Abulxayrxon (Oʻzbek ulusi): Versiyalar orasidagi farq
UzWikidan yoʻnaltirish sahifasi import qilindi | Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi. | ||
{{Adib | |||
| Ism = Abulxayrxon | |||
| Ism (oz tilida) = ڊ۔۔۔ٯ الـخـڍـر خـات | |||
| Surat = Abdulxair.jpg | |||
| Taxallus = | |||
| Tavallud sanasi = [[1412|1412-yil]] | |||
| Vafot sanasi = [[1468|1468-yil]] | |||
| Otasi = [[Davlatshayx oʻgʻlon]] | |||
| Farzandi = [[Shayx Haydar]] | |||
| Kasb = Xon | |||
| Yonalish = | |||
| Janr = | |||
| Magnum opus = | |||
}} | |||
{{Maʼnolari|Abulxayrxon (maʼnolari)}} | |||
'''Abulxayrxon''' (1412—1468-yil) — tarixda [[Oʻzbek ulusi|Koʻchmanchi oʻzbeklar davlati]] deb nom olgan davlat asoschisi. | |||
[[Tura]] ([[Gʻarbiy Sibir tekisligi|Gʻarbiy Sibir]]) xoni boʻlgan. | |||
[[1446|1446-yilda]] Abulxayrxon [[Sirdaryo]] boʻyidagi bir qancha shahar va qal’alar ([[Oqqoʻrgʻon]], [[Arquq]], [[Oʻzgan]], [[Sigʻnoq]], [[Suzoq]])ni bosib oldi. [[1447|1447-yilda]] mamlakat poytaxti [[Sibir]]dan [[Sigʻnoq]]qa koʻchirildi. [[1431|1431-yil]]da Abulxayrxon [[Xorazm]]ni bosib oldi. [[1448|1448-yil]]da koʻchmanchi oʻzbeklar [[Movarounnahr]]ga bostirib kirdilar va [[Samarqand]]ni qamal qildilar. | |||
[[1451|1451-yilda]] Abulxayrxon [[Abu Said]] bilan qoʻshilib yana [[Samarqand]]ga yurish qildi va uni taxtga oʻtqazdi. Koʻchmanchi oʻzbeklar keyinchalik [[temuriylar]]dan [[Muhammad Joʻqiy]]ga ham koʻmaklashdilar (1460-62). | |||
[[Fayl:Мавзолей Рабиги Султан Бегим, Туркестан.jpg|thumb|Abulxayrxonnin rafiqasi Robiya sulton begimning Turkiston shahridagi maqbarasi]] | |||
Abulxayrxon davlati tarixini tarixchi Masud bin Osmani Kuhistoniy tasvirlab bergan. Tasavvufning taniqli vakili Najmiddin Kubro asos solgan tariqatning vakili Husayn Xorazmiyning Abulxayrxonga bagʻishlab turkiy tilda asar yozgan<ref>Norik B. V., Rol' shibanidskikh praviteley v literaturnoy zhizni Maverannakhra XVI v.// Rakhmat-name, Spb.,2008, s.229</ref>. | |||
Abulxayrxon oilasi aʼzolari adabiyotga ixlosmand edilar. Abulxayrxon taniqli shoir, tasavvufchi, tasavvuf tarafdori Jaloliddin Rumiy asarlarini tarjima qilishni buyurdi<ref>Allworth E., The modern Uzbeks. from the fourteenth century to the present. Stanford: Hoover institution press,1990,p.51</ref>. | |||
Abulxayrxon vafotidan keyin uning dushmanlari ([[Iboqxon]], [[Jonibek]], [[Burka sulton]], [[Yomgʻurchi]], [[Muso mirzo]], [[Ahmadxon]]) taxt vorisi [[Shayx Haydar]]ni magʻlub qildilar va Koʻchmanchi oʻzbeklar davlatini qulatdilar. Lekin XV asrning 80-yillarida Abulxayrxonning nabirasi [[Muhammad Shayboniyxon]] oʻz raqiblari ustidan gʻalaba qozondi va hokimiyatni qoʻlga oldi. | |||
== Manbalar == | |||
{{manbalar}} | |||
