Ziyosfera

Abdulmuttalib

Шайба ибн Ҳошим (арабча: شَيْبَة إبْن هَاشِم‎‎; тах. 497–578), ʿАбд ал-Муṭталиб номи билан машҳур (арабча: عَبْد ٱلْمُطَّلِب‎‎ ' Мутталибнинг хизматкори) Қурайш қабилалари конфедерациясининг тўртинчи бошлиғи бўлган. Абдулмутталиб ислом пайғамбари Муҳаммаднинг бобоси ҳам бўлган.

Абд ал-Мутталиб
عَبْد ٱلْمُطَّلِب
Қурайш 4-маёри Бошлиғи
Бошлиқлик тах.497–578 милодий
Ўтмишдоши Ҳошим ибн Абд Манаф
Давомчиси Абу Толиб ибн Абдулмутталиб
Туғилиши тах. 497-йил
Ясриб, Ҳижоз, Арабистон. Мадина, Саудия Арабистони
Вафоти тах. 578|497-йили
Макка, Ҳижоз
ҳозирги Саудия Арабистони
Дафн этилган жой
Жаннат ал-Муалло, Макка
Турмуш ўртоғи
Фарзандлари Ўғиллар:

Қизлари:
Отаси Ҳошим (Абдул Манаф ўғли)
Онаси Салма бинт Амр

Ҳаётнинг бошланғич даври

Абдулмутталибнинг отаси Ҳошим ибн Абд Манаф бўлган[1]:81. Отаси Маккадаги Қурайш қабиласидан бўлган таниқли Бану Ҳошим қабиласининг авлоди ҳам эди. Қабила Исмоил ва Иброҳим алайҳиссаломдан келиб чиққанликларини даъво қилишади. Унинг онаси Ясрибдаги (кейинчалик Мадина деб аталадиган) Хазраж қабиласидан бўлган Бану Нажжор қабиласидан бўлган Салма бинти Амр бўлган[2]. Ҳошим Абд ал-Мутталиб туғилишидан олдин Ғазода бизнес қилиб юрганида вафот этган[1]:81.

Абдулмутталибнинг асл исми „Шайба“ бўлиб, асл маъноси эса „қадимги“ ёки „оқ сочли“ деб чунилади, чунки унинг қора сочлари орасида оқ чизиқ бўлган ва баъзан Шайба ал-ҳамд („мақтовнинг оқ чизиғи“) деб ҳам чунилган[1]:81–82. Отаси вафотидан сўнг Абдулмутталиб Ясрибда онаси ва оиласи қўлида қарийб саккиз ёшга тўлгунга қадар ўсган, тоғаси Мутталиб ибн Абд Манаф уни кўргани бориб, онаси Салмадан Шайба (Абдулмутталиб)ни ўз қарамоғига топширишни илтимос қилган. Салма ўғлини қўйиб юборишни истамаган, Шайба (Абдулмутталиб) эса онасини розилигисиз ташлаб кетишдан бош тортади. Шундан сўнг Муталиб Ясрибнинг имкониятлари Макка билан солиштириб бўлмаслигини таъкидлаган. Салма унинг баҳс-мунозараларидан қойил қолди, шунинг учун у уни қўйиб юборишга рози бўлади. Маккага биринчи келганда одамлар номаълум болани Мутталибнинг хизматкори деб ўйлаб, уни "Абд ал-Мутталиб" („Мутталибнинг хизматкори“) деб атай бошлашган[1]:85–86.

Ҳошим уруғининг бошлиғи

Муталиб вафот этгач, Шайба (Абдулмутталиб) унинг ўрнига Ҳошим уруғининг бошлиғи бўлади. Амакиси Ал-Муталибга эргашиб, зиёратчиларни озиқ-овқат ва сув билан таъминлаш вазифаларини ўз зиммасига олади ва ўз қавми билан ота-боболарининг амалларини давом эттиради. Абдулмутталиб ота-боболарининг ҳеч бирига бўлмаган юксакликка эришган; халқи уни севарди ва улар орасида обрўси катта бўлган[3]:61.

