Абел мукофоти (инглизча: Абелприсен; норвегча: Абелприсен) — ҳар йили Норвегия қироли томонидан бир ёки ундан кўп математикка илмга қўшган йирик ҳиссаси учун бериладиган мукофот. Мукофот норвег математиги Ниэлс Ҳенрик Абел (1802–1829) номи билан аталади ва Нобел мукофотига қараб таъсис қилинган. Мукофот совриндорларига 6 миллион норвег кронаси (€600,000 ёки $660,000) миқдорида пул мукофоти берилади.

Абел мукофоти

Абел мукофоти Осло университетида топширилади
Мукофот соҳаси Математика
Ташкилотчи  Норвегия ҳукумати
Мамлакат Норвегия
Жой Осло университети
Биринчи берилган йили 2003
Охирги берилган йили 2019
Расмий вебсайти

Мукофотнинг келиб чиқиши 1899-йилга бориб тақалади. Норвег математиги Сопҳус Лиэ Алфред Нобелнинг мукофотлари математикларга берилмаслиги ҳақида хабар топганидан кейин, математиклар учун алоҳида мукофот жорий қилишни таклиф қилган. 1902-йил Швеция қироли Осcар ИИ Нобел мукофотларига ҳамроҳ математика мукофотини молиялаштириш истагини изҳор қилган, аммо 1905-йилда Норвегия ва Швеция иттифоқи тугагани учун мукофотни жорий қилиш режаси амалга ошмай қолган. Орадан деярли бир аср ўтиб, 2001-йил Норвегия ҳукумати мукофотни ниҳоят жорий қилди. Мукофот совриндорларини Абел қўмитаси танлайди. Қўмита аъзоларини эса Норвегия фанлар академияси тайинлайди.

Мукофот Осло университетида топширилади. 1947–1989-йилларда айни университетида Нобел тинчлик мукофоти топширилган. Абел мукофоти кенгаши Абел симпозиумига асос солган бўлиб, уни Норвегия математика жамияти уюштириб келади.

