Actium jangi
Аcтиум жанги – Октавиан бошчилигидаги денгиз флоти ва Марк Антоний ва Клеопатра ВИИ Филопаторнинг бирлашган флотлари ўртасида бўлиб ўтган денгиз жанги. Жанг милоддан аввалги 31-йил 2-сентабрда Ион денгизида Грециядаги собиқ Рим колонияси Актиум яқинида бўлиб ўтган. Бу жанг Октавиан ва Антоний ўртасидаги ўн йиллик рақобатнинг энг юқори нуқтаси бўлган.
| Аcтиум жанги | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Cастро_Баттле_оф_Аcтиум.жпг Аcтиум жангининг анахронистик барокко тасвири. Муаллиф: Лаурейс а Кастро. 1672-йил | |||||||
| |||||||
| Рақиблар | |||||||
| Октавианни қўллаган римликлар | Антонийни қўллаган римликлар Миср Птоломейлари | ||||||
| Қўмондонлар | |||||||
| Октавиан Марк Агриппа Луcиус Аррунтиус Марcус Луриус |
Марк Антоний Гаиус Сосиус Луcиус Геллиус Поплиcола Клеопатра | ||||||
| Кучлар | |||||||
| 400 галлейлар (кичик ҳарбий кема)[1][2][3][4][5][6][7] 3000 камончилар 16000 денгиз пиёдалари |
250 та катта галлейлар[1][2][3][4][5][6][7] 30-50 ҳарбий технокалар 20000 денгиз пиёдалари 2000 камочилар | ||||||
| Йўқотишлар | |||||||
| тахминан 2500 аскар ҳалок бўлди | 5000 атрофида қурбонлар 250 кема чўктирилди ёки асир олинди | ||||||
Милоддан аввалги 31-йил бошида Антоний ва Клеопатра Юнонистонда вақтинча жойлашган эди. Марк Антоний 500 та кема ва 70 000 пиёда аскарга эга бўлиб, Аcтиумда ҳарбий лагер қурди. Октавиан 400 та кема ва 80000 пиёда аскар билан шимолдан келиб, Патре ва Коринфни эгаллаб олди. У ерда Марк Агриппа ёрдами билан Антонийнинг Миср жанубидаги Пелония билан алоқасини узишга муваффақ бўлди. Октавиан Грецияда дастлабки ғалабани қўлга киритди. У ерда унинг флоти Марк Агриппа қўмондонлиги остида Адриатика денгизи орқали қўшинларни муваффақиятли олиб ўтди. Октавиан Юнонистоннинг материк қисмига, Корсира оролининг (замонавий Корфу) қарама-қарши томонида тўхтади ва қуруқликдан жанубга йўл олди.
Қуруқликда ҳам, денгизда ҳам тузоққа тушиб қолган Антонийни армиясининг бир қисми тарк этиб, Октавиан томонига ўтган. Бу Октавиан кучлари жангга тайёргарлик кўриши учун қулай бўлган[8]. Антоний флоти денгиз блокадасидан чиқишга уриниб, Грециянинг ғарбий қирғоғидаги Аcтиум кўрфази орқали сузиб ўтди. Айнан ўша ерда Антони флоти Гай Сосиус ва Агриппа бошчилигидаги кичикроқ, маневр қилиш қобилиятига эга бўлган флотга дуч келди.[9] Антони ва унинг қолган қўшинлари яқин орада кутиб турган Клеопатра флотининг саъй-ҳаракатлари туфайли сақланиб қолди.[10] Октавиан уларни таъқиб қилиб, милоддан аввалги 30-йилнинг 1-август куни Искандарияда уларнинг кучларини мағлуб этди. Шундан сўнг Антони ва Клеопатра ўз жонига қасд қилишди.
Октавианнинг ғалабаси унга Рим ҳукмронликлари устидан ўз ҳокимиятини мустаҳкамлашга имкон берди. У Принcепс („биринчи фуқаро“) унвонини қабул қилди ва милоддан аввалги 27-йилда Рим Сенати томонидан Август („хурматли“) унвонига сазовор бўлди. Бу кейинчалик машҳур номга айланди. Август сифатида у қайта тикланган республика раҳбарининг ҳуқуқларини сақлаб қолди. Аммо тарихчилар одатда унинг ҳокимиятни мустаҳкамлаши ва шарафли белгиларнинг қабул қилинишини Рим Республикасининг тугаши ва Рим империясининг бошланиши деб ҳисоблашади.[11]
Тарихи

Октавиан, Марк Антони ва Маркус Лепидус ўртасидаги иттифоқ Иккинчи Триумвират сифатида танилган. У милоддан аввалги 37-йилда Тарентумда беш йиллик муддатга янгиланган.[12] Аммо Октавиан Юлий Цезар[13] ва Миср қироличаси Клеопатра ВИИ нинг ўғли бўлган Сезарионни ўз ҳокимиятига асосий таҳдид сифатида кўргач триумвират бузилди.[14] Бу воқеа триумвиратнинг бошқа энг нуфузли аъзоси Марк Антони ўз хотини Октавианнинг синглиси Октавия Минорни ташлаб кетганида содир бўлди. Кейинчалик у Клеопатра билан узоқ муддатли ишқий муносабатларни бошлаш учун Мисрга кўчиб ўтди ва амалда Сезарионнинг ўгай отаси бўлди. Октавиан ва Рим Сенатининг кўпчилик аъзолари Антонийни Рим Республикасининг бирлигини бузиш билан таҳдид қилган сепаратистик ҳаракатга раҳбарлик қилганликда айблади.