Умар ибн Ал-Хатобнинг бобоси Нуфайл ибн Абдулуззо Каъбага васийлик қилиш борасида Абдулмутталиб ва Абу Суфённинг отаси Ҳарб ибн Умайя ўртасидаги низоликда ҳакамлик қилган. Нуфайл ибн Абдулуззо Абдулмутталибнинг фойдасига ҳукм қилиб, Ҳарб ибн Умайяга хитоб қилиб шундай дейди:

Нега ўзингиздан бўйи баланд одам билан жанжаллашасиз; ташқи кўринишда сиздан кўра кучлироқ бўлса, ақл-идрокда сиздан кўра нафисроқ бўлса. Кимнинг авлоди сизникидан кўп, кимнинг сахийлиги сизникидан ёрқинроқ? Бироқ, буни мен жуда қадрлайдиган яхши фазилатларингизни камситиш деб тушунманг. Сиз қўзичоқдек мулойимсиз, овозингизнинг стенторий оҳанглари билан бутун Арабистонда машҳурсиз ва сиз ўз қабилангиз учун бойликсиз.[манба керак]

Зам Зам қудуғининг кашфиёти

Абдулмутталибнинг айтишича, у муборак қўрғонда ухлаб ётганида тушида унга Қурайшнинг Исоф ва Ноила худолари ўртасидаги саждагоҳда қазишни буюрганини кўрган. У ерда Журҳум қабиласи Маккадан чиққанларида тўлдирган Замзам қудуғини топиб олади. Қурайш уни ўша жойда қазишни тўхтатмоқчи бўлишади, лекин унинг ўғли Ал-Ҳорис улар эътирозларини тўхтатмагунча қўриқлаб турган. Уч кунлик қазишдан сўнг Абдулмутталиб қадимий диний қудуқнинг изларини топиб, „ Аллоҳуакбар !“ деб хитоб қилади. Қурайшликларнинг баъзилари унинг сув устидаги ягона ҳақ-ҳуқуқлари ҳақидаги даъвосига қарши чиқишган, кейин улардан бири узоқда яшовчи аёл шаманнинг олдига боришни таклиф қилган. Айтишларича, у жинларни чақириши ва қудуқ эгаси кимлигини аниқлашга ёрдам бериши мумкин эди. Шундай қилиб, 11та қабиладан 11та киши экспедицияга чиқади. Улар руҳонийни кутиб олиш учун чўлни кесиб ўтишлари керак эди, лекин кейин улар адашиб қолишади. Озиқ-овқат ва сув етишмай қолади ва одамлар бу ердан чиқиб кетиш умидини йўқотишни бошлайдилар. Улардан бири ўз қабрларини қазишларини ва агар улар ўлиб қолса, охирги турган киши қолганларини дафн этишларини таклиф қилади. Кейинчалик, ҳамма ўз қабрларини қазишни бошлайди ва Абдул-Муталиб қазишни бошлаганида, у қазиган чуқурдан сув отилиб чиқади ва ҳамма хурсанд бўлган. Ўшанда Абдулмутталиб Зам Зам қудуғининг эгаси эканлигига қарор қилган эди. Шундан сўнг у Каъбага зиёратчиларни Зам зам суви билан таъминлайди ва бу сув эса муқаддас ҳисобланганлиги сабабли Маккадаги барча қудуқларни қўйиб юборган[1]:86–89[3]:62–65.

Фил йили

Мусулмон анъаналарига кўра, Яманнинг Эфиопия губернатори Абраҳаҳ ал-Ашрам араблар орасида Каъбанинг ҳурматига ҳавас қилган ва насроний бўлганлиги сабабли Санода собор қурдирган ва у ерда зиёрат қилишни буюрган[3]:21. Буйруқ эътиборга олинмаган ва кимдир ҳақоратланди (баъзилар дефекация шаклида дейишади[4]:696 ноте 35) собор. Аброҳа бу ишидан қасос олишни Каъбани бузиб ташлашга қарор қилади ва қўшин билан Макка томон йўл олган[3]:22–23.

Абраҳанинг қўшинида ўн учта фил бор бўлган эди[1]:99[3]:26 ва уша йил „ Ом ал-Фил“ (фил йили) деб номланган. Бу йил Арабистонда йилларни ҳисоблаш тенденциясини бошлаб берган, бу тенденция Умар ибн Ал-Хатоб 638-йилда Ислом тақвими билан алмаштирилгунга қадар ишлатилган (17 ҳижрий), ислом тақвимининг биринчи йили милодий 622-йил.