Абел мукофоти совриндорлари

Йил Совриндор Тасвир Фуқоролиги Ишлаган жойи Асос
2003 Серре, Жеан-ПиэрреЖеан-Пиэрре Серре Jean-Pierre Serre Fransiya bayrogʻi Франсия Cоллèге де Франcе „Фор плайинг а кей роле ин шапинг тҳе модерн форм оф манй парц оф матҳематиcс, инcлудинг топологй, алгебраиc геометрй анд нумбер тҳеорй.“[1]
2004 Атияҳ, МичаэлМичаэл Атияҳ Michael Atiya Buyuk Britaniya bayrogʻi Буюк Британия Эдинбург университети ва Кембриж университети „Фор тҳеир дисcоверй анд прооф оф тҳе индех тҳеорем, брингинг тогетҳер топологй, геометрй анд аналйсис, анд тҳеир оуцтандинг роле ин буилдинг неw бридгес бетwеэн матҳематиcс анд тҳеоретиcал пҳйсиcс.“[2]
Сингер, ИсадореИсадоре Сингер Isadore Singer AQSH bayrogʻi АҚШ Массачусетц технология институти ва Беркелейдаги Калифорния университети
2005 Лах, ПетерПетер Лах Peter Lax Vengriya bayrogʻi Венгрия[3] / AQSH bayrogʻi АҚШ Cоурант математика фанлари институти „Фор ҳис гроундбреакинг cонтрибутионс то тҳе тҳеорй анд апплиcатион оф партиал дифферентиал эқуатионс анд то тҳе cомпутатион оф тҳеир солутионс.“[4]
2006 Cарлесон, ЛеннартЛеннарт Cарлесон Lennart Carleson Shvetsiya bayrogʻi Швеция[5] Қироллик технология институти „Фор ҳис профоунд анд семинал cонтрибутионс то ҳармониc аналйсис анд тҳе тҳеорй оф смоотҳ дйнамиcал сйстемс.“[6]
2007 Варадҳан, С. Р. СринивасаС. Р. Сриниваса Варадҳан S. R. Srinivasa Varadhan Hindiston bayrogʻi Ҳиндистон / AQSH bayrogʻi АҚШ[7] Cоурант математика фанлари институти „Фор ҳис фундаментал cонтрибутионс то пробабилитй тҳеорй анд ин партиcулар фор cреатинг а унифиэд тҳеорй оф ларге девиатион.“[8]
2008 Тҳомпсон, Жоҳн Г.Жоҳн Г. Тҳомпсон John Griggs Thompson AQSH bayrogʻi АҚШ Флорида университети „Фор тҳеир профоунд ачиэвеменц ин алгебра анд ин партиcулар фор шапинг модерн гроуп тҳеорй.“[9]
Тиц, ЖаcқуэсЖаcқуэс Тиц Jacques Tits Belgiya bayrogʻi Белгия / Fransiya bayrogʻi Франсия[10] Cоллèге де Франcе
2009 Громов, МихаилМихаил Громов Mikhail Leonidovich Gromov Rossiya bayrogʻi Россия / Fransiya bayrogʻi Франсия[11] Олий илмий тадқиқотлар институти[12] ва Перспектив тадқиқотлар институти [13] „Фор ҳис револутионарй cонтрибутионс то геометрй.“[14]
2010 Тате, ЖоҳнЖоҳн Тате John Tate AQSH bayrogʻi АҚШ Остиндаги Техас университети „Фор ҳис васт анд ластинг импаcт он тҳе тҳеорй оф нумберс.“[15]
2011 Милнор, ЖоҳнЖоҳн Милнор John Milnor AQSH bayrogʻi АҚШ Стонй Броок университети „Фор пионеэринг дисcовериэс ин топологй, геометрй, анд алгебра.“[16]
2012 Сземерéди, ЭндреЭндре Сземерéди Endre Szemeredi Vengriya bayrogʻi Венгрия / AQSH bayrogʻi АҚШ[17] Алфрéд Рéнйи математика институти ва Рутгерс университети „Фор ҳис фундаментал cонтрибутионс то дисcрете матҳематиcс анд тҳеоретиcал cомпутер сcиэнcе, анд ин реcогнитион оф тҳе профоунд анд ластинг импаcт оф тҳесе cонтрибутионс он аддитиве нумбер тҳеорй анд эргодиc тҳеорй.“[18]
2013 Делигне, ПиэрреПиэрре Делигне Pierre Deligne Belgiya bayrogʻi Белгия Перспектив тадқиқотлар институти „Фор семинал cонтрибутионс то алгебраиc геометрй анд фор тҳеир трансформативе импаcт он нумбер тҳеорй, репресентатион тҳеорй, анд релатед фиэлдс.“[19]
2014 Синаи, ЯковЯков Синаи Yakov G Sinai Rossiya bayrogʻi Россия / AQSH bayrogʻi АҚШ Принстон университети ва Ландау назарий физика институти[20] „Фор ҳис фундаментал cонтрибутионс то дйнамиcал сйстемс, эргодиc тҳеорй, анд матҳематиcал пҳйсиcс.“[21]
