Ziyosfera

Adelaida

Аделаида[1][2] – Австралия Иттифоқининг жанубидаги шаҳар. Жанубий Австралия штатининг маъмурий марказидир. Аҳолиси шаҳар атрофида яшайди. Торренс дарё кесиб ўтадиган қурғоқчил сертепа жойда жойлашган. 1836-йилда бунёд этилган. Аделаида – мамлакатнинг энг йирик саноат маркази ва портларидан бири. 2011-йилда 1 225 265 киши истиқомат қилади[3][4]. Шаҳар Сент-Винсент ко'рфазининг қирғоғида , Аделаида текисликларида, Флеуриэу яриморолининг шимолида, Моунт Лофтй тог'ининг этагида жойлашган . Шаҳар Британия Ганновер қироли Уилям ИВ нинг рафиқаси қиролича Аделаида консорти шарафига номланган[5].

Аделаида
Шаҳар
Skyline of Adelaida
Adelaida
Байроқ
Adelaida
Герб
Мамлакат Австралия
Аделаида (минтақа) Жанубий Австралия
Асос солинган 1876-йил
Майдон 18,269 км2 (7,054 кв ми)
Аҳолиси
 (2017-йил)
 1 333 927 киши
Зичлиги 409,469 киши/км2
Вақт минтақаси УТCУТC+10:00
Телефон коди +61 8
Почта индекс(лар)и СА 5000

Жанубий Австралиянинг ҳукумат ва тижорат маркази сифатида Аделаида кўплаб ҳукумат ва молия институтларига эга. Уларнинг аксарияти шаҳар марказида, шунингдек, шаҳар атрофида жойлашган.

Этимология

Шаҳар 1836-йилда ташкил этилган ва 1830-йилдан 1836-йилгача ҳукмронлик қилган Британия монархи Уилям ИВ нинг рафиқаси қиролича Аделаида[6] шарафига номланган .

Замонавий норматив рус номи

Рус тилида ислоҳотдан олдинги имлода „Аделаида“[7] номи ўрнатилди, бу 1918-йилги рус тили ислоҳотидан кейин ўзгармади. 1973-йил март ойида инглиз географик номларини рус тилига ўтказиш қоидалари расман тасдиқланди. Белгиланган транскрипсия қоидаларига кўра, шаҳар „Аделиде“[8] деб номланиши керак (инглизча: '''Аделаиде'''). Бироқ, шаҳар „Аделаида“ номининг анъанавий шаклини сақлаб қолади . 1986-йилда Хорижий мамлакатларнинг географик номлари луғатида исмнинг стандарт имлоси ҳам анъанавий шаклда қайд этилган „Аделаида“, барча Совет вазирликлари, идоралари, муассасалари, корхоналари ва ташкилотлари томонидан фойдаланиш учун мажбурийдир.

Географик жойлашуви

Аделаида Флеуриэу яриморолининг шимолида , Аделаида текисликларида ва Сент-Винсент ко'рфазидан шарқда паст тоғли Лофтй тизмасига қадар жойлашган. Шаҳар қирғоқдан Аделаида тепаликлари этагига қадар 20 км ва шимолдаги Гаwлердан жанубдаги Селликс пляжигача 90 км узоқликда жойлашган. Австралия Статистика Бюросининг маълумотларига кўра, Аделаиданинг умумий шаҳар майдони 870 км² бўлиб, денгиз сатҳидан ўртача 50 метр баландликда жойлашган. Лофти тоғи шаҳарнинг шарқида, тепаликли ҳудудда жойлашган бўлиб, унинг баландлиги 727 метрни ташкил қилади. Бу шаҳарнинг энг баланд нуқтаси ва Барра жанубида жойлашган Жанубий Австралия штатининг бир қисмидир. Ҳозирги Аделаиданинг кўп қисми Британия аҳоли пунктларидан олдин бута эди, фақат қирғоқ бўйлаб ботқоқ тупроқ эди. Бироқ, табиий ўсимликларнинг муҳим жойлари тозаланди, қўриқхоналардаги '''Клеланд қо'риқхонаси''' ва '''Белаир миллий бог'и''' каби ҳудудлар бундан мустасно. Минтақада бир қанча дарё ва сойлар оқиб ўтади. Улардан энг йириклари: Торренс ва Онкапаринга дарёларидир. Шаҳар чучук сувни бир нечта сув омборларидан олади, уларнинг энг йириклари – Моунт Балд ва Ҳаппй Валлей – шаҳарнинг сувга бўлган эҳтиёжининг ярмидан кўпини таъминлайди.

Иқлим

Аделаида О'ртаер денгизи иқлимига эга ва ёғингарчиликнинг кўп қисми қишда тушади. Бу шаҳар Австралиянинг барча йирик шаҳарлари ичида энг қуруқи ҳисобланади. Ёзда ёғингарчиликни олдиндан айтиш жуда қийин ва одатда энгил ва камдан-кам учрайди. Қишда одатда этарли миқдорда ёғингарчилик бўлади, уларнинг кўп қисми июн ойига тўғри келади (ўртача 80 мм). Аёзлар жуда кам учрайди; энг машҳур ҳолатлар 1908-йил июл ва 1982-йил июл ойларида қайд этилган . Умуман олганда, Лофти тог'и ва Аделаида тепаликларининг бошқа баъзи минтақаларидан ташқари, бу жойларда сезиларли қор ёғмайди .