Октавианнинг обрў-эътибори ва энг муҳими, легионларининг садоқати туфайли милоддан аввалги 44-йилда Юлий Сезарнинг расман ягона ўғли ва улкан бойлигининг ягона қонуний вориси сифатида қабул қилинган. Антони Сезар армиясидаги (магистер эқуитум) энг муҳим ва энг муваффақиятли юқори мартабали офицер бўлган ва ўзининг ҳарбий тажрибаси туфайли Қайсар аскарлари ва фахрийларини сиёсий қўллаб-қувватлашнинг муҳим эканлигини ҳам яхши англаган. Октавиан ҳам, Антони ҳам Сезар ўлдирилишидан кейин Либераторларнинг фуқаролар урушида умумий душманларга қарши курашганлар.
Октавиан билан кўп йиллик ҳамкорликдан сўнг Антони мустақил ҳаракат қила бошлади. Натижада рақибида Римнинг ягона хўжайини бўлиш учун курашаётгани ҳақида шубҳа уйғотди. У Клеопатранинг расмий шериги бўлиш учун Октавия Минорни тарк этиб, Искандарияга кўчиб ўтганида, кўплаб Рим сиёсатчилари у Шарқдаги Рим легионлари устидан қўмондонлигини сақлаб қолган ҳолда Миср ва бошқа шарқий шоҳликларнинг мустақил ҳукмдори бўлишга ҳаракат қилмоқда деб гумон қилишди. Октавиан обрўсига даъво сифатида Антоний Сезарионни Сезарнинг ҳақиқий меросхўри сифатида қабул қилишга ҳаракат қилди. Милоддан аввалги 34-йилда Антоний ва Клеопатра расмий равишда 13 ёшли Сезарионни ҳокимият тепасига кўтариб, унга "Қироллар қироли" унвонини беришди.[15][16] Бундай ҳуқуқ Рим республикаси анъаналарига таҳдид сифатида кўрилди. Кўпчилик Антоний бир вақтлар Сезарионга диадема таклиф қилганига ишона бошлади. Шундан сўнг Октавиан ахборот урушини бошлаб, Антонийни Римнинг душмани сифатида қоралади ва у Рим Сенати билан келишмасдан Сезарион номидан Рим империяси устидан монархия ўрнатиш ниятида эканлигини таъкидлади. Шунингдек, Антоний империя пойтахтини Искандарияга кўчириш ниятида эканлиги ҳам айтилди.[17][18]
Милоддан аввалги 33-йилнинг сўнгги кунида Иккинчи Триумвират расмий равишда тугаши билан Антоний Сенатга қайта тайинланишни истамаслигини маълум қилди. У Октавианнинг шуҳратпарастлигига қарши деб ҳисоблашига умид қилди, у ўз позициясини худди шундай тарзда тарк этишга тайёр эмас деб ўйлади. Уларнинг иккиси ўртасидаги ўзаро норозилик сабаблари тўпланиб борарди. Антоний Октавиан Лепидни тахтдан ағдариш, Сехтус Помпей қўл остидаги мамлакатларни эгаллаш ва унга ўлжаларнинг ярмини юбормасдан аскарларни ўз томонига жалб қилишда ва ўз ваколатларини ошириб юборганидан шикоят қилди. Октавиан Антонийнинг Мисрда бўлиш ваколатига эга эмаслигидан шикоят қилди. Унинг Сехтус Помпейни қатл этиши ноқонуний эканлиги; унинг Арманистон шоҳига хиёнати Рим номини шарманда қилгани; у ўз келишувига кўра ўлжадан тушган пулнинг ярмини Римга юбормаганлиги; ва унинг Клеопатра билан алоқаси ҳамда Сезарионни Сезарнинг қонуний ўғли деб тан олиши унинг мансабини пасайтириш ва ўзи учун хавф туғдириш эди.[19]
Милоддан аввалги 32-йилда Сенатнинг учдан бир қисми ва иккала консул Гней Домитий Аҳенобарб ва Гай Сосиус Антоний билан иттифоқ туздилар. Консуллар Антонийнинг талабларини сир сақлашга қарор қилишди. Аҳенобарбус жимликни хоҳлаган кўринди. Лекин 1-январ куни Сосиус Антоний фойдасига нутқ сўзлади ва агар трибуна томонидан вето қўйилмаганида, унинг ҳаракатини тасдиқлашни таклиф қилган бўларди. Октавиан у ерда йўқ эди, лекин кейинги учрашувда иккала консулни Антонийга қўшилиш учун Римни тарк этишга ундаган жавобини айтди; Буни эшитган Антони Октавия билан очиқчасига ажрашгандан сўнг Клеопатра билан бирга Эфесга борди. У ерда Шарқнинг барча қисмларидан катта флот тўпланган эди. Клеопатра уларнинг катта қисмини жиҳозлаган ҳам эди.[19] Самосдаги иттифоқчилари билан қолгач, Антони Афинага кўчиб ўтди. Унинг Арманистонда бўлган қуруқликдаги қўшинлари Осиё қирғоқларига тушиб, Публиус Канидий Красс қўмондонлиги остида ҳаракат қилишди.[19]
