Ziyosfera

Afrika feminizmi

Африка феминизми – Африка аёллари томонидан яратилган феминизмнинг бир тури бўлиб, Африкадаги африкалик аёлларнинг шароитлари ва эҳтиёжларига таъсир қилади. Африка феминизми аёллик, оналик, феминизм, стиунизм ва ҳайвонларга асосланган феминизмни ўз ичига олган турли хил турларни ўз ичига олади[1]. Рўйхатда келтирилган баъзи феминистик назариялар фақат аҳолининг маълум гуруҳлари учун характерлидир. Африка феминизми, шунингдек, қора танли феминизм ёки африкалик аёлларнинг тенглиги учун ҳаракат каби назариялар, шунингдек, дунёдаги бошқа феминистик ҳаракатлар, шу жумладан Швеция, Германия, Мексика, Ҳиндистондаги феминизм каби миллий даражадаги ҳаракатлар билан боғлиқ.

Африка қитъасидаги феминизм

Феминистик назариянинг замонавий кўринишлари кўпчилик африкалик аёллар яшайдиган оғир турмуш шароитларига қарздор. Африка маданиятининг жиҳатларини қадрлайдиган ва ҳимоя қиладиган феминистик ҳимоячилар мавжуд бўлса-да, аҳолининг яна бир қисми шафқациз патриархатни танқид қилади[2].

Тарихи

Феминизм атамаси Африкага Англиядан келган. Қадим замонларда қитъада патриархатга қарши курашган аёллар бор эди, гарчи улар буни феминизм деб атамасалар ҳам. Маданиятларнинг хилма-хиллиги ва минтақанинг динамикаси асрлар давомида бирга мавжуд бўлиб, бир-бири билан ўзаро алоқада бўлиб келган ва шунинг учун мураккаб ва қарама-қарши гендер маданиятларини келтириб чиқарган[2].

Алоҳида жамоа сифатида Африка феминизми ХХ асрнинг бошларида бошланган. Унга Аделаида Cаселей-Хейфорд (Серра-Леонедаги аёллар ҳуқуқлари фаоли), Шарлотта МакСаке (1918-йилда Жанубий Африкада Банту аёллар лигасини асос солган) ва 1923-йилда Миср феминистик иттифоқига асос солган Худа Шараави раҳбарлик қилган. Ҳаракат сифатида Африка феминизми шунингдек, Жазоир, Мозамбик, Гвинея, Ангола ва Кениядаги озодлик курашлари билан бошқарилади, бу ерда аёл жангчилар эркак ҳамкасблари билан бирга давлат автономияси учун курашган. Феминист олимлар мустамлакачиликка қарши курашган кўплаб аёллар орасида Мау Мау исёнчилари, Вамбуи Отиэно, озодлик курашчилари Лилиан Нгойи, Албертин Сисулу, Маргарет Экпо ва Фунмилаё Аникулапо-Кути каби аёлларни ажратиб кўрсатишади[3].

Фунмилаё Рансем-Кути Нигерия мустамлакачи ҳукуматига қарши Абеокута аёллар қо'зг'олонлари[эн] Миср, Нигерия, Гана, Кения, Уганда, Жазоир, Мозамбикдаги сиёсий аёллар ҳаракати ва Жанубий Африкадаги апартеидга қарши ҳаракатнинг ҳужжатлаштирилган намуналари мавжуд[2].

Постколониал феминизм

Умуман олганда, Африкадаги мустақилликдан кейинги феминистлар ҳуқуқий ва сиёсий ислоҳотларни яратишга урғу беришди. Уларнинг ҳаракатлари Африка мамлакатларида ҳуқуқий ва сиёсий ислоҳотларга олиб келди, аммо бу ислоҳотларни амалга ошириш ва сақлаб қолиш учун ҳеч қандай ҳаракат йўқлиги феминистларга мос келмади. Бу гендер сиёсати мажбуриятлари ва уларни амалда қўллаш ўртасидаги тафовутга олиб келди, натижада кўпчилик аёллар чекка қўйилди ва ҳукуматга бўйсунишга мажбур бўлди[2].

Африкалик аёлнинг оиладаги мавқеи

Замонавий Африка феминизмини Миср парламентида топиш мумкин, улар мамлакатнинг оила қонунчилигига ўзгартиришлар киритишни таклиф қилмоқдалар. Таклиф этилаётган тузатишлар аёллар учун ажралишни осонлаштиради.

2017-йилдан бошлаб Мисрлик эркак деярли ҳеч қандай муаммосиз ажрашиши мумкин, ажрашиш учун ариза берган аёл эса эри томонидан ёмон муносабатда бўлганлигини исботлаши керак. Бундан ташқари, никоҳда гендер тенгсизлиги сақланиб қолмоқда — хотин эрининг розилигисиз чет элга чиқиш ҳуқуқига эга эмас. Шу билан бирга, аёлнинг турмуш ўртоғи билан „психологик номувофиқлиги“ сабабли ажрашиш учун ариза бериш ҳуқуқи юзасидан қизғин баҳс-мунозаралар авж олди. Тўғри, бу ҳолатда муҳим шарт қолмоқда: аёл келажакдаги эр бир вақтлар келиннинг ота-онасига тўлаган тўловни қайтариши керак[4]. Бироқ, қонун лойиҳаси Мисрдаги олий диний ҳокимият томонидан маъқулланганига қарамай, парламент муҳокамаси дарҳол ёрқин диний ва сиёсий тус олди. Таклиф этилаётган қонуннинг мухолифлари оила ҳуқуқини ислоҳ қилишни кўп асрлик оила асосларини бузувчи „аксил-ислом“ ҳаракат деб ҳисобламоқда. Қонуннинг диний жиҳатлари билан бир қаторда, нафақат мусулмон оламига[4] тегишли бўлган соф феминистик мавзулар муҳокама қилинмоқда. Аёлларнинг эмансипацияси ғоялари бутун мусулмон Африкасида машҳур бўлгани эътиборлидир. Масалан, Марокаш аёлларга сайловларда қатнашиш ва сайланишга рухсат берилган араб мамлакатлари қаторига киради[4] ва оила ҳуқуқи ислоҳоти 1960-йилларда Аҳмад Секу Туре даврида амалга оширилган Гвинея Республикасида, маҳаллий давлат ҳокимияти тизимининг ажралмас қисмига хотин-қизлар кенгашлари айланди. Аёллар кенгашининг йиғилишида ҳар қандай хотин эрини турли хил гуноҳларда, масалан, хиёнатда ёки ҳужумда айблаши мумкин. Оммавий қоралашдан ташқари, у ўз хотинининг қариндошлари ва / ёки маҳаллий ҳамжамият фойдасига жаримага тортилади, унинг миқдори ўша аёллар кенгаши томонидан белгиланади. Эркак учун аёллар кенгаши[4] суд орқали курашиш умидсиз ва ҳатто уятдир. Қўшни Сенегалда, ижтимоий-иқтисодий ривожланиш даражаси юқори бўлишига қарамай, мулкий жиҳатдан ажрашган аёлнинг ҳуқуқлари камроқ бўлади: мол-мулкни тақсимлашда эрига нисбатан ҳеч қандай „жарима“ пул санкциялари ҳақида гап бўлиши мумкин эмас, асосан, Қадимги анъанага кўра, аёлга фақат ўзи билан олиб кетиши мумкин бўлган нарсаларни (ёки ўзи — заргарлик буюмлари, кийим-кечакларни) олиб кетиши мумкин[4] .

Африка феминизмига эҳтиёж

Баъзи тадқиқотчилар Африка феминизми ғарбий феминизм назариясида қора танли аёллар тажрибаси йўқлиги сабабли зарур бўлган деб ҳисоблашади. Ғарбдаги феминистик ҳаракат қора танли аёллар терининг ранги ва аёл жинсига мансублиги сабабли дуч келадиган ўзига хос муаммоларни ҳисобга олмайди[5]. Уларнинг фикрича, африкалик феминизм назарияси Африканинг турли хил маданиятларида янги, либерал, самарали ва мустақил африкалик аёлни яратишга интилади, шу билан бирга турли хил келиб чиқиши аёлларга таъсир қилади[6].

Шу билан бирга, Африкада „Африка феминизми“ назариясининг ҳар қандай ғоясини танқид қиладиган мутахассислар бор. Аёлларнинг „феминизм“ ва „эркинлик“ каби тушунчаларни қандай қабул қилишига таъсир қилувчи минтақавий, этник, сиёсий ва диний фарқлар мавжуд. Мисол учун, Миср, Кения, Жанубий Африка ва Сенегалдан келган африкалик аёллар баъзи умумий жиҳатларга эга бўлишса-да, улар ҳали ҳам дунёқараши ва гендер тенгсизлигига қарши курашга бўлган муносабатда фарқ қилади[6].

Африка феминизмининг вариантлари

Африка феминизми назарияси Африка қитъасидаги барча маданият аёллари дуч келадиган муаммоларни ҳал қилади[1]. Кўпгина аёлларнинг жамият ва оилага берадиган аҳамияти гендер муаммоларини ҳал қилишда ҳамкорликда ёндашувни ишлаб чиқиш учун эркаклар билан бирлашиш истагини келтириб чиқаради. Шундай қилиб, аёлларнинг жинси ва жинси асосидаги зулмини йўқ қилиш учун эркаклар билан биргаликда ҳаракат қилиш зарурати пайдо бўлди[7].

Аёллик

Элис Уокер, афро-америкалик ёзувчи ва ижтимоий фаол, оқ танли аёллар ўзларининг феминизмини „оқ“ деб белгилашлари шарт эмас, деб ҳисоблаб, у ҳар доим оқ танли маданиятдан келиб чиққан ва аёллик атамасини киритган.(инглизча: wоман — аёл). Бу атама билан у афросентрик феминизмни жамиятда мавжуд бўлган турли иэрархиялар ва зулм тизимларини йўқ қилиш учун аёллар ва эркакларнинг эмпоwеринг қаратилган „онгнинг ўсиши“ жараёни деб атаган.

Наоми Нкеала ўзининг „Ғарбий Африка феминизмлари ва уларнинг муаммолари“ мақоласида аёлизмни Африка феминизмининг бир қисми эмас, чунки у диаспорада яшовчи африкалик аёлларни назарда тутган атама сифатида тилга олади[1].

Стиунизм

стиwанисм Огундипе-Лесли томонидан асос солинган стиванизм назарияси кўпроқ аёлларни зулм қиладиган тузилмаларга ва аёлларнинг ушбу институционал органларга қандай муносабатда бўлишига эътибор қаратади. Огундипи- Леслининг таъкидлашича, африкалик аёлларнинг курашлари мустамлакачилик ва неоколониал ташкилот натижасидир, бу кўпинча африкалик эркакларни ижтимоий табақаланишнинг юқори қисмига қўяди.

Него-феминизм

Африкалик феминист ёзувчи ва олим Обиома Ннаэмека ўзининг "Него Него-феминисм " мақоласида ушбу атамани қуйидагича таърифлайди: „Него-феминизм — бу умумлаштириш, амалиёт ва африкалик йўлни тўғрилаш воситасидир“. Унинг ёзишича, него-феминизм музокаралар маданияти, шунингдек, феминизмни „худбинликсиз“ қўллаб-қувватлайдиган ва маҳаллий ва глобал эҳтиёжлар туфайли ўсиб бораётган назариядир[8]. Феминист бўлмаганлар патриархат тизимини аёллар манфаати учун ўзгартириш учун музокаралар маданиятидан қандай фойдаланишни билишлари керак.

Оналик

Кетрин Обианужу Ачолону ўзининг „Матернализм: Феминизмга мотҳерисм алтернатива“ китобида Африка феминизмига алтернатива оналик ва бола тарбиясидан иборат бўлган оналик эканлигини ёзади[5]. Кетрин оналикнинг кўп ўлчовли назарияси эканлигига ишонади, у „инсон фаолиятининг барча даражаларида она табиат билан ҳамкорликда турли тузилмаларни тартибга солиш ва яратиш динамикасини“ ўз ичига олади. Унинг фикрича, оналикнинг гендер тўсиқлари йўқ, чунки у шериклик, ҳамкорлик, бағрикенглик, севги ва тушунишга асосланади. Оналикнинг ишлаши учун эркаклар ва аёллар ўртасида мувозанатли экотизимда инсон мавжудлигининг яхлитлигини таъминлайдиган бир-бирини тўлдирувчилик бўлиши керак[5] .

Наоми Нкеаланинг фикрича, оналикнинг асосий ғояси қишлоқ аёлларининг фақат битта вазифаси — янги авлодни тарбиялашдир[1].

Ҳайвонларнинг феминизми

Акачи Адимора-Эзеигбо томонидан таклиф қилинган ушбу назария салянгозларнинг одатларига асосланади (салянгоз ҳисси феминизм). Унинг таъкидлашича, „жуда қийин патриархал [Нигерия] жамиятида“ нигериялик аёл салянгоз каби нарсаларни аста-секин қабул қилиши керак. Эзеигбо, шунингдек, аёллар „ўзлари дуч келадиган тўсиқларни энгиб ўтиш ва яхши ҳаёт кечириш учун курашиш стратегияларини ўрганишни“ таклиф қилади.

Ушбу турдаги феминизм бир нечта умумий хусусиятларга эга. Биринчидан, уларнинг барчаси „феминизм“ атамасини ғарбий атама сифатида танқид қилади, чунки у африкалик аёлнинг тажрибасига тўғри келмайди. Иккинчидан, бу назариялар маҳаллий урф-одатлар таъсирида бўлганлиги сабабли, улар тарихий тажриба ва маданиятдан фойдаланиб, аёлларга ўз ғояларини сингдириш ва уларнинг оиладаги роли ҳақида эркакларга маълумот бериш учун зарур воситаларни тақдим этадилар. Учинчидан, улар „аёллар ва эркаклар ўртасидаги ҳамкорлик, уларнинг аёллар ҳаётининг моддий шароитларини яхшилашга қўшган ҳиссаси (ҳатто тенг эмас)“[1] ни назарда тутади.

Оммавий маданиятда Африка феминизми

Африка феминистик ҳаракати 1975-1985 йилларда Бирлашган Миллатлар Ташкилоти „аёллар учун муҳим ўн йиллик“ дастурини эълон қилганида кенгроқ миқёсга эга бўлди. Шундан сўнг, феминистик ҳаракат Африка сиёсати, қонунчилиги, таълими, шунингдек, маданий соҳада кенгайди. Ҳаракат етакчилари тирикчилик манбасини топиш, қашшоқликни камайтириш, зўравонликнинг олдини олиш, аёлларнинг репродуктив ҳуқуқларини эстрада, санъат ва оммавий ахборот воситаларидан фойдаланган ҳолда амалга ошириш каби муаммоларни ҳал этишни устувор вазифа деб эълон қилди[3].

Африкалик феминистлар орасида Лейма Гбови, Жойс Банда, Чимаманда Нгози Адичиэ каби фаоллар ва ёзувчилар бор, улар қора танли аёлларга муносабатни ўзгартиришни талаб қиладиган ҳаракатлар бошида турган. Оналар иттифоқи, Уганда католик аёллар клублари, Нигерия аёллар уюшмалари федерацияси, Кения миллий аёллар кенгаши ва Зимбабве аёллар клуби уюшмаси[2], шунингдек, „Африка феминистик форуми“ ва „каби турли феминистик ташкилотлар фаол аёллар гуруҳларига мисол бўла олади. Африка гендер институти“[3].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Нкеалаҳ, Наоми. "(Wест) Африcан Феминисмс анд Тҳеир Чалленгес", Жоурнал оф Литерарй Студиэс, 32 (2): 61—74.. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 „Феминисм: Африcа анд Африcан Диаспора“ (инглизча). Энcйcлопедиа.cом[эн]. 20-октабр 2017-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 31-октабр 2017-йил.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 „А бриэф ҳисторй оф Африcан феминисм“ (инглизча). МсАфрополитан. 17-октабр 2017-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 31-октабр 2017-йил.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 „Феминизм африканского цвета“ (русча). www.1917.cом. 1-декабр 2017-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 31-октабр 2017-йил.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Ачолону Обианужу, Cатҳерине. Мотҳерисм: Тҳе Афроcентриc Алтернативе то Феминисм. Афа Публиcатионс, 1995. 
  6. ↑ 6,0 6,1 Аҳикире, Жосепҳине. Африcан феминисм ин cонтехт: Рефлеcтионс он тҳе легитиматион баттлес, виcториэс анд реверсалс. 
  7. ↑ Колаwоле, Марй Модупе (2011).. Трансcендинг инcонгруитиэс: ретҳинкинг феминисм анд тҳе дйнамиcс оф идентитй ин Африcа. 
  8. ↑ Ннаэмека, Обиома. Него-Феминисм: Тҳеоризинг, Праcтиcинг, анд Прунинг Африcа'с Wай, Тҳе Университй оф Чиcаго Пресс Жоурналс, 2004 — 357—385-бет.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Afrika_feminizmi" dan olindi