Аделаида иқлими
Кўрсаткич Январ Феврал март апрел май июн июл август Сиз. Октябр ноябр декабр Йил
Мутлақ максимал, °C 45,7 44,3 41,9 36,9 29,2 25,4 23,1 30,4 34,3 39,0 43,0 42,5 45,7
Ўртача максимал, °C 28,8 29,4 26,1 22,4 18,9 16,1 15,3 16,5 18,8 21,5 24,8 26,8 22,1
Ўртача ҳарорат, °C 22,8 23,3 20,6 17,3 14,5 12,2 11,4 12,4 14,2 16,4 19,3 21,2 17,1
Ўртача минимал, °C 16,8 17,2 15,0 12,2 10,1 8,2 7,4 8,2 9,6 11,3 13,8 15,5 12,1
Мутлақ минимал, °C 9,2 9,5 7,2 4,3 1,5 −0,4 0,4 1,6 2,6 4,7 5,7 8,0 −0,4
Ёғингарчилик даражаси, мм 19,7 12,7 26,5 39,3 61,1 79,9 76,9 69,9 58,6 41,5 30,3 30,1 544,6
Сув ҳарорати, °C 20 19 18 18 16 14 16 16 17 18 18 19 17
Манба: Австралия метеорология бюроси

Ривожланиш тарихи

Британия аҳоли пунктларидан олдинги даврда Аделаида ҳудудида Каурна абориген қабиласи яшаган. Улар замонавий Аделаида текисликлари ва унинг атрофидаги ҳудудларга эгалик қилишган – жанубдаги Кейп Жервисдан шимолдаги Порт-Вейкфилдгача . Қабиланинг ўзига хос маросимлари шаҳар атрофидаги тепаликлар ҳудудида бошқариладиган ўрмон ёнғинларини ўз ичига олган. Европанинг ўрнашиши натижасида аборигенлар бу ҳудудлардан қувиб чиқарилди ва 1852-йилга келиб аҳолини рўйхатга олиш натижаларига кўра улар 650 кишини ташкил қилди ва қабила сони доимий равишда камайиб борди[9][10].

Жанубий Австралия 1836-йил 28-декабрда Гленелг шимолидаги Аделаида чеккасида жойлашган эски гум дарахти ёнида расман Британиянинг янги провинсияси деб эълон қилинди . Бугун Жанубий Австралияда бу кун эълон қилинган кун . Янги колония пойтахти учун жой полковник Уилям Лайт томонидан танланган ва режалаштирилган . 1823-йилда Лайт Сицилиянинг Катания шаҳри ҳақида шундай деб ёзган эди : „Шаҳарнинг иккита асосий кўчаси тўғри бурчак остида кесишади ва квадрат ҳосил қилади ва шимол ва жануб, ғарбий ва шарққа ўтади. Улар кенг ва кенг бўлиб, ҳар бирининг узунлиги бир чақиримга етади“. Бу шаҳар режасининг асосига айланди. Нур шаҳарни Торренс дарёси қирғоғида жойлашган баланд заминда қуришни талаб қилди, бу янги колония учун ичимлик сувининг асосий манбаи бўлди. Режалаштиришнинг бу тури шаҳарнинг асл режаси чегараларининг ривожланиши ва кенгайиши билан кам ўзгаришини назарда тутган. Одатда эски шаҳарлар йўлларни кенгайтириши ва парклар қўшиши керак, Аделаида эса улар бошидан бери мавжуд. Аделаида эркин кўчманчилар колониясининг марказига айланди, бу фуқаролар эркинликлари ва диний таъқиблардан озодликни кафолатлади. Бу маҳкум аҳоли пунктлари сифатида бошланган Сидней ёки Ҳобарт шаҳарни ажратиб туради.

Аделаиданинг дастлабки тарихи иқтисодий беқарорлик ва қобилияциз раҳбарлик билан ажралиб турарди. Жанубий Австралиянинг биринчи генерал-губернатори Жон Ҳиндмарш шаҳарни режалаштириш ва ривожлантириш борасида Лигҳт билан тез-тез тўқнаш келди . Аделаида атрофидаги тепаликлар Лигҳт томонидан сотиш учун тайёрланган. Ҳаммаси бўлиб 405 км² эрни сотиш режалаштирилган эди. Шаҳар иқтисодиёти 1838-йилда Янги Жанубий Уэлс ва Тасманиядан чорва моллари олиб келинганидан сўнг кўтарила бошлади. Қўйчилик ва жун савдоси вилоятнинг дастлабки иқтисодиётининг асосига айланди. Бу вақтга келиб, Лигҳтнинг эрни сотишга тайёрлаш ишлари тугалланди ва дастлабки колонистларга катта ерлар таклиф қилинди. 1860-йилга келиб, шаҳар жанубдаги Энcоунтер Бай шаҳридан шимолдаги Клер шаҳригача бўлган буғдой далалари билан ўралган эди.

1838-йил охирида Ҳиндмарш губернатор сифатида Жорж Гаwлер билан алмаштирилди, у губернаторнинг қароргоҳи, полиция казармалари ва Порт Аделаидада искала ва божхона биносини қуришни ўз зиммасига олди . Давлат хизматчилари ва миссионерлар учун уй-жой, шунингдек, бир нечта полиция участкалари қурилди. Унинг ҳукмронлиги даврида шаҳар иқтисодиёти ривожланди, лекин у фаровонликдан йироқ эди: колония доимий равишда қарзга ботиб, ўз ҳаётини сақлаб қолиш учун Лондоннинг молиявий ёрдамига таянган.