Октавиан стратегик тайёргарликни давом эттирди. Ҳарбий ҳаракатлар милоддан аввалги 32-йилда унинг генерали Агриппа Антонийга иттифоқдош бўлган юнон шаҳри Метҳонни қўлга киритганида бошланди. Аммо Лусиус Мунатиус Планкус Октавианнинг қўлига топширган Антонийнинг васиятномасини эълон қилиш ва Самосда қандай тайёргарлик кўрилаётгани, Антони Клеопатранинг агенти сифатида самарали ҳаракат қилаётгани ҳақида Римга маълум қилиш орқали Октавиан милоддан аввалги 31-йилда Антоний тайинланган консулликдан Антонийнинг ўрнини осонгина қўлга кирита олди. ўринга қўшимча равишда, Октавиан Клеопатрага қарши уруш эълон қилди. Гарчи номи шахсан айтилмаса-да, бу Антонийга қарши уруш эканлиги яхши тушунилган.[19] Уруш декларациясини қабул қилишда Сенат Антонийни ҳар қандай қонуний ваколатларидан маҳрум қилди.
Жанг
Антони дастлаб милоддан аввалги 32-йил охирларида Италияга ҳужум қилишни режалаштирган ва Корсирагача борган эди. Ҳудуд Октавиан кемалари эскадрони томонидан қўриқланаётганини кўриб, Антони қишлаш учун Патреда тўхтади. Унинг флоти эса Амбрасия кўрфазида, қуруқликдаги қўшинлари Аcтиум бурни яқинида, тор бўғознинг қарама-қарши томонида лагер қурдилар. Амбрасия кўрфази минора ва қўшинлар томонидан ҳимояланди.[19]
Октавианнинг Антоний билан учрашув бўйича таклифлари қатъий рад этилгандан сўнг, иккала томон ҳам урушга тайёрланишди. Дастлабки ойлар, биринчи навбатда, Антонийнинг эътиборини чалғитиш учун Агриппанинг Греция қирғоқлари бўйлаб муваффақиятли юришларидан бошқа муҳим воқеаларсиз ўтди. Август ойида қўшинлар бўғознинг шимолий томонидаги Антони лагери яқинига тушишди. Шунга қарамай, Антонийни васвасага солиб бўлмади. Иттифоқдошлари ёки кемалари қишлаган турли ҳудудлардан унинг тўлиқ кучлари етиб келиши учун бир неча ой керак бўлди. Бу ойларда Агриппа қирғоқ бўйлаб юнон шаҳарларига ҳужумларни давом эттирди. Октавиан қўшинлари турли хил муваффақиятли тўқнашувларда қатнашдилар. Шунинг учун Антони Амбрасия кўрфази ва Ион денгизи ўртасидаги бўғознинг шимолий қисмини тарк этди ва ўз аскарларини жанубий лагерга жойлаштирди. Клеопатра гарнизонларни кучли шаҳарларга жойлаштиришни ва асосий флот билан Искандарияга қайтишни маслаҳат берди. Миср томонидан тақдим этилган катта қўшин унга Антонийга шахсий таъсир ўтказиш имконини берган. Афтидан, Антоний бу ҳаракатга рози бўлган кўринади.[19]
Октавиан режаларини билиб олди ва қандай қилиб унинг олдини олиш ҳақида маслаҳат қилди. Аввалига Антонийни таъқиб қилиб, кейин ҳужум қилиш орқали жанг қилиш учун Агриппа уни мағлуб этиши режалаштирилди.[20] 1-сентабрда у ўз флотига мурожаат қилиб, уларни жангга чақирди. Эртаси куни ёмғирли бўлиб, денгиз ноқулай эди. Жангни бошлаш учун сигнал берилганда, Антони флоти бўғозлардан чиқа бошлади ва кемалар сафга ўтиб, тинчланиб қолди. Октавиан бироз тараддуддан сўнг ўз кемаларига ўнг томонга бурилиб, душман кемаларидан ўтишни буюрди. Атрофи ўраб олинишидан қўрққан Антони ҳужумга буйруқ беришга мажбур бўлди.[19]
Жанг тартиби