Абраҳанинг қўшини тохтамасдан олға бориши ҳақидаги хабар келганда, араб қабилалари Қурайш, Кинона, Хузоа ва Ҳузайл Каъбани ҳимоя қилиш учун бирлашадилар. Сўнгра Ҳимёр қабиласидан бўлган бир кишини Абраҳани уларга фақат Каъбани бузиб ташлашни хоҳлаётганини ва агар қаршилик қилсалар, эзилиб қолишларини айтиш учун юборган. "Абдул-Муталиб Маккаликларга Қурайшнинг бир неча етакчи аъзолари билан Каъба атрофида қолиб, энг яқин баланд тепаликлардан паноҳ топишларини айтган. Абраҳага хабар юбориб, Абдулмутталибни у билан учрашишга ва масалаларни муҳокама қилишга таклиф қилган. Абдулмутталиб мажлисдан чиқиб кетганларида: „Бу Байтнинг Соҳиби унинг Ҳимоячисидир ва ишончим комилки, У уни душманлар ҳужумидан қутқаради ва Байтуллоҳи бандаларини шарманда қилмайди“, деганини эшитишган[3]:24–26.

Ривоят қилинишича, Абраҳанинг қўшинлари Каъбага яқинлашганда, Аллоҳ таоло кичик қушларга (абобил) Иброҳимнинг қўшинини йўқ қилишни буюриб, тумшуғидан тош ёғдирган. Абраҳаҳ оғир яраланиб, Яман томон чекинади, лекин йўлда ҳалок бўлган[3]:26–27. Бу воқеа Қур’они каримнинг қуйидаги сурасида зикр қилинади:

Роббингнинг фил эгаларига қандай муносабатда бўлганини кўрмадингми?

Уларнинг хиёнат режасини адаштирмадими?

У зот уларга пода бўлиб қушларни юбориб, уларни лойдан ясалган тошлар билан уриб, уларни еб кетган сомондай қилиб қўйди.

— Қур'он сураси 105 (Ал-Фил)

Аксарият исломий манбалар бу воқеани Муҳаммад туғилган йили, милодий 570-йилга[5] тўғри келади, аммо бошқа олимлар бу воқеани бир ёки икки ўн йил аввалроқ айтишган[6]. Ибн Шиҳоб аз-Зуҳрий Абдурраззоқ ас-Санъонийнинг мусаннафидаги урф-одат Муҳаммаднинг отаси туғилишидан олдинроқ эди[7].

Ўғли Абдуллоҳни қурбон қилиш

Абдулмутталиб Замзам қудуғини қазиган пайтда Ҳорис унинг ягона ўғли бўлган эди[3]:64. Қурайшликлар унга қазиш ишларида ёрдам бермоқчи бўлганларида, агар уни ҳимоя қиладиган 10та ўғли бўлган бўлсаса, улардан бирини Каъбада Аллоҳга қурбон қиламан, деб назр қилган эди. Кейинчалик, яна 9та ўғил туғилгандан сўнг, у уларга ваъдасини бажариш кераклигини айтган. Фол ўқлари унинг севимли ўғли Абдуллоҳга тушган. Қурайшликлар Абдулмутталибнинг ўғлини қурбон қилмоқчи бўлганига норозилик билдириб, ўрнига бошқа нарсани қурбон қилишни талаб қиладилар. Абдулмутталиб „таниш руҳли сеҳргар“ билан маслаҳатлашишга рози бўлади. Абдуллоҳ билан 10та туя ўртасида қур’а ташлашни айтган. Агар Абдуллоҳ танланган бўлса, яна 10та туя қўшиб, Роббиси Абдуллоҳнинг ўрнига туяларни қабул қилгунига қадар шундай қилишда давом этиши керак бўлган. Туялар сони 100 тага етганда, қур’а туяларга тушади. Абдулмутталиб уч марта синовни такрорлаб, буни тасдиқлайди. Кейин туялар қурбонлик қилинади, Абдуллоҳ эса тирик қолади[3]:66–68.

Оила

Хотинлар

Абдулмутталибнинг олтита хотини бўлган.

Болалар

Ибн Ҳишомнинг ёзишича, Абдулмутталибнинг ўн ўғил ва олти қизи бўлган[4]:707–708 ноте 97. Бироқ, Ибн Саъд ўн икки ўғилни санаб ўтади[1]:99–101.

Сумра бинти Жундаб томонидан:

  1. Ал-Ҳорис[4]:708. У тўнғич эди ва отасидан олдин вафот этди[1]:99.
  2. Қутум[1]:100. У Ибн Ҳишом томонидан қайд этилмаган.

Фотима бинти Амр томонидан:

  1. Аз-Зубайр[4]:707. У шоир ва бошлиқ эди; отаси унинг фойдасига васият қилди[1]:99. Исломдан олдин вафот этган, икки ўғил ва қизини қолдирди[8]:34–35:101.
  2. Абу Толиб, асли Абд Манаф[1]:99[4]:707, бўлажак халифа Алининг отаси[9]. Кейинчалик у Ҳошим уруғининг бошлиғи бўлди.
  3. Муҳаммаднинг отаси Абдуллоҳ[1]:99[4]:707.
  4. Умму Ҳаким ал-Байда[1]:100[4]:707, учинчи халифа Усмоннинг онаси томонидан бувиси[8]:32.
  5. Барра[1]:100[4], Абу Саламанинг онаси[8]:33.
  6. Арва[1]:100[4]:707.
  7. Атика[1]:100[4]:707, Абу Умайя ибн ал-Мугиранинг хотини[8]:31.
  8. Умайма[1]:100[4]:707, Зайнаб бинти Жаҳш ва Абдуллоҳ ибн Жаҳшнинг онаси[8]:33.

Лубна бинти Ҳажар томонидан:

  1. Абд ал-'Уззо, Абу Лаҳаб номи билан машҳур[1]:100[4]:708.

Ҳалаҳ бинти Вуҳайб томонидан:

  1. Ҳамза[4]:707, Исломнинг биринчи йирик раҳбари. У кофирларнинг кўп раҳбарларини ўлдирган ва қурайшнинг энг кучли одами ҳисобланган. Уҳудда шаҳид бўлдилар[1]:100.
  2. Сафийя[1]:100[4]:707.
  3. Ал-Муқаввим[4]:707. Қилоба бинти Амр ибн Жу’ана ибн Саъд ас-Саҳмияга уйланди ва Абдуллоҳ, Бакр, Ҳинд, Арва ва Умму Амр (Қутайла ёки Амра) исмли фарзандлари бор эди.
  4. Ҳажл[4]:707. Умму Мурра бинти Абу Қайс ибн Абд Вудга уйланиб, Абдуллоҳ, Убайд Аллоҳ исмли икки ўғил ва Мурра, Раби’а ва Фахита исмли уч қиз кўрди.

Натила бинти Хубоб томонидан:

  1. ал-Аббос[1]:100[4]:707[10], Аббосий халифаларининг аждодлари.
  2. Хирор[4]:707, Исломдан олдин вафот этганлар[1]:100.
  3. Жаҳл исломдан олдин вафот этган
  4. Имрон Исломдан олдин вафот этган 
  1. Мус’аб, Ибн Саъдга кўра, ал-Ғайдоқ номи билан машҳур бўлган[1]:100. У Ибн Ҳишом томонидан қайд этилмаган.
  2. Ал-Гайдақ исломдан олдин вафот этган.
  3. АбдулКаъба исломдан олдин вафот этган[1]:100.
  4. Ал-Мугира[1]:100, ал-Гайдақ фамилияси бор эди.

Оила шажараси ва унинг баъзи муҳим авлодлари

Қурайш қабиласи
(батафсил шажара)
Вақида бинт АмрАбдуманоф ибн ҚусайАтика бинт Мурра
Навфал ибн АбдулманафАбдушамс ибн АбдулманафБарраҲалаМутталиб ибн АбдулманафҲошим ибн АбдулманафСалма бинт Амр
Умайя ибн АбдушамсАбдулмутталиб
Ҳарб ибн УмайяАбу ал-Ос ибн УмайяОмина бинти ВаҳбАбдуллоҳ ибн АбдулмутталибҲамза ибн АбдулмутталибАбу Толиб ибн АбдулмутталибАз-Зубайр ибн АбдулмутталибАббос ибн АбдулмутталибАбу Лаҳаб
Абу СуфёнАл-Ҳакам ибн Абу ал-ОсУсмон ибн Абу ал-ОсАффон ибн Абу ал-ОсМУҲАММАД
(Оилавий шажара)		Хадича бинт ХувайлидАли
(Оилавий шажара)		Ҳавла ал-ҲанафияАбдуллоҳ ибн Аббос
Муовия ИМарвонУсмон ибн АффонРуқайя бинти МуҳаммадФотимаМуҳаммад ибн ал-ҲанафияАли ибн Абдаллоҳ
СуфёнийларУмавийларҲасан ибн АлиҲусайн ибн Али
(Оилавий шажара)		Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн ал-Ҳанафийя
(Мухтор ас-Сақафий ва Ҳошимийлар имоми)		Муҳаммад ибн Али ибн Абдуллоҳ
(Бағдод халифалиги)
Иброҳим ал-ИмомАс-СаффоҳАбу Жафар ал-Мансур

Ўлим

Абдулмутталибнинг ўғли Абдуллоҳ Муҳаммад туғилишидан тўрт ой олдин вафот этган эди, шундан сўнг Абдулмутталиб келини Оминани боқиб олади. Бир куни Муҳаммаднинг онаси Амина эри Абдуллоҳ вафот этган Ясрибга бормоқчи бўлган. Сўнгра, Муҳаммад, Амина, Абдулмутталиб ва уларнинг васийлари Умму Айман билан Маккадан 500 километр узоқликда жойлашган Мадинага сафарларини бошлайдилар. У ерда уч ҳафта қолиб, Маккага қайтиб кетишади. Аммо йўлнинг ярмига етганларида, Амина Ал-Абвада қаттиқ касал бўлиб қолади ва эри вафотидан олти йил ўтиб у ҳам вафот этади. Амина уша ерга дафн қилинади. Шундан сўнг Муҳаммад етим қолган. Абдулмутталиб Муҳаммадни жуда яхши кўргани учун бунга жуда хафа бўлган. Абдулмутталиб Муҳаммадга ғамхўрлик қилади. Аммо Муҳаммад саккиз ёшга тўлганда, жуда кекса Абд ал-Мутталиб қаттиқ касал бўлиб қолади ва 578-579-йилларда 81-82 ёшда вафот этади.

Шайба ибн Ҳошимнинг қабри Саудия Арабистонининг Макка шаҳридаги Жаннат ал-Муалло қабристонига жойлаштирилган.

Шунингдек қаранг

Манбалар

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 1,18 1,19 1,20 1,21 1,22 1,23 1,24 Муҳаммад ибн Саад. Китаб ал-Табақат ал-Кабир. Транслатед бй Ҳақ, С. М. (1967). Ибн Саъад’с Китаб ал-Табақат ал-Кабир Волуме И Парц И & ИИ. Делҳи: Китаб Бҳаван.
  2. ↑ „Бану Нажжар“. Қаралди: 2018-йил 20-октябр.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 Муҳаммад ибн Ишақ. Сират Расул Аллаҳ. Транслатед бй Гуиллауме, А. (1955). Тҳе Лифе оф Муҳаммад. Охфорд Университй Пресс.
  4. ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 Абдулмалик ибн Ҳишам. Нотес то Ибн Ишақ’с Сират Расул Аллаҳ. Транслатед бй Гуиллауме, А. (1955). Тҳе Лифе оф Муҳаммад. Охфорд: Охфорд Университй Пресс.
  5. ↑ Çакмак, Cенап. Ислам: А Wорлдwиде Энcйcлопедиа. АБC-CЛИО, 2017 — 170-бет. ИСБН 978-1-61069-216-8. 
  6. ↑ Эспосито, Жоҳн Л.. Тҳе Охфорд Энcйcлопедиа оф тҳе Модерн Исламиc Wорлд: Либе-Саре. Охфорд Университй Пресс, 1995 — 154-бет. 
  7. ↑ ибн Рашид, Мамар. Тҳе Эхпедитионс: Ан Эарлй Биограпҳй оф Муҳаммад. НЙУ Пресс, 16 Май 2014 — 3–5-бет. ИСБН 978-0-8147-6963-8. 
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Муҳаммад ибн Саад. Китаб ал-Табақат ал-Кабир. Транслатед бй Беwлей, А. (1995). Тҳе Wомен оф Мадина. Лондон: Та-Ҳа Публишерс.
  9. ↑ Муҳаммад ибн Саад. Китаб ал-Табақат ал-Кабир вол. 3. Транслатед бй Беwлей, А. (2013). Тҳе Cомпанионс оф Бадр, п. 20. Лондон: Та-Ҳа Публишерс.
  10. ↑ ал-Табари, Муҳаммад ибн Жарир. Тарикҳ ал-Русул wа'л-Мулук: Биограпҳиэс оф тҳе Пропҳет'с Cомпанионс анд Тҳеир Суccессорс. Албанй: Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 1998 — 24-бет. 

Ташқи ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Abdulmuttalib" dan olindi