Abulfayzxon
Абулфайзхон (1695-—1747 — йиллар) — Бухоро хони (1711—1747 — йиллар), ўзбекларнинг Аштархонийлар сулоласидан.
| Абулфайзхон | |
|---|---|
 | |
|
Мансаб даври 1711-йил – 1747-йил | |
| Ўтмишдоши | Убайдуллахон ИИ |
| Вориси | Абдулмўмин |
| Шахсий маълумотлари | |
| Таваллуди |
1687-йил Бухоро хонлиги |
| Вафоти |
1747-йил Мир Араб мадрасаси |
| Ўлим сабаби | Ўлдирилган |
| Фуқаролиги | Бухоро хонлиги |
| Болалари | Шамсиябону |
| Ота-онаси | |
Субҳонқулихоннинг ўгли. Абулфайзхон даврида хонликлараро низолар кучайган, мамлакат чуқур иқтисодийсиёсий таназзулга юз тутган. Нодиршоҳ қўшинларининг Мовароуннаҳрга қилган юришлари (1747-йил) натижасида Абулфайзхон тахтдан ағдарилиб, қатл этилган. Фитрат Абулфайзхон ҳақида „Абулфайзхон“ драмасини яратган (1924-йил)[1].
Бухоро хонлиги ҳукмдори
Тарихчи Абулфайзхон Жуманазаровнинг Абу Абдураҳмон Абдуллоҳнинг „Тарихи Бухоро ва таржумат ул-уламо“ асарига таяниб Абулфайзхонни 10 ёшда тахтга ўтирганлигини келтиради. Хоннинг ҳокимиятга келиши акаси Убайдуллахонга уюштирилган суиқасддан сўнг рўй берган[2].
Абулфайзхон даврида мамлакатда ҳукм сурган сиёсий бетартиблик Бухоро хонлигидан ажралиб чиқиб, Қўқон хонлиги деб номланган янги давлатнинг ташкил топишига олиб келди[3]. Давлат ҳокимияти амалда Муҳаммад Ҳакимбий қўлида тўпланган. Шаҳрисабз ҳукмдори, Кенагас қабиласининг амири Иброҳимбий ҳокимиятни Муҳаммад Ҳакимбий қўлидан тортиб олмоқчи бўлиб, 1722-йилда Самарқандда Хива шаҳзодаси Ражабни хони деб эълон қилди. Кўплаб амирлар қўшилган Ражабхон катта қўшин билан Самарқанддан чиқиб, Бухорога юриш қилди. Бироқ у Бухорони эгаллай олмади, босиб олинган ҳудудларда кўчманчиларга бой ўлжа ваъда қилиб, қозоқлардан ёрдам сўради. Ўша пайтда қозоқлар оғир кунларни бошидан кечираётган эди. Қозоқлар Мовароуннаҳрнинг бой ҳудудларида етти йил давомида ҳеч қандай қаршиликка дуч келмай, бутун Зарафшон водийсида вайронагарчиликлар қилдилар, мамлакатни таладилар. 1730-йилга келиб улар ҳудудни тарк этишди. Абулфайзхон давлат бошқарувини қўлга олиш учун Муҳаммад Ҳакимбийни пойтахт Бухородан йироқлаштириб, Қаршига жўнатади[4].
Ташқи сиёсати
Абулфайзхон ҳукмронлиги даврида Туркия, Россия ва бошқа кўплаб мамлакатлар билан дипломатик алоқалар олиб борган.