Икки флот 2-сентабр куни эрталаб Аcтиум кўрфази ташқарисида тўқнашди. Антони флотида 250 та каттароқ галлейлар бор эди.[19] Кемаларнинг миноралари қуролланган одамлар билан тўла эди. У уларни бўғозлар орқали очиқ денгизга олиб чиқди. Октавиан флотида 400 та галлей бор эди.[19] Унинг флоти бўғозларнинг қарама-қарши томонида тажрибали адмирал Агриппа бошчилигида флот чап қанотдан, Луций Аррунтиус марказдан[21] ва ўнг қанотда Марк Луриус қўмондонлик қилаётган эди.[22] Титус Статилиус Торос[22] Октавиан қўшинларига қўмондонлик қилган ва бўғознинг қирғоғидан шимолигача бўлган ҳудуддаги жангни кузатган. Антоний флотининг ўнг қанотига Антони ва Лусиус Геллиус Попликола, марказга Марк Октавий ва Марк Инштей, чап қанотга Гай Сосиус қўмондонлик қилишди. Уларнинг орқасида Клеопатранинг отряди бор эди. Сосиус биринчи ҳужумни флотнинг чап қанотидан бошлади, Антонийнинг бош лейтенанти Публиус Канидий Крассус триумвирнинг қуруқликдаги кучларига қўмондонлик қилди.[22]
Пеллингнинг қайд этишича, Антоний томонида қанотларга қўмондонлик қилган икки собиқ консулнинг бўлиши асосий жанг ҳаракатлари айнан ўша ерда бўлиши кутилганидан далолат эди. Антонийнинг марказига қўмондонлик қилган Октавиус ва Инстеиус паст даражали шахслар эди.[23]
Жанг

Тахминларга кўра, Антонийнинг тахминан 140 та,[19] Октавианнинг 260 та кемаси бор эди. Антони Аcтиумга 500 га яқин кемадан каттароқ куч билан келган эди, аммо уларнинг ҳаммасини бошқара олмади. Антоний олдида турган муаммо бу дезертирлик эди. Плутарх ва Дио Антоний лагерини қўрқув ва касаллик қандай даҳшатга солгани ҳақида маълумот беришган. Антонийда етишмаётган нарса сифат масаласи эди. Унинг кемалари асосан Римнинг стандарт ҳарбий кемаларидан бўлиб, кичикроқ квадриремли квинкеремлар эди. Октавианникига қараганда оғирроқ ва кенгроқ бўлиб, уларни идеал қуроллардан фойдаланиш учун қулай, аммо ўлчамлари катта бўлгани сабабли душманникига қараганда камроқ маневр қилиш қобилиятига эга эди.[24] Антонийнинг шахсий флагмани, худди адмираллари сингари „ўнлик“ эди. „Саккизта“ жанговар галлейда 200 га яқин оғир денгиз пиёдалари, камончилар ва камида олти баллиста катапултлари бор эди. Октавианнинг кемаларидан каттароқ бўлган Антонийнинг жанговар галлейларига тезда жангга чиқиш жуда қийин эди. Унинг қўшинлари кичикроқ ва пастроқ кемаларга ўқ ёғдира олди. Ҳарпах, Агриппанинг душман кемаларига отиш ва уларга чиқиш учун мўлжалланган қурилмаси бу вазифани бироз осонлаштирди. Галлейларнинг камончилари бронза плиталар ва тўртбурчаклар ёғочлар билан зирҳланган эди, бу эса шунга ўхшаш жиҳозлар билан муваффақиятли зарба беришни қийинлаштирди. Бундай кемани ишдан чиқаришнинг ягона йўли унинг эшкакларини синдириш эди. Антоний кемаларининг асосий заифлиги маневр қобилиятининг йўқлиги эди. Бундай кема, бир марта ўз флотидан ажратилса, бортга ҳужумлар билан тўхтатилиши мумкин эди. Шунингдек, унинг кўпгина кемаларида эшкак эшиш экипажлари бор эди. Улар орасида Октавиан флоти келишини кутаётганларида кучли безгак авж олган эди.[25]
Октавиан флоти кичикроқ „Либурниан“ кемаларидан иборат эди.[19] Унинг кемалари кичикроқ бўлса-да, оғир шароитда ҳам бошқариш мумкин эди. Улар Антонийнинг кемаларини қувиб ўтиб, уларга яқинлашиб, кеманинг тепасидаги экипажга ўқлар ва баллистали тошлар билан ҳужум қилиб, орқага чекиниши мумкин эди.[26] Бундан ташқари, унинг экипажлари яхши ўқитилган, профессионал, яхши овқатланган ва дам олишган эди. ўртача баллиста кўпгина ҳарбий кемаларнинг ён томонларига яқин масофадан кириб бора оларди. Аксарият баллисталар кемаларнинг жанговар палубасидаги денгиз пиёдаларига қаратилган эди.