1841-йилда Гаwлер чақириб олинди ва унинг ўрнига сер Жорж Эдвард Грей тайинланди . Кучли қаршиликни энгиб, Грей давлат харажатларини камайтирди, аммо бу чоранинг таъсири аҳамияциз эди. Худди шу йили Глен Осмондда кумуш топилди, қишлоқ хўжалиги жадал ривожланди ва штат бўйлаб кон қазиш ишлари бошланди. Грей губернаторликни тарк этганда, шаҳар гўшт, жун, вино, мева ва буғдой экспорт қиларди, бу 1842 йилдагидан катта яхшиланиш, шаҳар уйларининг учдан бир қисми ташлаб кетилган.

Элдер Паркдаги Ротунда Аделаиданинг Австралиянинг қолган қисми билан савдо алоқалари 1853-йилда шаҳарда яшовчи Френсис Каделл томонидан Мюррей дарёсида навигация муваффақиятли бошланганидан кейин ўрнатилган .

1856-йилда Британия парламенти янги конституцияни ратификация қилгандан сўнг, Жанубий Австралия маҳаллий ҳукумат колониясига айланди. Яширин овоз бериш амалиёти жорий этилди ва 1857-йил 9-мартда икки палатали парламент сайланди . Бу вақтга келиб ҳудуд аҳолиси 109 917 киши эди[11].

1860-йилда Торндон сув омбори очилиб, шаҳар учун муқобил сув манбаи бўлди. 1867-йилда Аделаидада газли кўча ёритгичлари пайдо бўлди. 1872-йилда Аделаидадан Дарвин портига деярли 4000 км масофада ўша пайтдаги Австралия колонияларини Шарқий Ҳиндистон телеграф тармоғи билан боғлайдиган телеграф линияси очилди . Аделаида университети 1874-йилда ташкил этилган . 1881-йилда Жанубий Австралиянинг санъат галереяси очилди . 1896-йилда яна бир сув омбори очилди - Ҳаппй Валлей .

ХИХ асрнинг охирида шаҳарда сезиларли савдо амалга оширилди, кўплаб банклар ва бошқа тижорат муассасалари пайдо бўлди. Шимолдаги Аделаидадан конлар жойлашган Бурра Хедгача 226 км темир йўл қурилган . 1890-йилларнинг охирида Австралия кучли иқтисодий депрессияга учради, бу эса қуруқлик буми ва назорациз кенгайиш даврини тугатди. Мелбурндаги молия институтлари ва Сиднейдаги банклар ёпилди. Мамлакатда туғилиш даражаси сезиларли даражада камайди, иммиграция деярли тўхтади. Жанубий Австралиянинг умумий экспорти деярли икки баравар камайди. 1884-йилда қурғоқчилик ва ёмон ҳосил штатдаги вазиятни ёмонлаштирди, бу эса баъзи оилаларнинг Ғарбий Австралияга кўчиб кетишига сабаб бўлди . Сидней ва Мелбурннинг йирик шаҳарлари билан таққослаганда, Аделаида қийинчиликлардан нисбатан осон омон қолди, улар ҳали ҳам олтин тўлқинининг оқибатлари билан курашмоқда . Бундан ташқари, Брокен Ҳилл шаҳрида кумуш ва қўрғошин конларининг топилиши вазиятни энгишга ёрдам берди. Бюджет тақчиллиги бор-йўғи бир йил давомида қайд этилди, аммо ҳукумат харажатларни жиддий қисқартиришга мажбур бўлди. Турғунликдан таъсирланмаган шаҳар иқтисодиётининг ягона тармоқлари вино ва мис ишлаб чиқариш эди.

1900-йилда шаҳарда электр кўча ёритгичлари ўрнатилди ва 1909-йилда биринчи йўловчилар электр трамвайлар билан ташила бошланди. Биринчи жаҳон урушида 28 минг киши қатнашди. Аделаида иқтисодиёти урушдан кейинги бумни бошдан кечирди, аммо кетма-кет қурғоқчилик 1930-йилларда яна бир таназзулга олиб келди. Вазият кучли раҳбарият туфайли тикланди. Иқтисодиётнинг иккиламчи сектори хом ашё қазиб олишда устунлик қила бошлади, бу эса минтақанинг ресурсларга қарамлигини камайтиради. 1933-йилги аҳолини рўйхатга олиш штат аҳолисини 580,949 кишини кўрсатди, бу бошқа штатларга қараганда кичикроқ ўсиш, бу минтақанинг иқтисодий қийинчиликлари билан боғлиқ.

Иккинчи Жаҳон уруши Томас Плейфорд ИВ ҳукумати даврида Аделаида иқтисодиётини ривожлантириш ва диверсификация қилиш учун туртки бўлди, у бу минтақада саноатни ривожлантиришга аҳамият берди, бу Австралиянинг бошқа шаҳарларига қараганда кўпроқ ҳимояланган. Урушда 70 000 киши қатнашди ва бу даврда штатнинг яна бир порти Уялла шаҳрида (Аделаидадан 395 км шимол-ғарбда) кемасозлик ривожланди.

