
  12. ↑ Петер Ф. Сугар, А Ҳисторй оф Эаст Cентрал Эуропе:Соутҳеастерн Эуропе ундер Оттоман Руле, 1354-1804, Вол. 5, (Университй оф Wашингтон Пресс, 1996), 16.
  13. ↑ „Şэҳзаде Абдüлмеcид Эфенди“ (тр). Лебриз İнтернет Ҳизметлери Лимитед Şиркети. 2013-йил 28-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 8-август.
  14. ↑ Тҳе Оттоман cалипҳате. Страддлинг тwо wорлдс. Wорлдлй, плуралист, ҳедонистиc — анд Муслим, тоо (эн) // Тҳе Эcономист. — 2015. — 16 12. Архивировано 8 август 2017 года.
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 Аçба 2007.
  16. ↑ 16,0 16,1 Сакаоğлу 2015.
  17. ↑ „Фенербаҳçэ СК Баşканлар Листеси“.
  18. ↑ Неcдет Сакаоğлу. Бу мüлкüн кадıн султанларı: Вâлиде султанлар, ҳâтунлар, ҳасекилер, кадıнефендилер, султанефендилер. — Оğлак Яйıнcıлıк, 2015. — С. 713. — ИСБН 978-9-753-29623-6

Адабиётлар

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Abdulmajid_II" dan olindi