Жангдан олдин Антонийнинг генералларидан бири Квинт Деллиус Октавиан томонига ўтиб, ўзи билан Антонийнинг жанг режаларини ҳам олиб келди.[27]
Тушдан сўнг Антони қирғоқ ҳимоясидан душманга қарши ҳужумга ўтишга мажбур бўлди. Буни кўрган Октавиан флоти денгизга чиқди. Антони ўзининг энг катта кемаларидан Агриппанинг қанотини шимолий томонига қайтариш учун фойдаланишга умид қилган эди. Аммо Октавианнинг бутун флоти бу стратегиядан хабардор бўлиб, уни чеклаб қўйишди. Тахминан пешин вақтида флотлар сафга тизилди, аммо Октавиан унга имкон бермади. Антони ҳужумга ўтишга мажбур бўлди. Тушдан кейин давом этган жанг ҳал қилувчи натижа бермади.
Клеопатра флоти ҳеч қандай ҳаракат қилмасдан очиқ денгизга чекинди. Тўғри йўналишда шабада эсиб, Миср кемалари тезда кўринмай қолди.[19] Лангенинг таъкидлашича, агар Клеопатра чекинмаганида Антони ғалаба қозониши мумкин эди.[28]
Антоний буйруқларга амал қилмаган, ваҳима ва мағлубиятга ишониб, қочиб кетаётган эскадронга эргашди. Ҳамма жойда елканлар туширилиб, миноралар ва бошқа оғир жанговар жиҳозлар ўрнида қолиб кетарди. Баъзилар жанг қилишди ва фақат тунда кўплаб кемалар устига ташланган оловдан ёниб турганда жанг тугади.[19] Вазиятдан унумли фойдаланган ҳолда Антони бошқа кемаларни ёқиб юборди ва қолганларини бир-бирига маҳкам боғлади. Кўплаб эшкакчилар ҳалок бўлган ёки хизмат қилишга яроқсиз бўлгани сабабли, Октариялар учун мўлжалланган кучли, тўқнашув тактикаси энди имконсиз эди. Антони ўз байроғи билан кичикроқ кемага ўтди ва қочишга муваффақ бўлди. Октавианнинг кучларини ёриб ўтишга ёрдам бериш учун ўзи билан бир нечта кемаларни олиб кетди. Қолганлар қўлга олинди ёки чўкиб кетди.
Ж. М. Картер жанг ҳақида бошқача маълумот беради. Унинг фикрича, Антони ўзининг қуршаб олингани ва қочиб кетадиган жойи йўқлигини яхши билар эди. Вазиятни ўз фойдасига ҳал қилиш учун у қирғоққа яқин ҳолда ўз кемаларини атрофида тўплади. Агар Октавианнинг кемалари унинг кемаларига яқинлашса, денгиз уларни қирғоққа суриб юборарди. Антоний Октавиан қўшинларини мағлуб эта олмаслигини олдиндан билган эди. Шунинг учун у ва Клеопатра умумий қўшиннинг орқасида қолишди. Охир-оқибат, Антони кемаларни душманнинг шимолий қанотига ҳужум қилиш учун йўналтирди. У уларни шимолга юришга мажбур қилди ва шу пайтгача зич жойлаштирилган Октавианнинг кемаларини ёйиб юборди. У Сосиусни қолган кемаларни жанубга томон тарқатиш учун юборди. Бу Октавиан сафининг ўртасида тешик қолдирди. Антони фурсатдан унумли фойдаланди. Клеопатра ўз кемасида, Антони бошқа кемада бўшлиқдан тезда ўтиб, бутун қўшинни ташлаб қочиб кетишди.
