Афродита (АФ-рə-ДЙ-теэ, Аттиc Греэк талаффуз: [а.пʰро.дǐː.тɛː], Коинē Греэк: [а.ɸроˈди.те̝], Греэк талаффуз: [а.фроˈðи.ти]) — қадимги юнон маъбудаси, севги, шаҳват, гўзаллик, завқ, эҳтирос, насл билан боғлиқ ва унинг синкретланган Рим маъбудаси Венера сингари, истак, жинсий алоқа, унумдорлик, фаровонлик ва ғалаба рамзи. Афродита билан биргаликда қўлланадиган асосий элементларга денгиз чиғаноқлари, миртлар, атиргуллар, каптарлар, чумчуқлар ва оққушлар киради. Афродитага сиғиниш асосан Шарқий Сом маъбудаси Инаннанинг қариндоши бўлган Финикия маъбудаси Астартедан келиб чиққан бўлиб, унинг култи шумерларнинг Инанна култига асосланган. Афродитага сиғинадиганларнинг асосий диний марказлари Ситера, Кипр, Коринф ва Афина бўлган. Уларнинг асосий байрами Афродизия бўлиб, у ҳар йили ёз ўрталарида нишонланади. Лаконияда Афродитага жангчи маъбуда сифатида сиғинишган. Шунингдек, у фоҳишаларнинг ҳомий маъбудаси бўлган, бу уюшма қадимги олимларни юнон-рим маданиятида „илоҳий фоҳишалик“ тушунчасини киритишига олиб келган. Бугунги кунда мазкур ғоя нотўғри деб ҳисобланилади.

Афродита
маъбуда
Мембер оф Ўн икки олимпиячи

Афродита ҳайкали
Яшаш жой(лар)и Олимп тоғи
Сайёра Венера
Жониворлар делфин, чумчуқ, каптар, оққуш, қуён, ғоз, ари, балиқ, капалак
атиргул, денгиз чиғаноғи, марварид, ойна, камар, анемона, марул, нарcиссус
пинк
Шахсий маълумотлар
Ота-онаси Зевс ва Диона (Ҳомер бўйича)
Консортлари
  • Гефест (ажрашган)
  • Арес (турмушга чиқмаган турмуш ўртоғи)
    Бир нечта севишганлар
Болалари Эрос, Фобос, Деимос, Гармония, Потҳос, Антерос, Ҳимерос, Гермафродит, Родос, Эрикс, Пеитҳо, Грейслар, Беролар, Голгос, Приапус, Эней
Эквивалентлари
Римча эквиваленти Венера
Cанааните эквиваленти Астарте
Миср эквиваленти Ҳатҳор, Исис

Гесиоднинг Теогониясида Афродита Cйтҳера қирғоғида кўпикдан (ἀφρός ., апҳрóс) туғилгани айтилади. Унга кўра, бу кўпиклар Ураннинг ўғли Кронус кесиб, денгизга ташлаган, жинсий аъзоларидан ҳосил бўлган. Гомернинг Илиадасида эса, у Зевс ва Дионанинг қизи дея тарифланади. Платон ўзининг Симпозиумида бу икки келиб чиқишни аслида алоҳида шахсларга тегишли эканлигини таъкидлайди, улар: Афродита Урания („Самовий“ Афродита) ва Афродита Пандемос („барча одамлар“ учун умумий Афродита)дир[1]. Афродитанинг бошқа кўплаб эпитетлари бўлган, уларнинг ҳар бири айни бир маъбуданинг бошқа турли жиҳатларини ўизда намойиш қилади ёки бошқа маҳаллий маданият томонидан қўлланади. Шунингдек, у Cйтҳереа (Китҳера хоними) ва Cйприс (Кипр хоними) сифатида ҳам танилган, чунки иккала ҳудуд ҳам унинг туғилган жойи сифатида таърифланган.

Юнон мифологиясига кўра, Афродита олов, темирчилик ва металлга ишлов бериш худоси Гефестга турмушга чиқади. Афродита унга кўп бора хиёнат қилган. Шунингдек, унинг кўплаб ошиқлари бўлган. Одиссейда у уруш худоси Арес билан зино қилиб қўлга тушади. Афродита биринчи Ҳомерик мадҳиясида марҳум чўпон Анчисесни алдайди. Афродита, шунингдек, ёввойи чўчқа томонидан ўлдирилган чўпонлар ҳомийси Адониснинг суррогат онаси ва севгилиси ҳамдир. Афродита Афина ва Гера билан бирга троя урушининг бошланишига сабаб бўлган учта маъбудадан бири эди. У Илиадада муҳим рол ўйнайди. Афродита Ғарб санъатида аёл гўзаллигининг рамзи сифатида тасвирланган ва Ғарб адабиётининг кўплаб намуналарида ҳам тилга олинади. У замонавий неопаган динларида ҳам илоҳийлаштирилган, жумладан Афродита, Викка ва Элленисмос бу диндаги асосий худолардир.