Усмонлилар империяси билан дипломатик алоқалари
Абулфайзхон ҳукмронлиги даврида 1719-йилда Усмонли давлати пойтахти Истанбулга элчи қилиб қўриқчибоши Оллобердини юборган. Абулфайзхон элчи билан юборган мактубида шундай ёзилган эди: „Отамдан қолган тахтни ислом анъаналарига кўра халқ манфаатларини устун қўйиб бошқармоқдамиз. Сизга бўлган ҳурматимиз кундан-кунга ортмоқда. Элчимиз аҳволимиз ҳақида янада кўпроқ маълумот беради[5]“. Усмонли ҳумдор Аҳмад ИИИ Абулфайзхонга жавоб тариқасида бир мактуб юборади. Аҳмад ИИИ мактубда шундай ёзади: „Элчингиз орқали юборган мактубингизни олдик. Ўқиб жуда қувондик. Дўстлигимизнинг боқий бўлмоғи учун ҳаракат қиламиз“. 1720-йилда иккинчи марта Абулфайзхон Хўжа Муҳаммад бошчилигидаги элчиларни Истанбулга юборади. Бу даврга келиб, Аштархонийлар сулоласи инқироз ёқасига келиб қолган эди. Ҳеч бир ташқи куч ушбу сулоланинг сақлаб қолинишда ёрдам қўлини чўза олмади. Абулфайзхон учинчи маротаба 1721- йилда Абдусамий Ясовулхонни Усмонли империясига элчи қилиб юборган. Абулфайзхон элчи орқали шиалага нисбатан адоватда борлигини билдирган. Усмонли султони Аҳмад ИИИ жавоб мактубида бирор-бир амалий ёрдам кўрсатмаган[6].
Россия билан дипломатик муносабатлар
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
1716-йил февралда Бухоро хони элчиси Хонқули тўпчибоши Астраханга боради. Элчи билан биргаликда савдогар Асан бобо, хотини ва болалари ҳамда икки ясовул борган. Абулфайзхон Россия подшоси Пётр И га 36 нафар рус асирларини ҳам озод қилиб юборган. Абулфайзхон Астрахан обер-коменданти Чириков номига ёзилган ёрлиқда ўзаро яхши қўшничилик алоқалари ва савдо-сотиқ алоқаларини давом эттириш мақсадида элчи юбораётгани билдиради. Шунингдек, ушбу элчилик орқали Россиянинг Каспий денгизи шарқий қирғоқларида шаҳар-қал’алар қуриш режасини қўллаб-қувватлашини ҳам билдирган[7]. Нодиршоҳ босқиниАсли туркманлардан бўлган Эрон ҳукмдори Нодиршоҳ (1736-1747-йиллар) Бухородаги оғир иқтисодий ва сиёсий вазиятдан унумли фойдаланди. 1740-йил бошида Нодиршоҳ Мовароуннаҳрга юриш қилади. Абулфайзхон катта қўшинга бош бўлиб, Ризақулига (Нодиршоҳнинг ўғли) га қарши жангга чиқади[8]. Бухоро хонлиги қўшинлари сон жиҳатдан 4 баравар кўп бўлишига қарамай Эрон қўшинидан енгилади. Бунга эронликларнинг ўточар қуроли ва артилеерасининг сифат жиҳатдан устунлиги сабаб бўлган[9]. Абулфайзхон Муҳаммад Ҳакимбийни Нодиршоҳ ҳузурига элчиликка юборади. Муҳаммад Ҳакимбий шоҳ қароргоҳига келиб, унинг ҳурматини қозонди, бу унга мамлакатда катта ваколатлар берди. Ҳакимбий шоҳдан катта ишонч ва ёрлиқлар олиб Бухорога жўнайди. У энди Абулфайзхоннинг элчиси сифатида эмас, Нодиршоҳнинг вакили сифатида келади. 1743-йилда Муҳаммад Ҳаким вафот этди. Ўрнини ўғли Муҳаммад Раҳимбий эгаллади. Муҳаммад Раҳимнинг қариндошлари ва тарафдорлари энг юқори давлат лавозимларига тайинланган. У кучли қўшин тузган ва қўшин бошлиқлари этиб ўзининг ишончли вакилларини қўйган. Нодиршоҳ вафот этгач (у 1747-йилда ўлдирилган) у тузган давлат парчалана бошлайди. Шундай шароитда 1747-йилда Муҳаммад Раҳимбий Бухородаги Мир Араб ҳужраларидан бирида Абулфайзхонни ўлдиртиради. Шундан сўнг Раҳимбий бирин-кетин Абулфайзхоннинг икки ўғли Абдулмўмин ва Абдуллани ҳам қатл қилдириб, 1753-йилда амир унвони билан Бухоро тахтига ўтиради[10][11][12]. Манбалар
АдабиётларИлмий адабиётлар
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