Жанг тугаши билан Октавиан ёнаётган кемаларнинг экипажларини қутқариш учун бор кучини сарфлади ва бутун тунни бортда ўтказди. Эртаси куни қуруқликдаги армиянинг кўп қисми ўз юртларига қочиб кетмаган, бўйсунмаган ёки Македонияга чекиниш чоғида таслим бўлишга мажбур бўлгани сабабли, Антони лагери босиб олиниб, уруш тугатилди.[19]
Алтернатив назариялар
"Ўлик сув" феноменини тадқиқ қилаётган олимлар Миср флоти ўлик сувда қолиб кетган бўлиши мумкинми ёки йўқлигини текширмоқда. Бу ҳолатда кеманинг „одатдаги тезлиги 20% гача камайиши“ мумкин.[29][30]
Оқибат

Жанг сиёсий оқибатларга ҳам олиб келди. Тунда 19 легион ва 12 000 отлиқ аскар Антоний Октавиан билан қуруқликда жангга киришгунча қочиб кетишди. Шундай қилиб, Антони флотини йўқотгач, Октавианникига тенг бўлган қўшинини ташлаб кетди. Гарчи у ўз императорлигини қўймаган бўлса-да, Антони қочоқ ва исёнчи сифатида бир йил олдин консуллар ва сенаторларнинг томонидан унга берилган қонуний позициядан маҳрум бўлган эди. ғолиб флотнинг баъзилари уни таъқиб қилишди. Октавиан Греция ва Осиёга ташриф буюрди. Гарчи у қўзғолонни бостириш ва ерларни қайтариш учун қисқа вақт ичида Брундисийга ташриф буюриши керак бўлса-да, қишни Самосда ўтказди.[19]
Милоддан аввалги 31-июлда 30-июлда Искандариядаги кичик ғалабага қарамай, Антонийнинг кўп одамлари ташлаб кетиб, Октавиан билан жанг қилиш учун етарли кучи қолмади. Октавианнинг чарчаган аскарлари устидан озгина муваффақият қозониш илинжи уни умумий ҳужум қилишга ундади. Бироқ бу жангда ҳам у мағлубиятга учради. Кемада қочиб кетолмаган Клеопатра ўз жонига қасд қилди, деган ёлғон миш-мишларга ишонган Антони ўзини пичоқлади.[34][35] У ўлмасдан Клеопатранинг ҳали тириклигини билгач, у яширинган жойга олиб боришни талаб қилди ва унинг бағрида вафот этди.[19]
Милоддан аввалги 30-йил 12-августда Клеопатра ўз жонига қасд қилди. Аксарият маълумотларга кўра, у ўз ҳаётига анжир саватидаги илон чақиши билан нуқта қўйган.[19] Октавиан ўша ойнинг охирида Сезарионни ўлдиришни буюрди. Ниҳоят, Сезарнинг ягона „ўғли“ сифатида меросини сақлаб қола олди.[36][37] Октавиан Клеопатранинг жасоратига қойил қолди. У ва Антоний учун Римда оммавий ҳарбий дафн маросимини ўтказди. Дафн маросими катта эди ва Антонийнинг бир неча легионлари тобут ёнида юришди. Рим бўйлаб мотам куни эълон қилинди. Бу Октавианнинг Антонийга бўлган ҳурмати ва қисман Рим халқига Октавианнинг нақадар меҳрибон эканлигини кўрсатиш учун эди. Октавиан илгари таслим бўлган душманларга раҳм-шафқат кўрсатгани Рим халқига ёқмаган. Аммо Актиум жангидан кейин кўплаб рақибларини кечиргани учун у юксак ҳурматга сазовор бўлган.[38] Бундан ташқари, жангдан сўнг, Октавиан Римга қайтиб келгач, у ўзининг уч ғалабасини уч кун давомида нишонлади. Биринчиси Иллирия устидан қозонилган ғалаба, иккинчиси Аcтиум жанги ғалабаси ва учинчиси Мисрни забт этган ғалабаси эди.
Октавианнинг Аcтиумдаги ғалабаси унга „Маре Нострум“ („Бизнинг денгиз“, яъни Рим Ўрта ер денгизи) устидан ягона, мутлақ бошқарувни берди. У „Август Цезар“ ва Римнинг „биринчи фуқароси“ бўлди. Ҳар бир Рим институти устидан ҳокимиятни мустаҳкамлаган ғалаба Римнинг республикадан империяга ўтишини белгилаб берди. Мисрнинг Клеопатра ўлимидан сўнг таслим бўлиши ҳам эллинистик давр ваПтолемей қироллигининг ҳалокатини белгилаб, уни Рим вилоятига айлантирди.