Этимологияси

Гесиод Афродита исмини апҳрóс (ἀφρός) „денгиз кўпиги“ сўзидан олинган, деб ҳисоблаган[2], шунга кўра, маъбуда исми „кўпикдан вужудга келган“ деб талқин қилади[2][3]. Лекин кўпчилик замонавий олимлар буни сохта халқ этимологияси, деб ҳисоблашади[2]. Классик мифологиянинг дастлабки замонавий олимлари Афродитанинг номи юнон ёки ҳинд-европа тилларидан келиб чиққан бўлиши мумкинлиги ҳақида баҳслашишади, аммо ҳозиргача бу иддаоларнинг барчаси инкор қилинган[4]. Афродита номи юнонча бўлмаган (эҳтимол сом тили) тилдан келиб чиққан деб тахмин қилинади, аммо унинг аниқ келиб чиқиши ҳақида етарлича маълумот мавжуд эмас[4].

Кипр оролида милоддан аввалги ХИ асрдан ИВ асргача ишлатилган бўғин ёзувида маъбуданинг номи турли шаклларда ҳосил қилинган. Жумладан, 𐠀𐠡𐠦𐠭𐠃𐠂 (а-по-ро-та-ои, ўнгдан чапга томон ўқилади)[5], 𐠀𐠡𐠦𐠯𐠭𐠂 (а-по-ро-ти-та-и, ўнгдан чапга томон ўқилади)[6] ва 𐠀𐠡𐠦𐠯𐠪𐠈 (а-по-ро-ти-си-жо, „Апҳродисиан“, „Апҳродита билан боғлиқ“, ўнгдан чапга томон ўқилади)[7] сингари кўринишлари қўлланган.

Келиб чиқиши

Яқин Шарқда севги маъбудаси

Милоддан аввалги ИИ минг йилликнинг охирларида Суза шаҳридан топилган, яланғоч маъбуданинг ҳайкалчаси тож кийган ва кўкрагини чангаллаган ҳолда тасвирланган.
Милоддан аввалги В аср бошларида, Кипрдаги Афродита ҳайкали, у силиндрли тож кийган ва қўлида каптар тутган

Юнонистонда Афродита култи бошқа миллатлар маданиятидан ўтган ёки ҳеч бўлмаганда Финикиядаги Астарте култидан таъсирланган ҳолда пайдо бўлган деган қарашлар мавжуд[8]. Ўз навбатида, Месопотамиядаги маъбудаларга сиғиниш маданияти ҳам таъсир қилган бўлиши мумкин. Шарқий сом халқларининг „Иштар“ ва шумерларнинг „Инанна“ сингари маъбудалари бунга мисол бўла олади[9]. Паусаниаснинг таъкидлашича, Афродитага сиғинишни биринчи бўлиб оссурияликлар, кейин Кипр пафийлари, кейинчалик эса Аскалондаги финикияликлар амалга оширган. Финикияликлар, ўз навбатида, Китера халқига ўзлари сингари Афродитага сиғинишни ўргатишган[10].

Афродита Инанна-Иштарнинг шаҳвонийлик ва насл билан алоқалари сингари қобилиятларини ўзида намоён этади[8]. Бундан ташқари, у „самовий“ деган маънони англатувчи Оураниа (Οὐρανία) номи билан ҳам танилган[8]. Айни шу унвон Инаннанинг Осмон маликаси номига мос келади[11]. Афродитанинг дастлабки бадиий ва адабий тасвирлари Инанна-Иштарникига жуда ўхшаш[8]. Инанна-Иштар сингари, Афродита ҳам жангчи маъбуда бўлган[8]. Милодий иккинчи асрда яшаган юнон географи Паусаниаснинг қайд этишича, Спартада Афродитага Афродита Ареиа номи билан сажда қилишган, бу ном „жангчи“ деган маънони англатади[2]. У, шунингдек, Афродитанинг Спарта ва Китерадаги энг қадимий култ ҳайкалларида унинг қўллари кўтарилган ҳолдаги тасвирлари борлигини эслаб ўтади[2]. Замонавий олимлар Афродитанинг жангчи-маъбудалиги унга сиғинувчиларнинг энг қадимги қатламларида пайдо бўлганлигини таъкидлайдилар[12] ва буни унинг Яқин Шарқдан келиб чиққанлигининг белгиси сифатида кўришади[12].

