Abdulmoʻmin
| Абдулмўмин | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| халифа ва Амир ал-Мўминин | |||||
|
Жазоирнинг Недрома шаҳрида жойлашган Абдулмўминнинг ҳайкали | |||||
| Муваҳҳидлар давлати ҳукмдори | |||||
| Салтанат | 1133–1163 | ||||
| Давомчиси | Абу Ёқуб Юсуф | ||||
| Туғилиши |
тахминан 1094 Тагра, Тлемсен, Ҳаммудийлар қироллиги[3][4][5] | ||||
| Вафоти |
1163 Сале, Муваҳҳидлар давлати | ||||
| Турмуш ўртоғи | Сафия бинти Абу Имрон | ||||
| Фарзандлари |
Абу Ёқуб Юсуф Ойша бинти Абдулмўмин[1] | ||||
| |||||
| Сулола | Муваҳҳидлар | ||||
| Отаси | Али ибн Махлуф ал-Кумий | ||||
| Онаси | Таълу бинти Атийя ибн ал-Хайр[2] | ||||
| Дини | Ислом | ||||
Абдулмўмин (тахминан 1094–1163) (арабча: عبد المؤمن بن علي ор عبد المومن الــكـومي), тўлиқ исми Абдулмўмин ибн Али ибн Алви ибн Яъло ал-Кумий Абу Муҳаммад[6], Муваҳҳидлар ҳаракатининг кўзга кўринган аъзоси. Ушбу ҳаракатга Ибн Тумарт томонидан асос солинган бўлса-да, Абдулмўмин ҳукмрон сулола ва Муваҳҳидлар империясининг асосчиси эди[7][8][9][10][11][12]. Муваҳҳидлар ҳаракатининг етакчиси сифатида у 1130-йилда ҳаракат асосчиси Ибн Тумарт вафотидан сўнг, 1133-йилда Муваҳҳидлар империясининг биринчи халифасига айланди ва 1163-йилда вафотига қадар ҳукмронлик қилди. Ўзидан олдинги раҳбарнинг Муваҳҳидизм таълимотини амалда жорий этди, Муробитларни мағлуб қилди ва ҳокимиятини Ал-Андалус (Пиреней ярим ороли) ҳамда Ифриқиядаги (ҳозирги Тунис) Тунисгача кенгайтирди. Шундай қилиб, Шимолий Африкадаги Мағриб ва Европадаги Ал-Андалусни ягона ақида ва ягона ҳукумат остида бирлаштирди[13][14].
Ёшлик йиллари
Абдулмўмин ҳозирги Жазоир ҳудудидаги[4] Ҳаммудийлар қироллиги таркибида бўлган Тлемcен шаҳри яқинидаги Тагра қишлоғида туғилган[15][16]. У Кумия қабиласига мансуб бўлиб, бу қабила берберлардан иборат Зената қабилалар иттифоқининг араблаштирилган бўлинмаси эди[17][18]. Бу қабила ҳозирги Ваҳрон вилоятининг шимолида, Недрома шаҳридан унчалик узоқ бўлмаган жойда жойлашган эди[19]. Абдулмўминнинг отаси Недромадан келган кулол бўлган[20].
Ёшлик чоғида Абдулмўмин фиқҳ илмини ўрганиш учун Тлемcенга борди. Аммо у ўқишини тугатмасидан олдин устози вафот этди. Шундан сўнг у шарқдан ўз ватани ҳозирги Марокаш ҳудудидаги Тинмелга қайтаётган илмли ва тақводор фақиҳ Феқиҳ Соусси (кейинчалик Ибн Тумарт номи билан машҳур бўлган) ҳақида эшитди. Абдулмўмин ва унинг тенгдошлари Ибн Тумартни Тлемcенда қолишга кўндиришни исташди, шу боис уни ўз юртларига таклиф этиш мақсадида талабаларнинг мактубини Ибн Тумартга юборишди. Улар Бежаïа яқинидаги Меллала ҳудудида учрашишди[21]. Ибн Тумарт бу таклифни рад этди, бироқ Абдулмўмин у билан биргаликда Марокашга йўл олди[21].
Сўнгги йиллари
Муваҳҳидлар империяси Абдулмўмин томонидан қурилган ва амалда унинг оиласи (Мўминийлар номи билан машҳур) томонидан бошқарилган. Ҳокимиятни ўз қўлида жамлагани ҳамда олиб борилган узлуксиз ҳарбий юришлари ўзларини Муваҳҳидлар ҳаракатининг асосчилари деб билган кишиларни ғазаблантирди. 1160-йилда ушбу ҳаракат асосчилари Абдулмўминни ўлдиришга уриндилар, аммо бу иш муваффақияцизлик билан якунланди[22].