Ўз ғалабасини нишонлаш учун Октавиан мил.авв. 29-йилдаНикополис шаҳрига (ғалаба шаҳри) асос солди.[39]
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Тарн, W. W. (1931). „Тҳе Баттле оф Аcтиум“. Жоурнал оф Роман Студиэс. 21-жилд, № 2. 173–199-бет. дои:10.2307/296516. ЖСТОР 296516.
- ↑ 2,0 2,1 Боwман, Cраиг „150,000 Мен, 900 Шипс: Эхcаватион Ревеалс Сизе оф Антонй & Cлеопатра'с Флеэт“. Wар Ҳисторй Онлине (12-май 2019-йил). Қаралди: 16-октабр 2020-йил.
- ↑ 3,0 3,1 Кейс, Давид „Сеcрец оф ҳоррифиc баттле wитҳ Cлеопатра тҳат гаве биртҳ то Роман Эмпире ревеалед бй анcиэнт монумент“. Тҳе Индепендент (28-март 2019-йил). Қаралди: 16-октабр 2020-йил.
- ↑ 4,0 4,1 Лендеринг, Жона „Аcтиум (31 БCЕ)“. Ливиус.орг (10-октабр 2020-йил). Қаралди: 16-октабр 2020-йил.
- ↑ 5,0 5,1 Wҳиппс, Ҳеатҳер „Ҳоw тҳе Баттле оф Аcтиум Чангед тҳе Wорлд“. Ливе Сcиэнcе (24-март 2008-йил). Қаралди: 16-октабр 2020-йил.
- ↑ 6,0 6,1 Келлум, Барбара „Репресентатионс анд Ре-пресентатионс оф тҳе Баттле оф Аcтиум“. Охфорд Счоларшип Онлине 187–203 (2010-йил 1-сентябр). ДОИ:10.1093/аcпроф:осо/9780195389579.003.0012. Қаралди: 16-октабр 2020-йил. дои:10.1093/аcпроф:осо/9780195389579.003.0012
- ↑ 7,0 7,1 Мигиро, Геоффрей „Wҳат Wас тҳе Баттле оф Аcтиум?“. WорлдАтлас (31-декабр 2017-йил). Қаралди: 16-октабр 2020-йил.
- ↑ Эcк (2003), 37.
- ↑ Эcк (2003), 38.
- ↑ Эcк (2003), 38–39.
- ↑ Давис, Паул К.. 100 деcисиве баттлес: Фром анcиэнт тимес то тҳе пресент. Неw Ёрк: Охфорд Университй Пресс, 1999 — 63-бет. ИСБН 978-0195143669. ОCЛC 45102987.
- ↑ Wҳите Сингер, Марй (1947). „Оcтавиа'с Медиатион ат Тарентум“. Тҳе Cлассиcал Жоурнал. 43-жилд, № 3. 174–175-бет. ЖСТОР 3293735.
- ↑ Роллер, Дуане W.. Cлеопатра: А Биограпҳй. УС: Охфорд Университй Пресс, 2010 — 70–73-бет.
- ↑ Фоwлер, Паул. ОCР Анcиэнт Ҳисторй ГCСЕ Cомпонент 2 : Роме. Лондон: Блоомсбурй Публишинг, 2017 — 192-бет. ИСБН 978-1-350-01520-3. ОCЛC 999629260.
- ↑ Давид & Давид 2002.
- ↑ Кебриc 2005.
- ↑ Поттер 2009.
- ↑ Сcуллард 2013.
- ↑ 19,00 19,01 19,02 19,03 19,04 19,05 19,06 19,07 19,08 19,09 19,10 19,11 19,12 19,13 19,14 19,15 19,16 Шуcкбургҳ 1917.
- ↑ Дио Cассиус 50:31
- ↑ Плутарч, Антонй, 65–66;
- ↑ 22,0 22,1 22,2 Веллеиус Патерcулус, Ҳисторй оф Роме, ии.85.
- ↑ Пеллинг 1988.
- ↑ Плутарч, Тҳе Лифе оф Антонй, 61
- ↑ Дио Cассиус 50:13
- ↑ Дио, Роман Ҳисторй 50.32
- ↑ Cассиус Дио, Роман Ҳисторй 50.23.1–3
- ↑ Ланге, Cарстен (Деcембер 2011). „Тҳе Баттле оф Аcтиум: А реcонсидератион“. Cлассиcал Қуартерлй. Неw Сериэс, 61-жилд, № 2. 608–623-бет. дои:10.1017/С0009838811000139. ЖСТОР 41301557. Қаралди: 28-ноябр 2017-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()[сайт ишламайди] - ↑ CНРС. „Беҳинд тҳе деад-wатер пҳеноменон“. пҳйс.орг (6-июл 2020-йил). Қаралди: 16-октабр 2020-йил.