Шу даврдан бошлаб Жанубий Австралия ҳукумати минтақанинг урушдан кейинги ишлаб чиқариш имкониятларидан фаол фойдалана бошлади. 1954-йилда Маннум қувури шаҳарни Муррей дарёсидан тоза сув билан таъминлади ва 1955-йилда Вест-Бич чеккасида халқаро аэропорт очилди . 1974-1973-йилларда ташкил этилган Иммигрантларга ёрдам дастури бутун дунёдан 215 000 иммигрантни минтақага олиб келди.

1970-йилларда Дунстан ҳукумати шаҳарнинг маданий ривожланишига, ижтимоий ислоҳотларни жорий этишга ва шаҳарда санъатни ривожлантиришга катта эътибор қаратди. 1985- ва 1996-йиллар оралиғида Аделаида шарқий боғларда жойлашган кўча палласида Формула 1 мусобақаларини ўтказди[12]. Штатнинг асосий банкининг ишдан чиқиши, Стандард & Поор’с Аделаидага ААА кредит рейтингини берган 2004-йилгача давом этган иқтисодий қийинчиликларни келтириб чиқарди[13]. Штат сўнгги йилларда Ранн ҳукумати даврида иқтисодий ўсишни кузатди.

Аҳоли

2011-йилги аҳолини рўйхатга олишда '''Аделаида метрополияси'''нинг аҳолиси 1,230,000 дан ортиқ бўлиб, у Австралиядаги аҳоли сони бўйича бешинчи шаҳарга айланди . 2002-2003-йилларда аҳоли сони 0,6 фоизга ошди, республика бўйича ўртача ўсиш эса 1,2 фоизни ташкил этди. Жанубий Австралиянинг умумий аҳолисининг тахминан 70,3 фоизи Аделаида метрополиясида истиқомат қилади, Жанубий Австралия энг марказлашган штатлардан бири ҳисобланади. Аҳолининг ўсиши кузатилган асосий ҳудудлар Аделаида чеккалари Маwсон Лакес ва Голден Грове эди . Аҳоли 341 227 та уй, 54 826 та уй ёки шаҳарча ва 49 327 та хонадонни эгаллайди.

Шаҳарнинг бадавлат ва ўқимишли аҳолиси қирғоқбўйи ҳудудларида (масалан, Бригҳтон ва Ҳаллетт Cове), шарқий ҳудудларда (Тусмор ва Норвуд) ва жануби-шарқий ҳудудларда (Бернсайд ва шаршара гулли) жойлашган. Деярли ҳар бешинчи шаҳар аҳолиси (17,9%) олий маълумотга эга. Ишчи касбларга эга бўлган шаҳар аҳолисининг сони 1991 йилдаги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра меҳнатга лаёқатли аҳолининг 62,1% дан 2001-йилги аҳоли рўйхатида 52,4% гача камайди.

Аҳолининг аксарияти ўзини христиан деб ҳисоблайди, асосий мазҳаблари католиклар (22,1%), англиканлар (14,0%), пресвитерианлар (8,4%) ва шарқий православлар (3,8%). Аҳолининг тахминан 24% ҳеч қандай черковга мансуб эмас, бу миллий кўрсаткич 18,7% дан сезиларли даражада юқори.

Умуман олганда, Аделаида аҳолиси Австралиянинг бошқа йирик шаҳарларига қараганда тезроқ қармоқда. Шаҳар аҳолисининг тўртдан бир қисмидан сал кўпроқ (26,7%) 55 ва ундан катта ёшдагилар бўлиб, мамлакатдаги ўртача 24,3% ни ташкил қилади. Аделаидада 15 ёшгача бўлган болалар сони энг кам бўлиб, шаҳар аҳолисининг 17,8 фоизини ташкил қилади, бу мамлакатдаги ўртача 19,8 фоизга тенг.

Чет элда туғилган Австралия аҳолисининг улуши умумий аҳолининг 23,7% (262 367) ни ташкил қилади. Уларнинг асосий қисми шаҳарнинг шимоли-ғарбий қисмида (Вудвил ва Атҳол Парк) ва марказий ҳудудларда яшайди. Чет элда туғилганларнинг энг катта гуруҳлари Англия (7,3%), Италия (1,9%), Шотландия (1,0%), Ветнам (0,9%) ва Грециядан (0,9%). Инглиз тилидан ташқари энг кенг тарқалган тиллар италян (3,0%), юнон (2,2%), ветнам (1,2%), мандарин (0,8%) ва кантон (0,7%)[14].

Шаҳар тартиби

Аделаида яхши режалаштирилган шаҳар бўлиб, унинг режаси Австралиянинг биринчи шаҳарсозликчиси полковник Уилям Лайт томонидан тузилган. Аделаида кўчалари тўр бўлиб, унинг марказида („ички шаҳар“) бешта асосий майдон мавжуд ва шаҳар маркази доимий боғлар ҳалқаси билан ўралган. Лигҳтнинг режаси дастлаб кўчманчилар орасида катта иштиёқ уйғотмади. Штатнинг биринчи губернатори Жон Ҳиндмарш ҳам ундан мамнун эмас эди . Бироқ, Лигҳт қаршиликни енгиб, шаҳарга нисбатан ўзининг асл қарашларида туриб олди. Бу жой шаҳарга кўплаб афзалликларни берди: бошиданоқ '''Аделаида''' бир неча қаторли кенг йўлларга эга эди, шаҳарда ҳаракатланиш жуда осон эди ва шаҳар маркази гўзал боғлар билан ўралган эди. Аделаида иккита ҳалқали магистралга эга, бу асл шаҳар режасининг мантиқий давоми. Ички ҳалқа парклар чегараси бўйлаб, ташқи ҳалқа эса шаҳар марказининг узоқ чегараси бўйлаб ўтади[15].