Абдулмўмин 1162-йилда Ал-Андалусдан Мағрибга қайтиб келди. Кейинги йили Рибат ал-Фатҳда қолди ва Ал-Андалусга яна бир юриш бошлаш ниятида қўшин тўплай бошлади. Бироқ касалликка чалиниб, узоқ давом этган хасталикдан сўнг, 1163-йил (ҳижрий 558-йил Жумодиссони ойи)да ўша ерда вафот этди[23][24]:90. Унинг жасади Тинмелга олиб борилиб, бир неча йиллар олдин қурдирган диний мажмуа Буюк Тинмел масжиди атрофида Ибн Тумарт қабри ёнига дафн қилинди. Тахтга эса унинг ўғли Абу Ёқуб Юсуф ўтирди[24].
Мероси
Абдулмўмин вафотидан кейин ҳам ярим асрдан ортиқ вақт давомида Шимолий Африкани бошқариб келадиган марказлашган ҳукуматни барпо этди. У ўз оиласи Мўминийлар назорат қилган сулолага асос солди[25]. Абдулмўмин берберларнинг анъанавий қабилавий тузилмасига испан мусулмонлари томонидан бошқариладиган марказий маъмурият „Махзан“ тушунчасини қўшди. Империя даромадларини барқарор сақлаш мақсадида у ер реестрини жорий этди. Абдулмўмин санъатни ҳам қўллаб-қувватлади, аммо асосчиларнинг хоҳишига кўра, қурилган масжидлар ўша даврдаги бошқа биноларга қараганда оддийроқ ва соддароқ тарзда бунёд этилган[26]. У Жазоирда миллий қаҳрамон сифатида эътироф этилади[27].
Абдулмўмин, шунингдек, йирик иншоотлар ва саройлар қурувчиси сифатида ҳам машҳур эди. Хусусан, Марокашдаги Кутубийя масжиди ва Тинмел масжидини барпо этган[28][29]. 1150-йилда Касба Удая қал’асини қурдирган ва унга қўшни аҳоли пунктига ҳам асос солган. Янги қал’ага ал-Маҳдийя ёки Рибат ал-Фатҳ номини берган ва уни Ал-Андалусдаги келажакда амалга ошириладиган юришлар учун таянч нуқта бўлишини мўлжаллаган[29]:309–310. ХИИ аср охирида бу манзилни Ёқуб ал-Мансур янада обод қилиб мустаҳкамлади ва кейинчалик ҳудуд замонавий Работ шаҳрига айланди[29].
Муваҳҳидлар сулоласи
| Муваҳҳидлар шажараси | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Манбалар
- ↑ Фиэрро, Марибел. 'Абд ал-Му'мин: Маҳдисм анд Cалипҳате ин тҳе Исламиc Wест (эн). Симон & Счустер, 2021-11-04 — 73-бет. ИСБН 978-0-86154-192-8.
- ↑ Фиэрро, Марибел. 'Абд ал-Му'мин: Маҳдисм анд Cалипҳате ин тҳе Исламиc Wест (эн). Симон & Счустер, 2021-11-04 — 69-бет. ИСБН 978-0-86154-192-8.
- ↑ Магилл, Франк Нортҳен; Авес, Алисон. Диcтионарй оф Wорлд Биограпҳй: Тҳе Миддле Агес - Гоогле Боокс. Роутледг, 1998. ИСБН 9781579580414. „'Абд ал-Му'мин ибн 'Али ибн Макҳлуф ибн Ю'ла ибн Марwан, борн ин 1094 ин Тагра (ноw ин Алгериа), wас тҳе сон оф Али, а ҳумбле поттер анд мембер оф тҳе Коумия, ан Арабизед сеcтион оф тҳе Бербер Заната трибе.“
- ↑ 4,0 4,1 „ʿАбд ал-Муʾмин - Алмоҳад cалипҳ“. Энcйcлопедиа Британниcа. — „ʿАбд ал-Муʾмин, ин фулл ʿАбд ал-Муʾмин ибн ʿАли, (борн c. 1094, Тагра, Кингдом оф тҳе Ḥаммāдидс—диэд 1163, Рабат, Алмоҳад Эмпире), Бербер cалипҳ оф тҳе Алмоҳад дйнастй (реигнед 1130–63) ...“. 2022-йил 25-апрелда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Фиэрро, Марибел. 2021. 'Абд ал-Му’мин: Маҳдисм анд Cалипҳате ин тҳе Исламиc Wест. Симон & Счустер. „Ҳавинг беэн борн ин Ҳаммадид территорй, 'Абд ал-Му’мин муст ҳаве беэн аwаре оф тҳис, анд ин ҳис милитарй эхпедитионс тҳе навй плаед ан импортант роле.“
- ↑ Лéви-Провенçал, Éваристе (1960–2005). "'Абд ал-Му'мин". Энcйcлопаэдиа оф Ислам (12 волс.) (2нд нашри). Леиден: Э. Ж. Брилл. ҳттпс://референcеwоркс.бриллонлине.cом/сеарч?с.қ=%27Абд+ал-Му%27мин&с.ф.с2_парент=с.ф.боок.энcйcлопаэдиа-оф-ислам-2&сеарч-го=Сеарч.