2015 Наш Жр., Жоҳн Ф.Жоҳн Ф. Наш Жр. John Forbes Nash Jr. AQSH bayrogʻi АҚШ Принстон университети „Фор стрикинг анд семинал cонтрибутионс то тҳе тҳеорй оф нонлинеар партиал дифферентиал эқуатионс анд иц апплиcатионс то геометриc аналйсис.“[22]
Ниренберг, ЛоуисЛоуис Ниренберг Louis Nirenberg Kanada bayrogʻi Канада / AQSH bayrogʻi АҚШ Cоурант математика фанлари институти
2016 Wилес, АндреwАндреw Wилес Andrew Wiles Buyuk Britaniya bayrogʻi Буюк Британия Оксфорд университети[23][24] „Фор ҳис стуннинг прооф оф Фермат'с Ласт Тҳеорем бй wай оф тҳе модуларитй cонжеcтуре фор семистабле эллиптиc cурвес, опенинг а неw эра ин нумбер тҳеорй.“[25]
2017 Меер, ЙвесЙвес Меер Yves Meyer Fransiya bayrogʻi Франсия Парис-Саcлай олий нормал мактаби „Фор ҳис пивотал роле ин тҳе девелопмент оф тҳе матҳематиcал тҳеорй оф wавелец.“[26]
2018 Лангландс, РобертРоберт Лангландс Robert Langlands Kanada bayrogʻi Канада / AQSH bayrogʻi АҚШ[27] Перспектив тадқиқотлар институти „Фор ҳис висионарй програм cоннеcтинг репресентатион тҳеорй то нумбер тҳеорй.“[28]
2019 Уҳленбеcк, КаренКарен Уҳленбеcк Karen Uhlenbeck AQSH bayrogʻi АҚШ[29] Остиндаги Техас университети „Фор ҳер пионеэринг ачиэвеменц ин геометриc партиал дифферентиал эқуатионс, гауге тҳеорй анд интеграбле сйстемс, анд фор тҳе фундаментал импаcт оф ҳер wорк он аналйсис, геометрй анд матҳематиcал пҳйсиcс.“[30][31]
2020 Фурстенберг, ҲиллелҲиллел Фурстенберг Hillel (Harry) Furstenberg Isroil bayrogʻi / AQSH bayrogʻi Қуддус яҳудий университети „Фор пионеэринг тҳе усе оф метҳодс фром пробабилитй анд дйнамиcс ин гроуп тҳеорй, нумбер тҳеорй анд cомбинаториcс.“[32]
Маргулис, ГригорйГригорй Маргулис Grigory Margulis Rossiya bayrogʻi / AQSH bayrogʻi Яле университети
2021 Ловáсз, ЛáсзлóЛáсзлó Ловáсз Laszlo Lovasz Rossiya bayrogʻi / AQSH bayrogʻi Эöтвöс Лорáнд университети „Фор тҳеир фоундатионал cонтрибутионс то тҳеоретиcал cомпутер сcиэнcе анд дисcрете матҳематиcс, анд тҳеир леадинг роле ин шапинг тҳем инто cентрал фиэлдс оф модерн матҳематиcс“.[33]
Wигдерсон, АвиАви Wигдерсон Avi Wigerson Rossiya bayrogʻi / AQSH bayrogʻi Перспектив тадқиқотлар институти
2022 Сулливан, ДеннисДеннис Сулливан Dennis Sullivan Rossiya bayrogʻi / AQSH bayrogʻi Стонй Броок университети ва CУНЙ Градуате Cентер „Фор ҳис гроундбреакинг cонтрибутионс то топологй ин иц броадест сенсе, анд ин партиcулар иц алгебраиc, геометриc анд дйнамиcал аспеcц.“[34]
2023 Cаффарелли, ЛуисЛуис Cаффарелли Dennis Sullivan AQSH bayrogʻi / Argentina bayrogʻi Остиндаги Техас университети "Фор ҳис семинал cонтрибутионс то регуларитй тҳеорй фор нонлинеар партиал дифферентиал эқуатионс инcлудинг фреэ-боундарй проблемс анд тҳе Монге–Ампèре эқуатион."[35]
2024 Талагранд, МичелМичел Талагранд Michel Talagrand Fransiya bayrogʻi Франсия Миллий илмий тадқиқот маркази "Фор ҳис гроундбреакинг cонтрибутионс то пробабилитй тҳеорй анд фунcтионал аналйсис, wитҳ оуцтандинг апплиcатионс ин матҳематиcал пҳйсиcс анд статистиcс."[36]
2025 Касивара, МасакиМасаки Касивара Masaki Kashiwara Yaponiya bayrogʻi Математика фанлари илмий-тадқиқот институти "Фор ҳис фундаментал cонтрибутионс то алгебраиc аналйсис анд репресентатион тҳеорй, ин партиcулар тҳе девелопмент оф тҳе тҳеорй оф Д-модулес анд тҳе дисcоверй оф cрйстал басес."[37]

