Adnan Menderes
Али Аднан Эртекин Мендерес (туркча: [адˈнан ˈмæндеɾэс]; 1899 — 17-сентабр 1961) 1950-йилдан 1960-йилгача Туркиянинг Бош вазири бўлиб хизмат қилган турк сиёсатчиси эди. У 1946-йилда Демократик партияни (ДП) тузганлардан бири бўлиб, у Туркиянинг тўртинчи қонуний мухолиф партияси бўлган. У 1960-йилги давлат тўнтаришидан кейинги ҳарбий хунта даврида икки нафар бошқа вазирлар, Фатин Рüşтü Зорлу ва Ҳасан Полаткан билан бирга суд қилиниб, осиб ўлдирилган. Унинг бошқаруви даврида Туркия Корея урушида иштирок этди ва 1952-йилда НАТОга қабул қилинди[1]. У ҳарбий тўнтаришдан кейин қатл этилган сўнгги турк сиёсий раҳбари ҳисобланади. Шунингдек, у Туркия Республикасининг тўртта сиёсий етакчисидан бири бўлиб, қолганлари Кемал Отатüрк, Сулейман Демирел ва Турғут ўзалдир.
| Аднан Мендерес | |
|---|---|
|
Аднан Мендерес 1939-йилда | |
| Туркиянинг 9-Бош вазири | |
|
Мансаб даври 22-май 1950 – 27-май 1960 | |
| Президент | Cелâл Баяр |
| Ўтмишдоши | Şэмсеттин Гüналтай |
| Вориси | Cемал Гüрсел |
| Шахсий маълумотлари | |
| Таваллуди |
1899-йил Коçарлı, Усмонли империяси |
| Вафоти |
17-сентябр 1961-йил (агед 62) İмралı, Туркия Республикаси |
| Ўлим сабаби | Осиб ўлдириш |
| Сиёсий партияси |
СCФ (1930) CҲП (1930–1945) Мустақил (1945–1946) ДП (1946–1960) |
| Турмуш ўртоғи |
Беррин Мендерес (турм. 1928) |
| Болалари | |
| Таълим | Şиринер Америка коллежи |
| Алма матер | Анқара университети (ҳуқуқ соҳасида бакалавр) |
| Имзоси |
|
Ҳаёти ва фаолияти
Аднан Мендерес 1899-йилда Коçарлı, Айдинда, бой ер эгаси, келиб чиқиши Қрим татарларидан бўлган оилада туғилган[2]. Бошланғич мактабни якунлаганидан сўнг Мендерес Измирдаги Америка коллежида ўқиди[3]. У Туркия мустақиллик уруши даврида босқинчилик қилган юнон армиясига қарши жанг қилди ва шу сабабдан фахрий медал билан тақдирланди[4]. Аднан Мендерес Анқара университети Ҳуқуқ мактабини тамомлади. 1930-йилда Аднан Мендерес Айдинда қисқа умр кўрган Либерал республика партиясининг (туркча: Сербест Cумҳуриет Фıркасı) бўлимини ташкил қилди[5]. Партия ўзини ўзи тарқатгач, уни шахсан Отатüркнинг ўзи ҳукмрон Жумҳурият Халқ партиясига қўшилишга таклиф қилди ва 1931-йилда партия етакчилари томонидан Айдин депутати этиб танланди. 1945-йилда Аднан Мендерес яна икки ҳамкори билан бирга Исмет Инонунинг миллийлаштириш сиёсатига ички партия мухолифлиги туфайли партиядан ҳайдалди.
1945-йил июн ойида Мендерес Cелâл Баяр, Фуат Кöпрüлü ва Рефик Коралтан билан бирга ўзларининг Тўрт имзоли таклифларида кўпроқ сиёсий ва демократик эркинлик талаб қилдилар[6]. Бу таклиф Туркия парламентининг ҳеч бир аъзоси томонидан, таклифни парламентга киритган тўрттасидан ташқари, қўллаб-қувватланмади ва 1945-йил сентабрига келиб[6], Мендерес, Кöпрüлü ва Коралтаннинг барчаси Туркия ҳукуматига мухолифликлари сабабли ЖХПдаги аъзолигидан маҳрум этилди[7]. Шундан сўнг Баёр парламентдан, кейинроқ эса партиядан ҳам истеъфо берди[8]. 1946-йил 7 январда бу тўрт киши Демократик партияни (ДП) туздилар[9] ва 1946-йилги сайловларда Мендерес Кüтаҳядан Демократик партия депутати этиб сайланди[10].
Фахрий унвон ва медаллар
Туркия: Мустақиллик медали, Туркия Буюк Миллат Мажлиси томонидан берилган (1931)[11].
Япония: Кўтарилаётган қуёш ордени, Япония ҳукумати томонидан берилган (1958)[12].
Манбалар
- ↑ Еşи̇лбурса, Беҳçэт К. (1999). "Туркей'с Партиcипатион ин тҳе Миддле Эаст Cомманд анд Иц Адмиссион то НАТО, 1950-52". Миддле Эастерн Студиэс 35 (4): 70–102. дои:10.1080/00263209908701287. ИССН 0026-3206. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/4284040.
- ↑ Айдемир, Şэвкет Сüрейя. Мендерес’ин Драмı. Ремзи Китабеви, 1984, п. 18.
- ↑ Каяcан-Cангул, Бирcан (Жулй 23, 2023). "Баşвекил Аднан Мендерес'ин Окул Йıлларı: Маҳалле Мектеби'нден Анкара Ҳукук Факüлтеси'не". Жоурнал оф Cоммуниcатион, Соcиологй анд Ҳисторй Студиэс 3 (1): 69–79. ҳттп://cосоҳис.cом/Макалелер/1020710731_6.пдф.
- ↑ „Аднан Мендерес (1899 - 1961)“. кимкимдир.ген.тр. 2015-йил 13-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 7-сентябр.
- ↑ Эрик Жан Зüрчер, Туркей: а модерн ҳисторй, И. Б. Таурис, 2004, ИСБН 978-1-86064-958-5 п. 397
- ↑ 6,0 6,1 Ҳепер, Метин; Ландау, Жаcоб М.. Политиcал Партиэс анд Демоcраcй ин Туркей (эн). И.Б. Таурис, 1991 — 120-бет. ИСБН 1850433003.
- ↑ Финдлей, Cартер В.. Туркей, Ислам, Натионалисм, анд Модернитй: А Ҳисторй, 1789-2007 (эн). Яле Университй Пресс, 21 Септембер 2010 — 268-бет. ИСБН 978-0-300-15260-9.
- ↑ Ҳепер, Метин; Ландау, Жаcоб М. (1991), п. 121
- ↑ Ҳепер, Метин; Ландау, Жаcоб М. (1991), п. 119
- ↑ Şафак, Ени „Элеcтион Ресулц 1946 - Генерал Элеcтион Ресулц“ (тр-ТР). Ени Şафак (2020-йил 22-июл). Қаралди: 2020-йил 22-июл.
- ↑ „Мендерес'э "Атнан" адıйла İстиклал Мадалясı верилмесине илиşкин карарнаме Меcлис Кüтüпҳанеси'нин арşивине гирди“. www.аа.cом.тр. Қаралди: 2025-йил 26-ноябр.
- ↑ „Çавуşоğлу'на Жапоня İмпараторундан девлет ниşанı“. www.аа.cом.тр. Қаралди: 2025-йил 26-ноябр.