Abulfido

Абулфидо
Асл исми	Араб. إسماعيل بن علي بن محمود بن مُحمَّد بن عُمر بن شاهنشاه الأيُّوبي
Таваллуди	Араб. أبو الفداء; ноябр 1273; Дамашқ, Мамлук султонлиги, Миср
Вафоти	1331-йил 27-октябр (57 ёш); Ҳамо, Сурия
Жанр	географ, тарихчи, астроном, мунажжим, сиёсатчи, ҳукмдор, ёзувчи

Абулфидо Имодуддин Исмоил ибн Али ал-Айюбий (1273-йил, Дамашқ-1331-йил, Ҳамо, Сурия) – араб қомусий олими. Мамлук султонларининг Кичик Осиёга қилган юришларида (1301-1315-йиллар) қатнашади ва ўша йиллари ўзининг машҳур тарихий асари „Ал-Мухтасар фи тарих ал-башар“ („Башариятнинг қисқача тарихи“)нинг асосий қисмини ёзади ва уни секин-аста тўлдириб боради. 1320-йил Ҳамо амирлиги (Сурия)га ҳоким қилиб тайинланади ва Малик ал-Муайяд („Худо мадад берган подшо“) лақабини олади. Абулфидо фалакиёт, тиббиёт, тарих, ботаника, география каби бир қанча фанлар соҳасида етук олим бўлган. „Тақвим улбулдон“ („Мамлакатлар тақвими“, 1321-йил) асарининг 1-қисмида Ернинг бўлиниши, экватор, етти иқлим ҳақида умумий тушунча берилади, денгиз, кўл, дарё ва тоғлар тасвирланади. 2-қисмида Ер юзи мамлакатлари, жумладан Хоразм ва Мовароуннаҳр ҳақида маълумотлар берилади. Ушбу асарини Абулфидо умрининг охиригача тўлатиб борган. Географик „АлМухтасар фи тарих ал-башар“ („Башариятнинг қисқача тарихи“) китоби 4 жилддан иборат бўлиб, „Тарихи Абулфидо“ номи билан ҳам маълумдир. Асардаги воқеа 1329-йилгача бўлган даврни ўз ичига олиб, Ибн ал-Асирнинг „Ал-Комил фит-тарих“ („Тарих хусусида мукаммал китоб“) китобининг давоми ҳисобланади. Абдулфидо фиқҳ илмига оид „ал-Ҳовий“ („Тўплам“) асарини ёзган.^[1]

Ҳаёт

Абулфидо Дамашқда туғилган, қаерда унинг отаси Малик ал-Афзал, ҳамадан Амир ал-Мансур Муҳаммад ИИ нинг укаси, мўғуллардан қочиб кетган . Шундай қилиб, Абулфидо ал-Музаффар ИИ Маҳмуднинг набираси эди, у ўзи Ал-Музаффар Умарнинг набираси, Салоҳуддин ал-Айюбийнинг жияни ва Айюбнинг набираси (ва шунинг учун дастлаб курд келиб чиқиши) эди.

Болалигида у ўзини Қур’он ва фанларни ўрганишга бағишлаган, аммо ўн икки ёшидан бошлаб деярли доимий равишда, асосан салибчиларга қарши ҳарбий юришларда қатнашган .

1285-йилда у Сент-жон рицарлари қал’асига ҳужумда қатнашган, шунингдек Таробулус аш-Шом, Акр ва калатар-Ар-Румни қамал қилишда қатнашган . 1298-йилда у мамлук султони Малик ан-Носир хизматига кирди ва ўн икки йилдан сўнг у Ҳамо губернатори лавозимига тайинланди . 1312-йилда у Малик ас-Солиҳин унвонига эга бўлган шаҳзодага айланди ва 1320-йилда Малик ал-Муайяд унвонига эга бўлган султоннинг меросхўрлигини олди.

Ишлар

География

Тақвим ал-Булдон („мамлакатлар иншоси“), тарихнинг кўп қисми сингари, Птоломей ва Муҳаммад Ал-Идрисийнинг асарларини ўз ичига олган аввалгиларининг ёзувларига асосланган . Турли хил географик масалалар бўйича узоқ таништиришдан кейин дунёнинг асосий шаҳарларига жадвал шаклида бағишланган йигирма саккизта бўлим мавжуд. Ҳар бир исмдан кейин узунлик, кенглик, иқлим, имло ва кейин кузатувлар берилади, одатда аввалги муаллифлардан олинган. Асарнинг қисмлари 1650-йилда Эвропада нашр этилган ва таржима қилинган . Абулфидо ўз асарларида Хитойнинг Қуанзҳоу шаҳрининг кенглиги ва узунлигини тўғри кўрсатиб беради .

Китобда, шунингдек, дунё бўйлаб Навигатор парадоксининг биринчи маълум изоҳи мавжуд. Абулфидо ёзганидек, дунё бўйлаб ғарбга саёҳат қилган одам, қуёшнинг осмон бўйлаб кўринадиган ҳаракати билан бир хил йўналишда ҳаракат қилгани учун, ҳаракациз кузатувчидан бир кун камроқ ҳисоблайди. Шарққа саёҳат қилган киши стационар кузатувчидан бир кун кўпроқ нарсани ҳисоблаб чиқади. [8] бу ҳодиса икки аср ўтгач, Магеллан-Элкано экспедицияси (1519-1522) биринчи марта дунё бўйлаб саёҳат қилганида тасдиқланди. Испаниядан ғарбга дунё бўйлаб саёҳат қилгандан сўнг, экспедиция Кабо-Вердега йўл олди .1522-йил 9-июл, чоршанба куни этказиб бериш учун (кема вақти). Бироқ, маҳаллий аҳоли уларга бу аслида 1522-йил 10-июл, пайшанба эканлигини айтишди .

Тарих

Унинг „инсониятнинг қисқача тарихи“ (Арабча: أخبار البشر Ахбор ал-Башар, шунингдек, "инсоният тарихи ҳақида қисқача маълумот „ёки“ Абулфидо тарихи " تاريخ أبي الفداء) 1 дан 9 3 гача ёзилган. Али ибн алнинг „тўлиқ тарихи“ нинг давоми сифатида- Асира (тахминан 1231). Бу дунё яратилишидан 1329-йилгача чўзилган йилномалар шаклида.

У икки қисмга бўлинган, бири исломгача бўлган Арабистон тарихини, иккинчиси 1329-йилгача бўлган Ислом тарихини ўз ичига олади. У бошқа Араб тарихчилари томонидан янгиланган, Ибн ал-Вардий 1348-йилгача ва Ибн ал-Вардий. Шеэҳна 1403-йилгача. У лотин тилига таржима қилинган, франсуз ва инглиз тиллари ва ХВИИИ аср шарқшунослари, шу жумладан Жан Гагне (1670-1740) ва Ёханн Якоб Рейске (1754) томонидан ишлатилган мусулмон тарихшунослигининг асосий асари эди.

Манбалар

↑ Файл:Натионал Энcйcлопедиа оф Узбекистан лого.пнг „Абулфидо“, Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (А-ҳарфи). Тошкент: „Ўзбекистон миллий энсиклопедияси“ Давлат илмий нашриёти, 2000–2006-йиллар.

Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган.

Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин.
Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак.

[1] Файл:Натионал Энcйcлопедиа оф Узбекистан лого.пнг „Абулфидо“, Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (А-ҳарфи). Тошкент: „Ўзбекистон миллий энсиклопедияси“ Давлат илмий нашриёти, 2000–2006-йиллар.

[1]