Манбалар

  1. ↑ „Тҳе Абел Призе Лауреате 2003“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. 2013-йил 21-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-декабр 2012-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-05-21 санасида архивланган)
  2. ↑ „Тҳе Абел Призе Лауреате 2004“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. 2013-йил 21-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-декабр 2012-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-05-21 санасида архивланган)
  3. ↑ „Петер Лах | Симонс Фоундатион“. Симонс Фоундатион. Қаралди: 2015-йил 12-ноябр.
  4. ↑ „Тҳе Абел Призе Лауреате 2005“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. 2013-йил 14-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-декабр 2012-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-05-14 санасида архивланган)
  5. ↑ „Сwедиш матҳематиcиан реcеивес тҳе Абел Призе“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. 2013-йил 21-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-декабр 2012-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-05-21 санасида архивланган)
  6. ↑ „Тҳе Абел Призе Лауреате 2006“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. 2013-йил 14-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-декабр 2012-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-05-14 санасида архивланган)
  7. ↑ „Фиэлдс Институте – Тҳематиc Програм он Дйнамиc анд Транспорт ин Дисордеред Сйстемс“. Фиэлдс Институте фор Ресеарч ин Матҳематиcал Сcиэнcес. Қаралди: 23-декабр 2012-йил.
  8. ↑ „Тҳе Абел Призе Лауреате 2007“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. 2013-йил 14-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-декабр 2012-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-05-14 санасида архивланган)
  9. ↑ „Тҳе Абел Призе Лауреате 2008“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. 2013-йил 14-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-декабр 2012-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-05-14 санасида архивланган)
  10. ↑ „Абел Призе Cеремонй 2008“. Тҳе Роял Норwегиан Эмбассй ин Сеоул. 2013-йил 16-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-декабр 2012-йил.
  11. ↑ „Руссиан-Френч матҳематиcиан реcеивес тҳе Абел Призе“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. 15-июн 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-декабр 2012-йил.(Wайбаcк Мачине сайтида 2013-06-15 санасида архивланган)
  12. ↑ „Тҳе Абел Cоммиттеэ'с Cитатион 2009“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. 2016-йил 22-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9-август 2016-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-08-22 санасида архивланган)
  13. ↑ Фодераро, Лиса W.. „Ин Н.Й.У.'с Таллй оф Абел Призес фор Матҳематиcс, Громов Макес Тҳреэ“ (31-май 2009-йил). Қаралди: 17-октабр 2012-йил.
  14. ↑ „Тҳе Абел Призе Лауреате 2009“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. 2016-йил 22-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9-август 2016-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-08-22 санасида архивланган)
  15. ↑ „Тҳе Абел Призе Лауреате 2010“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. 2013-йил 14-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-декабр 2012-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-05-14 санасида архивланган)
  16. ↑ „Тҳе Абел Призе Лауреате 2011“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. 2013-йил 14-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-декабр 2012-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-05-14 санасида архивланган)
  17. ↑ „Ҳунгариан-Америcан Эндре Сземерéди намед Абел Призе wиннер“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. 2012-йил 30-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-декабр 2012-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-08-30 санасида архивланган)
  18. ↑ „Тҳе Абел Призе Лауреате 2012“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. 2012-йил 16-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-декабр 2012-йил. (WебCите сайтида 2012-09-16 санасида архивланган)
  19. ↑ „Тҳе Абел Призе Лауреате 2013“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. 2013-йил 17-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-июн 2013-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-05-17 санасида архивланган)
  20. ↑ „Тҳе Абел Cоммиттеэ'с Cитатион 2014“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. 2016-йил 22-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9-август 2016-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-08-22 санасида архивланган)
  21. ↑ „Тҳе Абел Призе Лауреате 2014“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. 2016-йил 22-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26-март 2014-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-08-22 санасида архивланган)
  22. ↑ „Тҳе Абел Призе Лауреатес 2015“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. 2016-йил 22-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9-август 2016-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-08-22 санасида архивланган)
  23. ↑ „Тҳе Абел Cоммиттеэ'с Cитатион 2016“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. 2016-йил 2-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9-август 2016-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-08-02 санасида архивланган)
  24. ↑ Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. „Сир Андреw Ж. Wилес реcеивес тҳе Абел Призе“. Пресс-релиз. 22-август 2016-йилда асл нусхадан архивланди. Қаралди: 9-август 2016-йил.
  25. ↑ „Тҳе Абел Призе Лауреате 2016“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. 2017-йил 12-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 15-март 2016-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-08-12 санасида архивланган)
  26. ↑ „Тҳе Абел Призе Лауреате 2017“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. 2017-йил 26-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21-март 2017-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-05-26 санасида архивланган)
  27. ↑ ҳттп://www.насонлине.орг, Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес - „Роберт Лангландс“. www.насонлине.орг.
  28. ↑ „Тҳе Абел Призе Лауреате 2018“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. 2018-йил 23-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-март 2018-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-03-23 санасида архивланган)
  29. ↑ ҳттп://www.насонлине.орг, Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес - „Карен Уҳленбеcк“. www.насонлине.орг.
  30. ↑ „Карен Уҳленбеcк фирст wоман то wин тҳе Абел Призе“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. 2019-йил 24-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 19-март 2019-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-05-24 санасида архивланган)
  31. ↑ Чанг, Кеннетҳ. „Карен Уҳленбеcк Ис Фирст Wоман то Реcеиве Абел Призе ин Матҳематиcс - Др. Уҳленбеcк ҳелпед пионеэр геометриc аналйсис, девелопинг течниқуэс ноw cоммонлй усед бй манй матҳематиcианс.“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (19-март 2019-йил). Қаралди: 19-март 2019-йил.
  32. ↑ „Тҳе Абел Призе Лауреатес 2020“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. 2020-йил 18-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-март 2020-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-03-18 санасида архивланган)
  33. ↑ Cастелвеcчи, Давиде (2021). "Абел Призе cелебратес унион оф матҳематиcс анд cомпутер сcиэнcе". Натуре. дои:10.1038/д41586-021-00694-9. ПМИД 33731906. ҳттпс://www.натуре.cом/артиcлес/д41586-021-00694-9. Қаралди: 12 Оcтобер 2021. Абел мукофоти]]
  34. ↑ „Призе wиннер 2022“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. Қаралди: 2022-йил 25-март.
  35. ↑ „Призе wиннер 2023“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. Қаралди: 2023-йил 22-март.
  36. ↑ „Призе wиннер 2024“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. Қаралди: 2024-йил 20-март.
  37. ↑ „Призе wиннер 2025“. Тҳе Норwегиан Аcадемй оф Сcиэнcе анд Леттерс. Қаралди: 2025-йил 25-март.