Шаҳар кенгайиб борар экан, у Лигҳтнинг дастлабки режасидан маълум даражада ошиб кетди. ХХ асрнинг иккинчи ярмида кўплаб сунъий йўлдош шаҳарчалар қурилган бўлиб, уларнинг энг йириклари шаҳар шимолидаги Солсбери ва Элизабет эди. Бугунги кунда улар шаҳар марказини тўлиқ ўраб олишади. Аделаида Ҳиллс минтақасининг ривожланиши Жануби-Шарқий магистралнинг қурилиши билан бошланди. Шаҳар жанубида шаҳар қурилишининг ривожланиши Жанубий тезюрар йўлини қуриш заруратини туғдирди. Янги йўллар ўсиб бораётган шаҳар муаммоларини ҳал қилишнинг ягона йўли эмас. О-Бан деб аталадиган нарса, Аделаида 1980-йилларда[16] дуч келган транспорт муаммоларига ноёб ечим намунасидир. 1980-йилларнинг охирида Олтин Грове яқинидаги шаҳарчанинг ривожланиши муваффақиятли шаҳарсозликнинг намунаси деб ҳисобланиши мумкин. Умуман олганда, янги ҳудудлар эски шаҳар атрофи каби асл шаҳар режасига яхши интеграцияланмаган, шунинг учун Аделаида транспорт тизими маълум қийинчиликларга дуч келмоқда, аммо уларни Мелбурн ёки Сиднейдаги транспорт муаммолари билан таққослаб бўлмайди.

Шаҳар атрофи

Аделаида шаҳар атрофидаги барча почта индекслари „5“ рақами билан бошланади.

Иқтисодиёт

Аделаиданинг асосий иқтисодий тармоқлари моддий ишлаб чиқариш, мудофаа ва тадқиқот ва хизматлардир. Бу ерда йирик мудофаа, ишлаб чиқариш ва тадқиқот ҳудудлари жойлашган. Буларга Холден ва Мицубиши автомобилсозлик саноати корхоналари, шунингдек, тиббий асбоб-ускуналар ва электроника ишлаб чиқариш киради. Австралияда ишлаб чиқарилган барча автомобилларнинг деярли ярми Аделаидада йиғилган[17]. Айни пайтда Ҳолден ва Мицубиши заводлари, Тоёта ва Форд заводлари ёпилган. Автомобиллар энди Австралияда ишлаб чиқарилмайди. Глобал медиа-консерни Неwс Cорпоратион ташкил этилган ва 2004-йилгача Руперт Мердок ҳали ҳам ўзининг „маънавий уйи“ деб ҳисоблаган Аделаида шаҳрида жойлашган эди. Австралиянинг энг йирик нефт компанияси Сантос (Жанубий Австралия Шимолий Территорй Оил Сеарч), машҳур Австралия пиво компанияси Cооперс , Ҳаррис Сcарфе дўконларининг йирик тармоғи ва Австралиянинг иккинчи йирик инвестиция компанияси Арго Инвестменц Лимитед Аделаида шаҳрида жойлашган. 1992-йилдан бери Жанубий Австралиянинг асосий банкининг қулаши штат қарзининг кескин ошишига олиб келди (4 млрд. Австралия долларигача). Бу штат ҳукуматини кетма-кет сайлов даврлари учун катта бюджет асосида ишлашга мажбур бўлишига олиб келди, бу эса ҳаражатларни доимий равишда қисқартирди, бу эса ўз навбатида шаҳар ва штатнинг иқтисодий ривожланишига тўсқинлик қилди. Сўнгги пайтларда қарз сезиларли даражада камайди, бу штат ҳукуматига ААА+ кредит рейтингини қайта тиклашга имкон берди[18]. Аделаида иқтисодиёти билан жуда чамбарчас боғлиқ бўлган Жанубий Австралия иқтисодиёти умуман миллий иқтисодиётга қараганда тезроқ ўсишда давом этмоқда[19].

Аделаидада қурилган Cоллинс синфидаги Ранкин сув ости кемаси (ССГ 78) мавжуд.

Аделаидада Австралия мудофаа саноатининг муҳим қисми жойлашган. Бу корхоналар ҳар йили мамлакат бюджетига бир миллиард австралиялик доллардан ортиқ даромад келтиради. Австралиянинг мудофаа сектори компанияларининг 70% Аделаидада жойлашган. Ҳукуматнинг асосий мудофаа тадқиқот институтлари, Мудофаа фанлари ва технологиялари ташкилоти ва бошқа мудофаа саноати тузилмалари Солсберининг Аделаида чеккасида, Эдинбург ҳарбий базаси яқинида жойлашган. Бошқа мудофаа корхоналари (масалан, Сааб Сйстемс) Аделаида Технология Паркида жойлашган. Осборннинг саноат чеккасида жойлашган Австралия сув ости корпорацияси Австралиянинг Коллинз синфидаги сув ости кемаларини лойиҳалаш ва ишлаб чиқариш билан шуғулланади[20] ва яқинда янги самолёт ташувчиларни қуриш учун 6 миллиард долларлик АУД шартномасини қўлга киритди[21].

