Адаев уезди (қозоқча: Адай уезі; эски имлода – اداي ۇيهزٸ) – ҳозирги Қозоғистон, Ўзбекистон ва Туркманистон ҳудудида 1920—1928-йилларда мавжуд бўлган маъмурий-ҳудудий бирлик.

Адаев уезди
қозоқча: Адай уезі
Мамлакат Совет Иттифоқи
Таркибида Туркистон Автоном Совет Социалистик Республикаси; Қирғиз Автоном Совет Социалистик Республикаси; Қозоғистон АССР
Маъмурий маркази Ўйил
Асос солинган санаси 1920-йил 12-июн
Бекор қилинган санаси 1928-йил 17-январ
Инқилобий қўмита раиси Жалау Минбаев
Расмий тиллар қозоқ, рус
Аҳоли 135 600
Майдони 287,2 км²
Харитада
43°0′0″Н 53°0′0″Э / 43.00000°Н 53.00000°Э / 43.00000; 53.00000

Тарихи

Адаев уезди Қозоғистон АССР Марказий Ижроия Қўмитасининг 1920-йил 25- октябрдаги қарори билан Туркистон Мухтор Совет Социалистик Республикаси таркибида 1920-йил 12-июнда тузилган. Округ Қирғиз (1925-йилдан – Қозоғистон) Автоном Совет Социалистик Республикасига ўтказилган. Шу билан бирга, Манғишлоқ тумани ва Закаспий ўлкасининг Красноводск туманидаги 4 ва 5-Адаев волостлари Адаев уездига қўшилган. Қирғизистон Автоном Совет Социалистик Республикаси таркибида бўлган Адаев уезди вилоят ҳуқуқига эга бўлиб, 25 та волостга бўлинган. Форт -Александров туман маркази этиб белгилан (1924-йил 2-сентябрдан 10-ноябргача Форт Урицкий деб аталган), 1925-йил 19-февралдан 1926-йил 13-майгача марказ вақтинча Ўйилга кўчирилган.

1927-йил 28-июнда Адаев уездини Адаев округига айлантириш тўғрисида қарор қабул қилинган. 1928-йил 17-январда Қозоқ Автоном Совет Социалистик Республикаси Марказий Ижроия Қўмитаси ушбу қарорни тасдиқлаган.

Географияси

1926-йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, округнинг майдони 287,161 км²[1] ва Кичик Совет Энсиклопедиясига кўра – 303,325 км²[2].

Туман Манғишлоқ ярим ороли ва Қорабўғозгўл кўрфазининг шимолий қирғоқлари ҳудудларида ўрнида ташкил этилган. Ғарбдан Каспий денгизи, жанубдан Туркманистон ССР, шарқдан Қорақалпоқ автоном округи ва Орол денгизига, шимоли-шарқдан Ақтўбе вилояти, шимолда – Урал вилояти билан билан чегарадош бўлган[3] .

Туман ҳудудининг шарқий қисмини баландлиги 200 м гача бўлган Устюрт чўли платоси эгаллаган. Манғишлоқ ярим оролида Оқтоғ (баландлиги 300 м гача) ва Қоратоғ (500 м гача) тоғ тизмалари жойлашган. Округнинг ғарбий қисми Каспий пасттекислигида жойлашган бўлиб, бу ерда СССРнинг энг паст нуқтаси – Қорагиё чўкмаси (мутлақ чуқурлиги – 132 м) жойлашган[4].

Дарёлар ёки янги кўллар деярли йўқ. Фақат округнинг шимолида Эмба ва Сағизнинг қуриб қолган қуйи оқими оқиб ўтган. Аҳоли 2000 тагача қудуқлар орқали сув билан таъминланган[4].

Иқлими кескин континентал. Январнинг ўртача ҳарорати шимолда −13 дан жанубда +1 °C гача; Июл – +25 дан +29 ° C гача. Йиллик ўртача ёғин миқдори шимоли-ғарбда (Эмба вилоятида) 200 мм дан жануби-шарқда (Устюртда) 80 мм гача бўлган. Ёғингарчилик асосан қишда[4] тушган.