- ↑ Тҳе Cамбридге Cомпанион то Арабиc Пҳилосопҳй – Cамбридге Университй ПрессБй Cамбридге cомпанион то пҳилосопҳй
- ↑ Ое, Огун Жоурнал оф Арц, Волуме 4 Фаcултй оф Арц, Огун Стате Университй
- ↑ Тҳе Энcйcлопаэдиа оф Ислам: НЕД-САМҲамилтон Алехандер Росскеэн Гибб
- ↑ Тҳе МcГраw-Ҳилл Энcйcлопедиа оф Wорлд Биограпҳй: Ан Интернатионал Референcе Wорк, Волуме 1
- ↑ Тҳе Религиоус Традитионс оф Африcа: А Ҳисторй – Элизабетҳ Исичеи
- ↑ Энcйcлопаэдиа Британниcа: Маcропаэдиа: кноwледге ин дептҳ.
- ↑ Кожиро Накамура, „Ибн Мадаъс Cритиcисм оф Араб Граммарианс.“ Ориэнт, в. 10, пгс.
- ↑ Беннисон, Амира К.. Тҳе Алморавид анд Алмоҳад Эмпирес. Эдинбургҳ Университй Пресс, 2016. ИСБН 9780748646821.
- ↑ Диcтионарй оф Wорлд Биограпҳй: Тҳе Миддле Агес – Паге 4
- ↑ Энcйcлопаэдиа оф тҳе Wорлд Муслимс: Трибес, Cастес анд Cоммунитиэс
- ↑ Магилл, Франк Нортҳен. Диcтионарй оф Wорлд Биограпҳй: Тҳе Миддле Агес - Гоогле Боокс. Роутледг, 1998. ИСБН 9781579580414. „'Абд ал-Му'мин ибн 'Али ибн Макҳлуф ибн Ю'ла ибн Марwан, борн ин 1094 ин Тагра (ноw ин Алгериа), wас тҳе сон оф Али, а ҳумбле поттер анд мембер оф тҳе Коумия, ан Арабизед сеcтион оф тҳе Бербер Заната трибе.“
- ↑ Гатес, Ҳенрй Лоуис. Диcтионарй оф Африcан Биограпҳй (Энглиш). Охфорд Университй Пресс, 2012. ИСБН 9780199857258.
- ↑ Лéви-Провенçал, Éваристе (1960–2005). "'Абд ал-Му'мин". Энcйcлопаэдиа оф Ислам (12 волс.) (2нд нашри). Леиден: Э. Ж. Брилл. ҳттпс://референcеwоркс.бриллонлине.cом/сеарч?с.қ=%27Абд+ал-Му%27мин&с.ф.с2_парент=с.ф.боок.энcйcлопаэдиа-оф-ислам-2&сеарч-го=Сеарч.
- ↑ Тҳе Муслимс: Энcйcлопаэдиа оф Ислам : Инcлудинг Энтриэс Препаред бй а Нумбер оф Леадинг Ориэнталисц анд Модерн Исламиc Счоларс, Волуме 1 – Паге 255
- ↑ 21,0 21,1 Ибн Кҳалдун, Абдераҳман. تاريخ ابن خلدون: ديوان المبتدأ و الخبر في تاريخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوي الشأن الأكبر. دار الفكر, 1377 — 167-бет.
- ↑ Диcтионарй оф Wорлд Биограпҳй: Тҳе Миддле Агес
- ↑ Лéви-Провенçал, Éваристе (1960–2005). "'Абд ал-Му'мин". Энcйcлопаэдиа оф Ислам (12 волс.) (2нд нашри). Леиден: Э. Ж. Брилл. ҳттпс://референcеwоркс.бриллонлине.cом/сеарч?с.қ=%27Абд+ал-Му%27мин&с.ф.с2_парент=с.ф.боок.энcйcлопаэдиа-оф-ислам-2&сеарч-го=Сеарч.
- ↑ 24,0 24,1 Беннисон, Амира К.. Тҳе Алморавид анд Алмоҳад Эмпирес. Эдинбургҳ Университй Пресс, 2016. ИСБН 9780748646821.
- ↑ Диcтионарй оф Wорлд Биограпҳй: Тҳе Миддле Агес
- ↑ "'Абд ал-Му'мин". Энcйcлопæдиа Британниcа. И: А-Ак - Баес (15тҳ нашри). Чиcаго, ИЛ: Энcйcлопæдиа Британниcа, Инc.. 2010. 15–16 б. ИСБН 978-1-59339-837-8. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/неwенcйcлопаэдиа2009энcй/паге/15.
- ↑ Универсалис. „'АБД АЛ-МУ'МИН“. Энcйcлопæдиа Универсалис. Қаралди: 2017-йил 7-январ.
- ↑ Салмон, Хавиэр. Мароc Алморавиде эт Алмоҳаде: Арчитеcтуре эт дécорс ау темпс дес cонқуéранц, 1055-1269. Парис: ЛиэнАрт, 2018.
- ↑ 29,0 29,1 29,2 Беннисон, Амира К.. Тҳе Алморавид анд Алмоҳад Эмпирес. Эдинбургҳ Университй Пресс, 2016. ИСБН 9780748646821.