Шаҳарнинг жами меҳнатга лаёқатли аҳолиси 466 829 нафарни ташкил этади, шундан 62,3 фоизи тўлиқ иш кунида, 35,1 фоизи эса тўлиқ иш кунида ишлайди. Сўнгги йилларда тўлиқ бўлмаган иш кунида (шу жумладан шартнома бўйича) ишлайдиганлар сонининг кўпайиши тенденцияси кузатилди, уларнинг улуши 1991 йилдаги 11,6% дан бугунги кунда деярли учдан бирига ўсди. Меҳнатга лаёқатли аҳолининг 15 фоизи ишлаб чиқариш, 5 фоизи қурилиш, 15 фоизи савдо, 11 фоизи тадбиркорлик, 7 фоизи таълим, 12 фоизи соғлиқни сақлаш ва ижтимоий хизматлар соҳаларида банд. 15 ёшдан ошганлар учун ўртача шахсий даромад ҳафтасига 447 долларни ташкил этди, мамлакат бўйича ўртача 466 доллар. Уй хўжаликларининг ўртача даромади ҳафтасига $ 1,137 ни ташкил этди, мамлакат бўйича ўртача $ 1,171[14]. Аделаидадаги яшаш харажатлари ва мулк қиймати Австралиянинг бошқа шаҳарларига қараганда анча паст. Аделаидадаги уй-жойнинг ўртача нархи Сиднейникининг ярмини ташкил этади ва Мелбурндаги уй-жой нархининг тахминан 75% ни ташкил қилади . 2007-йил март ойида ўртача ишсизлик даражаси 6,2% ни ташкил этди[22]. Шимолий чекка ҳудудларда яшовчилар ўртасида ишсизлик Аделаиданинг бошқа ҳудудларига қараганда сезиларли даражада юқори 8,3%, шарқий ва жанубий чекка ҳудудларда эса бу кўрсаткич мос равишда 4,9% ва 5,0% да ўртача кўрсаткичдан пастдир[23].

Транспорт

Аделаида Австралия қитъасининг жанубий қисмининг марказида жойлашган бўлиб, уни мамлакатнинг шарқий ва ғарбий ҳудудларини боғлайдиган асосий транспорт марказига айлантиради. Шаҳар ривожланган жамоат транспорти тизимига эга, у кенг автобус йўналишларини (шу жумладан машҳур О-Бан), шаҳарлараро поэздлар ва трамвай линияларини ўз ичига олади. Аделаидадан Гленелггача бўлган трамвай линияси яқинда узайтирилди ва таъмирланди ва ҳозир шаҳар марказидан шимолдан жануби-ғарбга ўтади. Тарихий жиҳатдан, Аделаида бўйлаб ҳаракатланиш Австралиянинг бошқа пойтахтларига қараганда анча осон бўлган, чунки шаҳарнинг дастлабки ривожланишидан бери кенг кўчалар ва кўп полосали йўллар қурилиши туфайли. Аделаидани ҳазил билан „йигирма дақиқалик шаҳар“ деб аташган – чеккадан бизнес марказига бориш учун ўртача шунча вақт керак бўлган. Бироқ, сўнгги пайтларда йўл тармоғи транспорт воситалари сонининг кўпайиши билан курашишда қийинчиликларга дуч келмоқда[24].

Аделаидада учта асосий магистрал бор, улардан иккитаси тезкор йўллардир. Жануби-шарқий автомагистрали шаҳарни Аделаида Ҳиллс минтақаси билан боғлайди ва шарқда Муррай кўпригигача чўзилади. Порт Ривер Шимолий экспресс йўли Аделаида денгиз портини федерал магистраллар билан боғлайди. Жанубий экспресс йўли – бу Аделаиданинг жанубий чеккаларини шаҳар маркази билан боғлайдиган тескари автомагистрал. Аделаида шимолидаги Гаwлер атрофидаги айланма йўл ҳам қулай транспорт коридорини таъминлайди. 2008-йилда янги тезюрар йўл (Шимолий) қурилиши, шунингдек, Жанубий магистрални реконструксия қилиш, жумладан, уни кенгайтириш ва бир нечта транспорт пунктлари қурилиши бошланди. Ушбу лойиҳаларнинг тугалланиши жанубдан шимолга шаҳар марказини четлаб ўтиш орқали транспорт ҳаракатини ташкил қилиш ва жанубий чекка чекка ҳудудлар билан алоқа муаммосини ҳал қилиш имконини беради[25].

Аделаида халқаро аэропорти шаҳарнинг ғарбий қисмида (шаҳар марказидан атиги етти километр узоқликда) жойлашган бўлиб, Австралиядаги энг янги ва энг замонавий аэропорт терминалидир. Аэропортнинг сиғими йилига 6,3 миллион йўловчини ташкил этади. Ички ва халқаро рейсларни бирлаштирган аэропорт биноси эскирган терминал ўрнига қурилган. Аэропорт барча турдаги самолётларни, шу жумладан Аирбус А380 ни қабул қилиш учун сертификатланган. 2007-йил март ойида Аделаида аэропорти халқаро аэропортлар рейтингида 5 дан 15 миллионгача йўловчилар тоифасида иккинчи ўринни эгаллади ва тегишли мукофот олди [26]. Аэропорт бир вақтнинг ўзида 27 та самолётни қабул қилиш ва соатига 3000 йўловчига хизмат кўрсатиш имкониятига эга. Аделаиданинг иккинчи аэропорти Парафилд асосан умумий авиация операциялари учун ишлатилади. У шаҳар марказидан 18 километр шимолда жойлашган.