Тупроғи асосан жигарранг. Ҳудуднинг катта қисмини солонецлар, шўр ботқоқлар ва қумлар эгаллаган. Ўсимлик қопламининг табиатига кўра, округ ҳудудининг катта қисми чўл ҳудудлари бўлган шувоқ-шўр ботқоқ даштлардан иборат бўлиб, фақат узоқ шимолда шувоқли дашт ҳудудлар жойлашган[4] .

Округнинг шимолида дашт фаунаси, қолган қисмида чўл[4] устунлик қилган.

Аҳолиси

1920-йилда округда 101,4 минг киши яшаган. Шу жумладан қозоқлар – 97,9%, руслар – 1,7%[5]. 1926-йилда округ аҳолиси 135,6 минг кишини ташкил этган (шундан 2110 киши 1927-йилда қишлоққа айлантирилган ягона шаҳар – Ўйилда яшаган). Округда битта шаҳардан ташқари 3615 та қишлоқ аҳоли пунктлари бўлган[1]. Миллий таркибда қозоқлар – 97,0% ва руслар – 1,5% устунлик қилган[6] . Саводхонлик даражаси (1920) шаҳар аҳолиси орасида 14,7%, қишлоқ аҳолиси орасида 5,0% бўлган[4].

Иқтисодиёти

Округ аҳолиси асосан кўчманчи чорвачилик билан шуғулланган. 1923-йил маълумотларига кўра, округда 45 минг от, 2 минг бош қорамол, 518 минг қўй, 80 минг эчки ва 84 минг туя бўлган.

Вилоятнинг шимолий, камроқ қурғоқчил қисмида қишлоқ хўжалиги ерлари мавжуд бўлган. Буғдой (1922-йил 980 т), тариқ (840 т) етиштирилган. Бошқа маданий ўсимликлар деярли учрамаган. Улар Каспий ва Орол соҳилларида балиқ овлаш билан шуғулланган. Балиқларнинг кўп қисми Манғишлоқ ярим ороли ҳудудидан тутилган (1922-йил 57,3 т. балиқ ва 155,4 т. тюлен).

Саноат маҳсулотларидан фақат ўз-ўзидан етишувчи туз қазиб олинган (1923-йилда 15,9 минг тонна Адаев уездида ўша пайтда деярли ўзлаштирилмаган Глаубер тузининг бой конлари мавжуд бўлган (Қорабўғозгўл). Туман асосан ош тузи ва чорвачилик маҳсулотлари (тери, тери, жун ва бошқалар) экспорт қилиниб, четдан нон, ун ва газламалар олиб келинган. 1923/1924-йилларда округ ичидаги савдо ҳажми 222 минг рублни ташкил этган, шундан 96% хусусий савдога тўғри келган. Шу билан бирга, натурал савдо устунлик қилган. 1923/1924-йиллардаги округ бюджетининг даромад қисми 159,9 минг рубл, харажатлар қисми 285,4 минг рублни ташкил қилган. Бюджетнинг 30 фоизга яқини таълимга сарфланган.

Темир йўллар ва изли йўллар бўлмаган. Деярли барча ташувлар карвон йўллари бўйлаб, туяларда амалга оширилган. Бир ойда бир марта Форт Александровскийдан Астраханга пароход қатнаган.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „Демоскоп“ (ру). 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 20-май.
  2. ↑ Малая Советская Энциклопедия, 30000 экз, М.: Акционерное общество «Советская энциклопедия», 1928. 
  3. ↑ Нұрлыбай Қошаманұлы. „Көне әр дерек — тарихтың бір-бір кірпіші“ (кк). Қазақия (2014-йил 12-феврал). 2014-йил 8-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 8-сентябр.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Большая советская энциклопедия. 
  5. ↑ А. Н. Алексеенко. „Население Казахстана в 1926–1939 гг.“. 2009-йил 2-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 20-май.
  6. ↑ „Демоскоп“ (ру). 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 20-май.