== Adabiyotlar == | |||
* [[Oʻzbek sovet ensiklopediyasi]], 1-jild. Toshkent, 1971-yil | |||
* [[OʻzME]], 1-jild. Toshkent, 2000-yil | |||
{{Shayboniylar}} | |||
{{OʻzME}} | |||
{{chala}} | |||
[[Turkum:Shayboniylar]] | |||
[[Turkum:1412-yilda tugʻilganlar]] | |||
[[Turkum:1468-yilda vafot etganlar]] | |||
[[Turkum:Qozogʻistonda vafot etganlar]] | |||
[[Turkum:Sibir xonligi hukmdorlari]] | |||
[[Turkum:Qozogʻiston tarixi]] | |||
[[Turkum:Markaziy Osiyo tarixi]] | |||
[[Turkum:Oʻzbekiston tarixi]] | |||
[[Turkum:Xonlar]] | |||
[[Turkum:Oʻzbek xonligi kishilari]] | |||
[[Turkum:Borjigin]] | |||
[[Turkum:Buxoro xonligi kishilari]] | |||
$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi
| Abulxayrxon | |
|---|---|
 | |
| Asl ismi | ڊ۔۔۔ٯ الـخـڍـر خـات |
| Tavalludi | 1412-yil |
| Vafoti | 1468-yil |
| Kasbi | Xon |
| Bolalari | Shayx Haydar |
| Otasi | Davlatshayx oʻgʻlon |
Abulxayrxon (1412—1468-yil) — tarixda Koʻchmanchi oʻzbeklar davlati deb nom olgan davlat asoschisi. Tura (Gʻarbiy Sibir) xoni boʻlgan.
1446-yilda Abulxayrxon Sirdaryo boʻyidagi bir qancha shahar va qal’alar (Oqqoʻrgʻon, Arquq, Oʻzgan, Sigʻnoq, Suzoq)ni bosib oldi. 1447-yilda mamlakat poytaxti Sibirdan Sigʻnoqqa koʻchirildi. 1431-yilda Abulxayrxon Xorazmni bosib oldi. 1448-yilda koʻchmanchi oʻzbeklar Movarounnahrga bostirib kirdilar va Samarqandni qamal qildilar.
1451-yilda Abulxayrxon Abu Said bilan qoʻshilib yana Samarqandga yurish qildi va uni taxtga oʻtqazdi. Koʻchmanchi oʻzbeklar keyinchalik temuriylardan Muhammad Joʻqiyga ham koʻmaklashdilar (1460-62).
Abulxayrxon davlati tarixini tarixchi Masud bin Osmani Kuhistoniy tasvirlab bergan. Tasavvufning taniqli vakili Najmiddin Kubro asos solgan tariqatning vakili Husayn Xorazmiyning Abulxayrxonga bagʻishlab turkiy tilda asar yozgan[1].
Abulxayrxon oilasi aʼzolari adabiyotga ixlosmand edilar. Abulxayrxon taniqli shoir, tasavvufchi, tasavvuf tarafdori Jaloliddin Rumiy asarlarini tarjima qilishni buyurdi[2].
Abulxayrxon vafotidan keyin uning dushmanlari (Iboqxon, Jonibek, Burka sulton, Yomgʻurchi, Muso mirzo, Ahmadxon) taxt vorisi Shayx Haydarni magʻlub qildilar va Koʻchmanchi oʻzbeklar davlatini qulatdilar. Lekin XV asrning 80-yillarida Abulxayrxonning nabirasi Muhammad Shayboniyxon oʻz raqiblari ustidan gʻalaba qozondi va hokimiyatni qoʻlga oldi.
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Oʻzbek sovet ensiklopediyasi, 1-jild. Toshkent, 1971-yil
- OʻzME, 1-jild. Toshkent, 2000-yil
|
Shayboniylar sulolasi | ||||||||
| ||||||||
 | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |
 | Ushbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin. Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |