Ziyosfera

Aethiopia

Геродотга кўра, аҳоли яшайдиган дунё: Ливия (Африка) Африка шохидан жанубга чўзилиб, яшаш учун яроқсиз чўлда тугайдиган деб тасаввур қилинади. Яшаш мумкин бўлган дунёнинг энг жанубий чеккаларида яшовчи барча халқлар эфиопияликлар деб номланади (қора терисидан кейин). Қитъанинг ўта жануби-шарқида узоқ умр кўришлари учун макробийлар жойлашган.

Қадимги Эфиопия, (юнонча: Αἰθιοπία; Эфиопия номи билан ҳам танилган) 1 чи марта классик ҳужжатларда Суданнинг юқори Нил минтақасига, шунингдек, Саҳрои Кабирнинг жанубидаги айрим ҳудудларга нисбатан географик атама сифатида пайдо бўлади. Бу ҳақда энг биринчи эслатма Гомернинг асарларида учрайди: 2 марта Илиадада ҳамда 3 марта Одиссейда. Юнон тарихчиси Геродот „айниқса“ бу апелляциядан Африканинг Саҳрои Кабирнинг ўша пайтда яшашга яроқли дунёда маълум бўлган қисмларига мурожаат қилиш учун фойдаланади.

Этимология

Юнонча исм Аитҳиопиа (юнонча: Αἰθιοπία қадимги юнонча: Αἰθίοψ дан) икки юнонча сўздан олинган бирикма: қадимги юнонча: αἴθω + қадимги юнонча: ὤψ. Персеус лойиҳасига кўра, бу белги от шаклида куйган юз ва сифатдош шаклида қизил-жигарранг сифатида тўғри таржима қилинади[1][2]. Шундай қилиб, у Гомер давридан бери қора танли популяциялар учун ноаниқ атама сифатида ишлатилган.[3] Бу атама қадимги географлар, биринчи навбатда ўша пайтдаги Нубия (қадимги Судан)да кузатув доирасига кирганда бундай халқларга нисбатан қўлланган. Географик билимларнинг кенгайиши билан эксоним кетма-кет Саҳара остидаги бошқа баъзи ҳудудларга тарқалди. Классик антик даврда Африка (ёки „Қадимги Ливия“) атамаси Саҳрои Кабирдан жанубий Африканинг бирон бир қисмига эмас, балки ҳозирги Мағриб деб номланувчи ва жанубий Нил дарёсининг ғарбий қисмидаги барча чўл эрларига ишора қилган.

Геродотдан олдин

Гомер (тах. Милоддан аввалги ВИИИ аср) биринчи бўлиб" юнонча: Αἰθίοπες" ни эслатиб ўтган, қадимги юнонча: Αἰθιοπῆες), улар денгиз томонидан „шарқий“ (қуёш чиқишида) ва „ғарбий“ (қуёш ботишида) га бўлинган дунёнинг шарқий ва ғарбий чеккаларида жойлашганлигини ёзади. Илиаданинг 1-китобида Тҳетис Зевс билан учрашиш учун Олймпусга ташриф буюради, аммо учрашув қолдирилди, чунки Зевс ва бошқа худолар йўқ, Эфиопияликлар юртига ташриф буюришади.

Ва Одйссейнинг 1-китобида Афина Зевсни Одйссейни охир-оқибат уйига қайтишига фақат Посеидон Аитҳиопияда бўлганлиги ва эътироз билдира олмагани учун ишонтиради.

Гесиод (тах. Милоддан аввалги ВИИИ аср) Мемнон ҳақида „Эфиопия қироли“ сифатида гапиради[4].

Милоддан аввалги 515-йилда Каряндалик Скилакс Аҳамонийлар империясининг Дариус И буйруғига биноан Арабистон ярим оролини айланиб ўтиб, Ҳинд дарёси, Ҳинд океани ҳамда Қизил денгиз бўйлаб сузиб кетди. У „Эфиопияликлар“ ҳақида гапирган бўлса-да, улар ҳақидаги ёзувлари сақланиб қолмаган.

Милетлик Гекатей (тах. Милоддан аввалги 500-йил) ҳам „Эфиопия“ ҳақида китоб ёзгани айтилади, аммо унинг ёзуви энди фақат кейинги муаллифларнинг иқтибослари орқали маълум. Унинг таъкидлашича, „Эфиопия“ Нилнинг шарқида, Қизил денгиз ҳамда Ҳинд океанигача жойлашган. У шунингдек, у ерда оёқлари соя бўлиб хизмат қилиш учун этарлича катта бўлган Скиаподслар („Соя оёқлари“) яшаган афсонани айтиб беради. 

Геродотда

Унинг тарихларида (тах. Милоддан аввалги 440-йил), Геродот „Эфиопия“ ҳақидаги энг қадимий ҳамда батафсил маълумотларни тақдим этади. У шахсан ўзи Нил дарёси бўйлаб Миср чегарасигача бўлган Элепҳантине (замонавий Асwан) гача саёҳат қилганини айтади. Унинг фикрига кўра, „Эфиопия“ Мисрнинг жанубида, Элепҳантинеъдан бошлаб топилган барча аҳоли эрларидир. У Мероэ шаҳридаги пойтахтни тасвирлаб, у ерда топинадиган ягона худолар Зевс (Амун) ҳамда Дионйсус (Осирис) эканлигини қўшимча қилди. У фир’авн Псамтик И ҳукмронлиги даврида (тах. Милоддан аввалги 650-йил), кўплаб мисрлик аскарлар ўз ватанларини ташлаб кетиб, Эфиопияликлар орасига жойлашдилар.

Геродот, шунингдек, мисрликлар ҳамда эфиопияликлар ўртасидаги умумий маданий урф-одатларга эътибор қаратган: „Мен ўзим ҳам шундай деб тахмин қилдим, чунки улар қора танли ҳамда жун сочли эди; Бошқа халқлар ҳам шундай эканига қарамай, бу бежиз эмас; Лекин менинг энг яхши исботим шуки, колхияликлар, мисрликлар ҳадма эфиопияликлар суннатни биринчи марта амалда қилган ягона халқлардир“[5].

Кейинчалик Геродот Миср сулолалари орасида 18 та Эфиопия шоҳи ҳамда битта малика бўлганлигини таъкидлади[6].

Геродот бизга қирол Камбиз ИИ (тах. Милоддан аввалги 57-йил) Аҳамонийлар империяси" Ливия (Африка) нинг жанубий денгиз билан чегарадош қисмида истиқомат қилувчи" эфиопияликларга жосусларни юборди. Улар кучли ҳамда соғлом одамларни топдилар. Гарчи Камбис ўз мамлакатларига юриш қилган бўлса-да, узоқ юриш учун этарли даражада тайёргарлик кўрмаганлиги сабабли, унинг армияси бутунлай муваффақияцизликка учради ва тезда қайтиб келди.

3-китобда Геродот „Эфиопия“ нинг энг узоқ минтақаси сифатида белгилайди „Ливия“ (яъни. Африка):

Жануб қуёш ботаётган томон эгилган жойда Эфиопия деб номланган мамлакат жойлашган бо'либ, бу ё'налишдаги со'нгги аҳоли эр. У ерда олтин жуда ко'п, улкан филлар ко'п, турли хил ёввойи дарахтлар ва қора дарахт; эркаклар эса бошқа жойларга қараганда баландроқ, чиройли ва узоқ умр ко'ришади.

Геродот, шунингдек, Сива воҳасининг аммонийлари „Миср ҳамда Эфиопиядан келган мустамлакачилар ҳамда иккала мамлакат тилларидан иборат тилда гаплашишларини“ ёзган[7][8].

Бошқа юнон-рум тарихчилари ва бирламчи ҳисоблар

Мисрлик руҳоний Мането (тах. Милоддан аввалги 300-йил) Кушитлар (25-чи) сулоласини санаб, уни „Эфиопия сулоласи“ деб атаган ҳамда эрамиздан аввалги ВИИ аср бошларида Нео-Оссурия империясининг ҳукмдори Эсархаддон Мисрни Нубия Кушит империясидан босиб олгандан кейин барча „Эфиопияликлар“ни Мисрдан депортация қилганини тасвирлайди. 25 та сулола. Бундан ташқари, ибронийча Инжил юнон тилига таржима қилинганда (милоддан аввалги 200-йиллар), ибронийча „Куш, Кушит“ номи юнонча „Эфиопия, Эфиопия“ бўлиб, инглиз Қирол Жеймс версиясида „Эфиопия, Эфиопия“ сифатида пайдо бўлди[9].

Агатархидлар Эфиопиянинг олтин қазиб олиш тизимининг нисбатан батафсил тавсифини беради. Унинг матни минтақадаги деярли барча кейинги қадимги ёзувчилар, жумладан Диодор Сикулус ҳамда Пҳотиус томонидан деярли сўзма-сўз кўчирилган[10].

Диодорус Сиcулус хабар беришича, ҳабашликлар Мисрни дастлабки мустамлака деб даъво қилишган ҳамда ҳабашликлар ҳам Мисрликларга қараганда қадимгироқ бўлганликлари ҳақида далиллар келтирган, деб ёзган эди:

“Эфиопияликларнинг айтишича, мисрликлар Мисрга Осирис томонидан олиб келинган уларнинг мустамлакаларидан бири”.[11]

Диодор Сикулус, шунингдек, эфиопияликлар ҳамда мисрликлар ўртасидаги ўхшаш маданий амалиётларни, масалан, ёзув тизимларини муҳокама қилди, чунки у шундай деди: „Энди биз мисрликлар орасида иэроглиф деб аталадиган Эфиопия ёзуви ҳақида гапиришимиз керак, чунки биз уларнинг ёзувларини муҳокама қилишда ҳеч нарса қолдирмаслигимиз керак қадимий буюмлар“[12].

Ахиллес Татиус Искандария яқинидаги мисрлик чорвадорларнинг рангини „тўқ рангли (шу билан бирга ҳиндларга ўхшаб мутлақо қора эмас, балки ҳабаш Эфиопияга ўхшайди)“ деб таърифлаган[13][14].

Страбон ўзининг "География" китобида Миср ҳамда Эфиопия ўртасидаги кўчишларни муҳокама қилди ҳамда „Мисрлар Эфиопия ҳамда Колхидага жойлашди“ деб таъкидлади[15]. Эфиопияликларга келсак, Страбон улар ҳиндуларга ўхшашлигини таъкидлаб, „Осиёда (Жанубий Ҳиндистон) ҳамда Африкада бўлганлар бир-биридан фарқ қилмайди“ деб таъкидлайди[16]. Плиний, ўз навбатида, „Эфиопия“ жой номи бир" Вулканнинг ўғли Эфиоп"[16] (юнон худоси Гефест) дан олинганлигини таъкидлайди. У шунингдек, „Эфиопияликлар маликаси“ Кандаке унвонига эга бўлганлигини ҳамда ҳабашликлар қадимги Сурия ҳамда Ўрта эр денгизини забт этганликларини (нотўғри) қўзғатганини ёзади. Страбондан кейин юнон-рим тарихчиси Эвсевий эфиопияликлар Қизил денгиз ҳудудига Ҳинд водийсидан ҳижрат қилганликларини ва улар келишидан олдин минтақада бу номдаги одамлар бўлмаганлигини даъво қилади[16].

Физиогномоника, анъанавий равишда Аристотелга тегишли бўлган юнон рисоласи, аммо ҳозирда эгаликлари баҳсли бўлиб, мисрликлар ҳамда эфиопияликларнинг жисмоний табиати тўғрисида „жуда қора танлилар, масалан, мисрликлар ва этопияликлар каби қўрқоқлардир“ деган фикрда[17].

Милоддан аввалги И асрга оид юнон саёҳатномаси, "Эритрей денгизи периплуси" номи билан машҳур бўлиб, дастлаб муаллифнинг ушбу ҳудуд ҳақидаги яқин билимларига асосланиб, қирғоқни тасвирлайди. Бироқ, Периплус минтақа аҳолиси орасида қора танли „эфиопияликлар“ ҳақида гапирмайди. Улар фақат кейинроқ Птолемей географиясида узоқ жанубда, Мозамбик шимолидаги „Банту ядроси“ атрофида пайдо бўлади.

Арриан эрамизнинг И асрида шундай деб ёзган эди: "Ҳиндистон ҳамда Эфиопия аҳолисининг ташқи кўриниши ҳам унчалик фарқ қилмайди: жанубий ҳиндулар кўпроқ эфиопияликларга ўхшаб кетади, чунки улар кўриш учун қора ва сочлари қора; фақат улар Эфиопияликлар каби қийшиқ бурун ёки жун сочли эмас; шимолий ҳиндулар жисмонан мисрликларга жуда ўхшайди[18][19].

Рим насроний тарихчиси ва илоҳиётчиси Сент-Жероме Сопҳрониус билан бирга Колхидани „қора танли“ аҳолиси туфайли „иккинчи Эфиопия“ деб аташган[20].

Милоддан аввалги ВИ асрда Византиялик Стефан „Эфиопия эр юзидаги биринчи давлат бўлган; ҳамда Эфиопияликлар биринчи бўлиб худоларга сиғинишни ўрнатган ва қонунларни ўрнатган“ деб ёзган[21][22].

Адабиётда

Юнон ҳамда ўрта асрлар адабиётида бир нечта шахслар Эфиопия сифатида аниқланган, жумладан бир нечта ҳукмдорлар, эркак ҳамда аёл:

  • Мемнон ҳамда унинг укаси, Арабистон қироли Эматион.
  • Андромеданинг ота-онаси Кефей ҳамда Кассиопия Эфиопия қироли ҳамда маликаси деб аталган.
  • Гомер ўзининг Троя уруши ҳақидаги таърифида яна бир қанча эфиопияликларни эслатиб ўтади.

Яна қаранг

  • Эфиопия денгизи
  • Эфиопия номи
  • Эфиопия тарихшунослиги
  • Эфиопия тарихи
  • Сигелвара эрлари
  • Оқ эфиопияликлар
  • Қадимги Рим тарихидаги қора танлилар
  • Нубия
  • Пунт ери
  • Ҳамнинг лаънати
  • Эфиопия оқини ювиш

Эслатмалар

Манбалар

  1. ↑ Лидделл, Ҳенрй Георге; Сcотт, Роберт. "А Греэк-Энглиш Лехиcон". А Греэк-Энглиш Лехиcон. Персеус. ҳттпс://www.персеус.туфц.эду/ҳоппер/техт?доc=Персеус%3Атехт%3А1999.04.0057%3Аэнтрй%3Д%232329&редиреcт=труэ. Қаралди: 2 Деcембер 2017. 
  2. ↑ Лидделл, Ҳенрй Георге, анд Роберт Сcотт. 1940. „Αἰθίοψ.“ Ин ревисед анд аугментед бй Ҳ. С. Жонес анд Р. МcКензиэ. Охфорд:
  3. ↑ Фаж, Жон. Африка тарихи. Роутледге, 2013-йил 23-октябр — 25–26 бет-бет. ИСБН 978-1317797272. Қаралди: 2015-йил 20-январ. 
  4. ↑ Ҳесиод, Тҳеогонй, 984-85.
  5. ↑ Геродот. „Тарих китоби ИИ 99-182 боблар“. пенелопе.учиcаго.эду.
  6. ↑ Ҳеродотус. „Тҳе Ҳисториэс Боок ИИ Чаптерс 99-182“. пенелопе.учиcаго.эду.
  7. ↑ Ҳисториэс (эн). Пекка Мансикка, 10 Жуне 2021 — 117, 182-бет. ИСБН 978-952-69639-2-1. 
  8. ↑ Wоод, Мичаэл. Ин тҳе Фооцтепс оф Алехандер тҳе Греат: А Жоурней фром Греэcе то Асиа (эн). Университй оф Cалифорниа Пресс, 1997 — 78-бет. ИСБН 978-0-520-21307-4. 
  9. ↑ КЖВ: Боок оф Нумберс 12 1
  10. ↑ Жоурнал оф тҳе Роял Асиатиc Соcиэтй оф Греат Бритаин анд Иреланд. Cамбридге Университй Пресс фор тҳе Роял Асиатиc Соcиэтй, 1892 — 823-бет. Қаралди: 2015-йил 20-январ. 
  11. ↑ Диоп, Чейх Анта. Сивилизациянинг Африка келиб чиқиши: афсона ёки ҳақиқат, Ню-Ёрк. ИСБН 1556520727. 
  12. ↑ Диодорус Сиcулус. „Тҳе Либрарй оф Ҳисторй Боок ИИИ Чаптер 1-14“. пенелопе.учиcаго.эду.
  13. ↑ Гаселеэ, С. (Степҳен). Ачиллес Татиус. Лондон : W. Ҳеинеманн ; Неw Ёрк : Г.П. Путнам'с, 1917 — 155-бет. 
  14. ↑ Мокҳтар, Гамал. Генерал Ҳисторй оф Африcа волуме 2: Анcиэнт cивилизатионс оф Африcа, Абридгед, Лондон [Энгланд]: Ж. Cуррей, 1990 — 38-бет. ИСБН 0852550928. 
  15. ↑ Диоп, Чеикҳ Анта. Тҳе Африcан оригин оф cивилизатион: мйтҳ ор реалитй, 1ст, Неw Ёрк: Л. Ҳилл, 1974 — 1–10-бет. ИСБН 1556520727. 
  16. ↑ 16,0 16,1 16,2 Турнер, Шарон. Тҳе Саcред Ҳисторй оф тҳе Wорлд, ас Дисплаед ин тҳе Cреатион анд Субсеқуэнт Эвенц то тҳе Делуге: Аттемптед то бе Пҳилосопҳиcаллй Cонсидеред, ин а Сериэс оф Леттерс то а Сон, Волуме 2. Лонгман, 1834 — 480–482-бет. Қаралди: 2015-йил 20-январ. 
  17. ↑ Мокҳтар, Г.. Анcиэнт Cивилизатионс оф Африcа (эн). УНЕСCО, 1 Жануарй 1981 — 37-бет. ИСБН 978-92-3-101708-7. 
  18. ↑ Cеленко, Тҳеодоре. Эгйпт ин Африcа. Индианаполис, Инд.: Индианаполис Мусеум оф Арт, 1996 — 106-бет. ИСБН 0253332699. 
  19. ↑ Арриан. Индиcа (эн) — 6:9-бет. 
  20. ↑ Энглиш, Патриcк Т. (1959). "Cушитес, Cолчианс, анд Кҳазарс". Жоурнал оф Неар Эастерн Студиэс 18 (1): 49–53. дои:10.1086/371491. ИССН 0022-2968. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/543940. 
  21. ↑ Левине, Доналд Н.. Греатер Этҳиопиа: Тҳе Эволутион оф а Мултиэтҳниc Соcиэтй (эн). Университй оф Чиcаго Пресс, 10 Деcембер 2014 — 4-бет. ИСБН 978-0-226-22967-6. 
  22. ↑ Ҳоустон, Друсилла Дунжеэ. Wондерфул Этҳиопианс оф тҳе Анcиэнт Cушите Эмпире (эн). Либрарй оф Алехандриа — 10–15-бет. ИСБН 978-1-4655-1731-9.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Aethiopia" dan olindi