Соғлиқни сақлаш

Шаҳардаги биринчи шифохона 1840-йилда ташкил этилган Қироллик Аделаида касалхонаси (РАҲ) эди. Бугунги кунда бу шаҳарнинг энг йирик шифохоналаридан бири ва Аделаида университети тиббиёт мактаби учун ўқув сайти. Касалхона сиғими 705 ўринга мўлжалланган. Бошқа ихтисослашган РАҲ бўлинмалари Аделаида чеккасида жойлашган – Нортҳфиэлд ва Гленсиде шаҳридаги Ҳампстеад реабилитация маркази . Аделаиданинг бошқа йирик соғлиқни сақлаш муассасалари шаҳарнинг шимолий қисмида жойлашган Болалар ва аёллар касалхонаси (305 ўринли); Вудвилда жойлашган Қиролича Елизавета касалхонаси (340 ўринли), шунингдек Бедфорд Паркда жойлашган Флиндерс тиббиёт маркази (500 ўринли). Ушбу шифохоналар тиббиёт мактаблари – Аделаида университети ва Флиндерс университети билан боғланган.

2007-йил июн ойида штат ҳукумати шаҳарнинг соғлиқни сақлаш соҳасини кенгайтириш режаларини эълон қилди, шу жумладан марказий станция ғарбидаги эски темир йўллар эгаллаган ерларда янги касалхона қурилиши. Янги шифохона Қироллик касалхонаси ўрнини эгаллайди. Унинг ҳажми 800 ўринли бўлади ва нархи 1,7 миллиард Австралия долларидан ошади[27].

Ушбу режаларга қўшимча равишда, жанубдаги Флиндерс тиббиёт маркази ва Элизабетҳ минтақасидаги Лелл МаcАwин касалхонаси учун катта кенгайтмалар эълон қилинди. У шимолий чекка ҳудудлар учун асосий тиббиёт марказига айланади. Қиролича Елизавета касалхонаси, Модбери касалхонаси ва Норланг касалхонасини ихтисослашган жарроҳлик марказларига айлантириш режалаштирилган[28].

Таълим

Аделаидадаги мактабда таълим турли давлат ва хусусий мактаблар томонидан таъминланади ва штат ҳукумати мас’улияти ҳисобланади. Таълим муассасалари Жанубий Австралия таълим сертификати (САCЕ) стандарти ёки Халқаро бакалавр (ИБ) асосида ишлайди.

Аделаидадаги олий таълим тизими яхши ривожланган, саккизта ТАФЕ ўқув марказларидан бештаси фақат шаҳар марказида жойлашган . Улар университетдан ташқари олий таълимга ихтисослашган бўлиб, унга қимматли муқобил таклиф қилади. Жанубий Австралиянинг учта университети ҳам Аделаида шаҳрида жойлашган. Аделаида университети Саккизлик университетлар гуруҳи ва Австралиядаги учта энг қадимги университетлардан биридир. Шаҳарда ушбу университетнинг бешта кампуси мавжуд. Жанубий Австралия университети 1991-йилда Жанубий Австралия технология институти ва Жанубий Австралия аспирантура коллежининг бирлашиши натижасида ташкил топган. Унинг бешта кампусидан тўрттаси шаҳарда, иккитаси марказда жойлашган. Бедфорд Парк ҳудудида жойлашган Флиндерс университети британиялик кашшоф ва тадқиқотчи Метю Флиндерс шарафига номланган ва 1966-йилда ташкил этилган. Бу тиббиёт мактаби ва Флиндерс тиббиёт марказини ўз ичига олган кичик ўқув муассасаси. АҚШнинг етакчи хусусий Карнеги Меллон университети 2006-йилда Аделаидада Австралия ва АҚШ даражаларини таклиф қилувчи иккита кампус очди. Хайнц мактаби ахборот технологиялари ва давлат бошқарувини ўрганишга ихтисослашган . У шаҳарнинг энг марказида, Виктория майдонида жойлашган. Ушбу муассасанинг яна бир кампуси медиа ва кўнгилочар тадқиқотларга ихтисослашган. Ушбу муассасалар Австралия ва хориждан кўплаб талабаларни жалб қилиб, Аделаиданинг „Таълим шаҳри“ сифатидаги обрўсини мустаҳкамлайди[29].

САБРЕНет, оптик толали ахборот тармог'и, Аделаидадаги барча университетлар, технопарклар, тадқиқот марказлари, коллежлар ва баъзи мактабларни ягона ахборот майдонига боғлайди.