- ↑ „Сcиэнтисц финд cлуэ то мйстериоус 'деад wатер' эффеcт тҳат стопс а шип“. Тҳе Wеэк. 15-июл 2020-йил. Қаралди: 18-сентабр 2020-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ Раиа. „Тҳе Wорлд оф Стате“. Cоллеге оф Неw Рочелле (2017-йил 1-сентябр). 6-март 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2-апрел 2018-йил.
- ↑ Липполд, Георг. [лаёут=буч_итем&сеарч[cонстраинц][буч][сеарчСериэннуммер]=975 Диэ Скулптурен дес Ватиcанисчен Мусеумс] (де). Берлин: Wалтер де Груйтер & Cо, 1936 — 169–71-бет.
- ↑ Cуртиус, Л. (1933). „Иконограпҳисче Беитраге зум Портрар дер ромисчен Републик унд дер Жулисч-Cлаудисчен Фамилиэ“. РМ (немисча). 48-жилд. 184 фф. Абб. 3 Таф. 25–27-бет.
- ↑ „Марc Антонй анд Cлеопатра“. биограпҳй.cом. А&Э Телевисион Нетwоркс. Қаралди: 4-июл 2017-йил.
- ↑ Плутарч, Антонй, пп. 311–12;
- ↑ Греэн (1990), 697.
- ↑ Сcуллард (1982), 171.
- ↑ Эcк (2003), 49.
- ↑ Чрониcон оф Жероме, 2005 онлине эдитион (тертуллиан.орг)
Адабиётлар
- Cартер, Жоҳн М.. Тҳе Баттле оф Аcтиум: Тҳе Рисе & Триумпҳ оф Аугустус Cаэсар. Ҳамилтон, 1970. ИСБН 0241015162. ОCЛC 77602.
- Давид, Росалиэ. А Биограпҳиcал Диcтионарй оф Анcиэнт Эгйпт. Роутледге, 2002. ИСБН 978-1135377045.
- Эверитт, Антҳонй (2006), Аугустус: Тҳе Лифе оф Роме'с Фирст Эмперор, Неw Ёрк: Рандом Ҳоусе, ИСБН 1-4000-6128-8
- Кебриc, Роберт Б.. Роман Пеопле. МcГраw-Ҳилл, 2005. ИСБН 978-0072869040.
- Плутарч: Лифе оф Антонй Пеллинг: . Cамбридге Университй Пресс, 1988. ИСБН 0-521-24066-2.
- Поттер, Д.С.. Роме ин тҳе Анcиэнт Wорлд: Фром Ромулус то Жустиниан. Тҳамес & Ҳудсон, 2009. ИСБН 978-0500251522.
- Сcуллард, Ҳ. Ҳ.. Фром тҳе Граcчи то Неро: А Ҳисторй оф Роме 133 БC то АД 68. Роутледге, 2013. ИСБН 978-1136783876.
- Шуcкбургҳ, Эвелйн Ширлей. А Ҳисторй оф Роме то тҳе Баттле оф Аcтиум (эн). Неw Ёрк: Маcмиллан анд Cомпанй, 1917. Тҳис артиcле инcорпоратес техт фром тҳис соурcе, wҳич ис ин тҳе публиc домаин.
Қўшимча ўқиш учун
- Милитарй Ҳеритаге публишед а феатуре абоут тҳе Баттле оф Аcтиум (Жосепҳ М. Ҳородйски, Аугуст 2005, Волуме 7, Но. 1, пп. 58–63, 78), ИССН 1524-8666.
- Cалифф, Давид Ж.. Баттле оф Аcтиум. Челсеа Ҳоусе Публишерс, 2004. ИСБН 0791074404. ОCЛC 52312409.
- Греэн, Петер. Алехандер то Аcтиум: Тҳе Ҳисториcал Эволутион оф тҳе Ҳелленистиc Аге. Университй оф Cалифорниа Пресс, 1990. ИСБН 0520056116. ОCЛC 13332042.
- Гурвал, Роберт Алан. Аcтиум анд Аугустус: Тҳе Политиcс анд Эмотионс оф Cивил Wар. Университй оф Мичиган Пресс, 1995. ИСБН 0472105906. ОCЛC 32093780.
- Шеппард, Си. Аcтиум 31 БC: Доwнфалл оф Антонй анд Cлеопатра. Оспрей Публишинг, 2009. ИСБН 978-1-84603-405-3 (2019-йил 23-декабрда асл нусхадан архивланган). (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-12-23 санасида архивланган) 978-1-84603-405-3