Abu Mansur Muvaffaq

Abu Mansur Muvaffaq Haraviy (arab/fors: أبو منصور موفق هروي) X asr fors tabibi edi^[1].

U (hozirgi) Afgʻoniston hududidagi Hirotda, 961–976-yillarda hukmronlik qilgan Somoniy shahzodasi Mansur I davrida yashab ijod qilgan.

Abu Mansur fors tilida materia medica (dori-darmon moddalariga oid) haqida risola tuzishni oʻylab topgan birinchi olim boʻlgan. Zaruriy maʼlumotlarni toʻplash uchun u Eron va Hindiston boʻylab sayohat qilgan.

Abu Mansur natriy karbonat bilan kaliy karbonatni farqlagan va, chamasi, mishyak oksidi, mis (II) oksidi, kremniy kislotasi va surma haqida maʼlum bilimga ega boʻlgan. U mis va qoʻrgʻoshin birikmalarining toksikologik taʼsirini, suyuq ohakning tuk toʻkuvchi xususiyatini, gipsning tarkibini va uning jarrohlikdagi qoʻllanilishini bilgan.

Al-Abniya kitobi

968–977-yillar oraligʻida Muvaffaq oʻzining Dorilar kitobi [fa] (Kitab al-Abniya an Haqaiq al-Adviya, کتاب الابنیه عن حقائق الادویه) asarini yozgan^[2], u yangi fors tilidagi eng qadimgi nasriy asar hisoblanadi^{[manba kerak]}. Shuningdek, bu bizgacha yetib kelgan uning yagona asari hamdir. Kitob umumiy farmakologiya nazariyasiga bagʻishlangan kirish qismi bilan boshlanadi^[3]. Asarning asosiy qismida besh yuzdan ortiq dori vositasi bayon etiladi (ularning aksariyati oʻsimliklardan olingan, biroq yetmish beshtasi mineral, qirq toʻrttasi hayvonlardan olinadi), ular oʻzlarining fiziologik taʼsiriga koʻra toʻrt guruhga boʻlingan^{[manba kerak]}. Muvaffaq yuksak darajadagi olim boʻlib, arab, yunon, suryoniy va ayurved manbalariga tayangan^[3].

Bizda saqlanib qolgan ushbu kitobning eng qadimgi nusxasi 1055-yilga oid boʻlib, mashhur shoir Asadiy Tusiy tomonidan koʻchirilgan va u Avstriya Milliy kutubxonasida saqlanadi^[4].

Manbalar

↑ Karamarti & Rezaee 2008.
↑ Golzari, Samad E. J. (2012). "Sleep paralysis in medieval Persia – the Hidayat of Akhawayni (?–983 AD)". Neuropsychiatric Disease and Treatment 8: 229–234, page 230. doi:10.2147/NDT.S28231. PMID 22701323. PMC 3373201. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3373201.
↑ ^3,0 ^3,1 Fatimi, S. O. (1981). "Abu Mansur on Ayurveda". Ancient Science of Life 1 (1): 32–40, page 32. PMID 22556459. PMC 3336652. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3336652.
↑ Fatimi 1981, s. 33

[1] Karamarti & Rezaee 2008.

[2] Golzari, Samad E. J. (2012). "Sleep paralysis in medieval Persia – the Hidayat of Akhawayni (?–983 AD)". Neuropsychiatric Disease and Treatment 8: 229–234, page 230. doi:10.2147/NDT.S28231. PMID 22701323. PMC 3373201. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3373201.

[Fatimi-1981-p32-3] 3,0 ^3,1 Fatimi, S. O. (1981). "Abu Mansur on Ayurveda". Ancient Science of Life 1 (1): 32–40, page 32. PMID 22556459. PMC 3336652. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3336652.

[4] Fatimi 1981, s. 33

[1]

[2]

[3]

[4]