Манбалар

  1. ↑ Австралия // Жаҳон атласи  / комп. ва тайёргарлик таҳрирга. 2009 йилда "Картография" ПКО; Ч. эд. Г. В. Поздняк . - М  .: ПКО "Картография": Оникс, 2010. - П. 188-189. — ИСБН 978-5-85120-295-7 (Картография). — ИСБН 978-5-488-02609-4 (Оникс).
  2. ↑ Аделаида // Чет элларнинг географик номлари луг'ати / реп. эд. А. М. Комков . - 3-нашр, қайта ко'риб чиқилган. ва қо'шимча - М .: Недра , 1986. - Б. 10.. 
  3. ↑ Бу фақат шаҳар аҳолисига тегишли.
  4. ↑ Аделаида 2011 йилги аҳолини ро'йхатга олиш ма'лумотлари э'лон қилинганида аниқланди . Австралия статистика бюроси (2011). Кириш санаси: 2012 йил 25 июл. Архивланган 2018 йил 25 декабр.
  5. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  6. ↑ Поспелов Э. М. Дунёнинг географик номлари. Топонимик луг'ат / эд. Р. А. Агеэва. - М .: Русча луг'атлар, 1998. - С. 24. - 504 б. - 3000 нусха. - ИСБН 5-89216-029-7 .. 
  7. ↑ Энциклопедик луг'ат (86 жилдда). И жилд (1): А - Олтой / Профессор И. Э. Андриэвский томонидан таҳрирланган. Нашриётчилар: Ф. А. Брокхауз (Лейпциг), И. А. Эфрон (Санкт-Петербург). - Санкт-Петербург: Семеновская Тйпо-Литограпҳй (И. А. Эфрон), Фонтанка, Но 92. - 1890. - п. 171. 
  8. ↑ Инглиз географик номларини рус тилига таржима қилиш бо'йича ко'рсатмалар. ГКИНП-83. - М.: ЦНИИГАиК, 1975. - Б. 38. 
  9. ↑ Аделаида Кенгашининг номлаш амалиёти, Католик университетининг изни билан . Кириш санаси: 2007 йил 11 сентябр.Архивланган2009 йил 13 октябр.
  10. ↑ Жанубий Австралия жой номлари. Жанубий Австралия ҳукумати ҳурмати .2007-йил 30-сентабрдаасл нусхаданархивланган
  11. ↑ Блер, Роберт Д. Жанубий Австралия тарихидаги воқеалар 1834-1857 (инглизча) . Жанубий Австралия кашшофлар уюшмаси (2002 йил 15 апрел). Кириш санаси: 2006 йил 10 май. Архивланган 2011 йил 7 июн.. 
  12. ↑ Аделаида ко'часи  даври . Формула 1 ма'лумотлар базаси (2006 йил 28 сентябр). Кириш санаси: 2024 йил 1 январ. Асл нусхадан 2011 йил 17 августда архивланган.
  13. ↑ "Ҳар томонлама мамлакат", Тҳе Аустралиан , п. 14, 2004-09-29
  14. ↑ 14,0 14,1 Аделаида (Статистика бо'лими), хушмуомалалик билан Австралия Статистика Бюроси . Кириш санаси: 2007 йил 11 сентябр.Архивланган2007 йил 30 август.
  15. ↑ Аделаиданинг ички ва ташқи ҳалқа ё'ллари, Жанубий Австралия транспорт департаменти одобли .2014-йил 6-мартда асл нусхаданархивланган
  16. ↑ Аделаида автомагистрали - МАТС-дан Порт Ривер  Эхпрессwайгача бо'лган тарих . Озроадс .2011-йил 9-июлда асл нусхадан архивланган .
  17. ↑ Жанубий Австралия ма'лумот вараг'и: Автомобил, хушмуомалалик бизнеси Жанубий Австралия .2003-йил 7-апрелдаасл нусхаданархивланган (.пдф)
  18. ↑ Жанубий Австралиянинг кредит рейтинги энг юқори, хушмуомалалик билан бизнес Жанубий Австралия . 2007-йил 12-сентабрда олинди.Асл нусхадан2022-йил 1-майда архивланган.. 
  19. ↑ Жанубий Австралиянинг иқтисодий ко'рсаткичлари янгиланиши, Жанубий Австралия бизнеси билан .2006-йил 17-февралдаасл нусхаданархивланган (.пдф)
  20. ↑ Флот - Қироллик Австралия денгиз флоти . Кириш санаси: 2007 йил 12 сентябр. Архивланган 2021 йил 19 март.
  21. ↑ Жанубий Австралия: Мудофаа саноати танлови, Дефенсе СА . Кириш санаси: 2007 йил 12 сентябр.Асл нусхадан2008 йил 9 майда архивланган.
  22. ↑ Аделаида, меҳнат бозори ҳақида ма'лумот портали .2007-йил 4-сентабрда асл нусхаданархивланган. 
  23. ↑ СА Минтақавий ишчи кучи ма'лумотлари, Австралия Статистика Бюроси Ишчи кучи Со'рови .2007 йил 19 июндаархивланган
  24. ↑ Метро Малcонтент - Йигирма дақиқалик шаҳар энди ё'қ . Қироллик автомобил ассоциацияси, Жанубий Австралия (2005).2009 йил 15 январда архивланган . (1,18 МБПДФ). 
  25. ↑ Жанубий ё'лни янгилаш. 2008-йил 8-октабрда олинди . Асл нусхадан 2008-йил 20-ноябрда архивланган.
  26. ↑ Иннес, Стюарт (2005-01-10), "Супер лайнер янги аэропортимизга қо'нишга рухсат берилди", Реклама берувчи
  27. ↑ Оуэн, Майкл (2007-06-07), "800 о'ринли, вертолёт майдончаси ва темир ё'л станцияси: Бизнинг "Марж" касалхонаси", Реклама берувчи , п. 5
  28. ↑ Янгиликлар: 1,7 миллиард долларлик янги касалхона сог'лиқни сақлаш  ислоҳотига бошчилик қилади . Жанубий Австралия ҳукумати (2007 йил 27 июн). Кириш санаси: 2024 йил 1 январ.2009 йил 15 августда асл нусхадан архивланган.
  29. ↑ Уй - Аделаида шаҳар кенгаши. 2004-йил 11-апрелда асл нусхадан архивланган 



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Adelaida" dan olindi