Абрам Лвович Бродский (1882-йил, Россия империяси, Керч —1943-йил, Тошкент) – зоолог олим. Ўзбекистонда хизмат кўрсатган фан ва техника арбоби (1936), биология фанлари доктори (1937), профессор (1919). Ўрта Осиё давлат университети ректори (1921—26), умуртқасизлар зоологияси кафедраси мудири (1920—1943). Бродскийнинг илмий ишлари протозоологияга бағишланган. У тупроқда яшовчи организмларни текшириш ва уларнинг тупроқ учун аҳамиятига доир масалалар билан ҳам шуғулланиб, Ўрта Осиёда педозоология (тупроқ ҳайвонларини ўрганувчи фан)нинг ривожланишига катта ҳисса қўшган.

Абрам Бродский
Таваллуди
Россия империяси, Керч
Вафоти Тошкент
Касби Зоолог
Соҳаси Биология, зоология, протозоология
Мукофотлари Ўзбекистонда хизмат кўрсатган фан ва техника арбоби

Биографияси

Абрам Лвович Бродский Керчда яҳудий оиласида туғилган. Ота-онаси вафотидан кейин Тулада амакиси М. С. Гринштейн қўлида тарбияланган. 1901-йилда Тула вилояти классик гимназиясини тамомлаган ва ўша йили Москва давлат университетининг физика-математика факултетининг табиий фанлар бўлимига ўқишга кирди. 1902—1904-йилларда ҳукуматга қарши намойишларда қатнашгани учун уч марта университетдан ҳайдалган, ҳибсга олинган, Бутирка қамоқхонасига ташланган, аммо кейин яна университетга қабул қилинган. Яна ҳайдалгандан сўнг, у Керчга уйига жўнатилди ва у ерда 6 ойни маҳаллий қамоқхонада ўтказди. 1905-йилда Севастопол биологик стансиясида ва Вилла Франка зоологик станциясида ишлаган. 1906—1907-йилларда А. Л. Бродский Генева университетида таҳсил олди, протозоаларнинг морфологияси ва физиологияси бўйича номзодлик диссертациясини ҳимоя қилди, табиий фанлар доктори илмий даражасини олди. 1907-йилда олим Парижга кўчиб ўтди ва у ерда Пастер институтида ишлади. 1908-йилда Россияга қайтиб келди ва Москва давлат университетига ўқишга қайта тикланганди. 1909-йилда уни биринчи даражали диплом билан тугатди[1].

1908—1919-йилларда Бродский А. Л. Шанявский номидаги Москва шаҳар халқ университетида ва Олий қишлоқ хўжалиги аёллар курсларида дарс берди. Тошкентда Туркистон давлат университети ташкил этилгач, 1919-йил ноябр ойида Туркистон университетининг Москва кенгаши уни умуртқасизлар зоологияси кафедраси профессори этиб сайлади. Шарқий фронтда Оренбург операцияси тугагандан сўнг, янги ташкил этилган университет учун ўқитувчилар, жиҳозлар ва кутубхоналарни кўчириш имконияти пайдо бўлди. 1920-йил 1-февралда „илм-фан поездлари“ деб аталган биринчи поезд билан А. Л. Бродский ва оиласи Тошкентга кўчиб ўтди. 1920-йилда Туркистон давлат университетининг физика-математика факултети декани, 1921-йилда эса Туркистон университети ректори (1923-йил июлдан Ўрта Осиё давлат университети) этиб сайланган. А. Л. Бродский 1926-йилгача университет ректори бўлиб қолди. 1943-йил вафотигача умуртқасизлар зоологияси кафедрасининг доимий мудири бўлиб қолди. 1932—1943-йилларда САСУ ректор ўринбосари бўлган. 1936-йилда А. Л. Бродскийга Ўзбекистонда хизмат кўрсатган фан арбоби унвони берилди[2][3].

1943-йил 2-январда вафот этди. Тошкентдаги Искандар майдонига дафн этилган. 2000-йилда олимнинг кули Боткин қабристонига кўчирилди[4].

Илмий фаолияти

Бродский дунёга машҳур протозоолог эди. У фан учун янги бўлган ўнга яқин протозоа турларини тасвирлаб берди. 1927-йил Қорақум экспедициясида, чўл қудуқлари тубидаги шўр ер ости сувларида олимлар биринчи марта денгиз фораминиферларни топдилар. Қорақум чўлининг ер ости сувлари тузлари ва кислород миқдори жиҳатидан денгиз сувига жуда яқин бўлиб чиқди. Бродский булар бир пайтлар ҳозирги Қорақумни қоплаган Миосен денгизининг қолдиқлари эканлигини тахмин қилади.

Пахта ва бошқа қишлоқ хўжалиги экинлари ҳосилдорлигини ошириш зарурати олимни тупроқ протозоологияси билан шуғулланишга мажбур қилади. Тупроқ протозоологияси бўйича ишлар Бродскийнинг илмий фаолиятида асосий йўналиши эди. У биринчи бўлиб протозоаларнинг тупроқ унумдорлиги ва тупроқ фаоллиги кўрсаткичлари учун аҳамияти тўғрисида фикр билдирди. Олим тупроқларда органик моддалар тўпланишининг энг муҳим манбаларидан бири сифатида протозоаларни кўрсатади. 1930-йилларнинг иккинчи ярмида олим нематодаларга, пахтачилик зараркунандаларига, каучук ва боғдорчилик экинларига қарши кураш билан шуғулланган. Уруш бошланиши билан бу муаммо айниқса долзарб бўлиб қолди. Қизил Армияни озиқ-овқат билан таъминлаш учун минглаб гектар ерларга дон экилди. Бродский 50 дан ортиқ илмий ишлар муаллифи ҳисобланади[5].

Оила

У Елизавета Григоревна Григорева билан турмуш қурган. Ўғиллари: Александр Абрамович Бродский, геолог, Константин Абрамович Бродский, биолог, денгиз планктонологияси ва Марказий Осиёдаги тоғ оқимлари фаунаси бўйича мутахассис. Амакиваччаси – невролог Александр Михайлович Гринштеин.

Адабиётлар

  • ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил

Манбалар

  1. ↑ „Заповедник «Аксу-Джабаглы»“. 2017-йил 2-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 28-апрел.
  2. ↑ Личноэ дело А. Л. Бродского в Московском университете: ЦИАМ: Ф. 418, оп. 315, эд. хр. 101.
  3. ↑ „Заповедник «Аксу-Джабаглы»“. 2017-йил 2-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 28-апрел.
  4. ↑ „Сквер Кафанова, бывший Александровский“. 2022-йил 21-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 21-июн.
  5. ↑ Коровин Е. П., Баранов П. А., Пажитнова З. А. Абрам Лвович Бродский как педагог и учёний. Сборник, посвящённий двадсатипятилетию научной и педагогической деятелности профессора Абрама Лвовича Бродского. / Труди Среднеазиацкого Государственного Университета. Серия ВИИ-д, вип. 6. Серия ВИИИ-а, вип. 30—49. Ташкент: Издателство Среднеазиацкого государственного университета. 1937. С. 11—22.

Ҳаволалар