Ҳинд-европа минтақасида тонг маъбудаси

Афродитанинг Яқин Шарқдан келиб чиқиши ҳақидаги ғояларга қарши бўлган баъзи илк қиёсий мифологлар, Афродита юнон тонг маъбудаси Эоснинг[13] айрим жиҳатларини ўзида намоён қилган илоҳа сифатида пайдо бўлган ва шунинг учун у прото-ҳинд-европа тонг маъбудаси *Ҳаéусōс (юнонча Эос, лотинча Аурора, Санскритча Ушас) дан келиб чиққан, деб таъкидлайдилар[13]. Ҳозирги замон олимларининг аксарияти соф ҳинд-европамаданиятига хос Афродита тушунчасини рад этишади[4]. Лекин асли сом худоси бўлган ҳинд-европа тонг маъбудасининг Афродитага таъсири бўлган бўлиши мумкин[2]. Афродита ҳам, Эос ҳам ўзларининг эротик гўзаллиги ва тажовузкор тарздаги шаҳвоний истаклари билан танилган[2]. Шунингдек, иккаласи ҳам ўлик ошиқлари билан жинсий алоқада бўлган[2]. Иккала маъбуда ҳам қизил, оқ ва олтин ранглар билан алоқадор ҳолда тасвирланади[2]. Мичаэл Жанда, Афродита исмини Эоснинг эпитети сифатида „[океан] кўпигидан кўтарилган“[14] маъносини англатади ва Гесиоднинг Теогониядаги Афродитанинг туғилиши ҳақидаги ҳикоясини ҳинд-европа афсонасининг архаик рефлекси сифатидаги намойиши, деб ҳисоблайди[14]. Кронус Уранни митема сифатида мағлуб этгандан сўнг сувдан кўтарилган Афродита Индранинг Вртрани мағлуб этиб, Ушасни озод қилиш ҳақидаги Ригведик афсонаси билан бевосита боғлиқ эканлиги иддао қилинади[15]. Афродита ва ҳинд-европа тонг маъбудаси ўртасидаги яна бир муҳим ўхшашлик унинг юнон осмон худоси билан яқин қариндошлигидир[2], чунки унинг оталигига асосий даъвогарлар (Зевс ва Уран) осмон худоларидир[2].

Эпитетлари

Афродитанинг энг кенг тарқалган култик эпитети „самовий“ деган маънони англатувчи Оураниа[2] ҳисобланади, лекин бу эпитет деярли ҳеч бир адабий матнларда учрамаган, бу эса илоҳанинг соф култик аҳамиятга эга эканлигини кўрсатади[2]. Афродитанинг яна бир умумий номи Пандемос („Барча халқ учун“) бўлган[2]. Афродита Пандемос ролида Пейтō (Πείθω „ишонтириш“ маъносини англатади) билан боғлиқ ҳолда тасвирланган[2]. Одамлар ундан васваса вақтида ёрдам сўраб, ибодат қилишган[2]. Платон симпозиумидаги Паусаниаснинг фикрларига биноан, Оураниа ва Пандемос, аслида, алоҳида маъбудалар эканлигини тасвирланади. Унинг таъкидлашича, Афродита Оураниа — Кронус Уранни кастрация қилганидан кейин денгиз кўпигидан туғилган самовий Афродита бўлиб, қолган икки маъбуданинг энг каттаси бўлган. Симпозиумдаги тарифга кўра, Афродита Оураниа эркак гомосексуал истаги, хусусан, эфебик Эрос ва Педерастиянинг илҳоми маҳсулидир. Афродита Пандемос, аксинча, Зевс ва Дионанинг бирлигидан туғилган оддий Афродита ва гетеросексуал истак ва жинсий фоҳишалик илҳомидан пайдо бўлган Афродита Ураниядан „кичик“дир[16][17]. Папҳиан (Παφία) Кипрдаги Пафосдан кейинги Афродитанинг эпитетларидан бири бўлган, Кипрда у туғилган вақтида денгиздан чиқиб келган[18]

Генеологияси

Афродитанинг оила дарахти [19]
УранусГея
Ураннинг жинсий аъзолариКойФоибеКронусРеа
ЛетоЗевсГераПосейдонАидДеметраХестия
АполлонАртемида    а[20]
     б[21]
АресҲепҳаэстус
Метида
Афина[22]
Маиа
Ҳермес
Семела
Дионис
Диона
    а[23]     б[24]
АФРОДИТА

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Тҳис cлаим ис маде ат Сймпосиум 180э. Ит ис ҳард то интерпрет тҳе роле оф тҳе вариоус спеэчес ин тҳе диалогуэ анд тҳеир релатионшип то wҳат Плато аcтуаллй тҳоугҳт; тҳерефоре, ит ис cонтроверсиал wҳетҳер Плато, ин фаcт, белиэвед тҳис cлаим абоут Апҳродите. Сеэ Фрисбеэ Шеффиэлд, "Тҳе Роле оф тҳе Эарлиэр Спеэчес ин тҳе „Сймпосиум“: Платўс Эндохиc Метҳод?" ин Ж. Ҳ. Лешер, Дебра Наилс & Фрисбеэ C. C. Шеффиэлд (эдс.), Платўс Сймпосиум: Иссуэс ин Интерпретатион анд Реcептион. Ҳарвард Университй Пресс (2006).
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 Cйрино 2010.
  3. ↑ Ҳесиод, Тҳеогонй, 190-97.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Wест 2000.
  5. ↑ О'Брйҳим, Шаwн Давид. А Студент'с Cомментарй он Овид'с Метаморпҳосес Боок 10. Унитед Статес: Wилей-Блаcкwелл, Жуне 22, 2021 — 80-бет. ИСБН 9781119770503. 
  6. ↑ „Тҳе Cйприот Сйллабиc Сcрипт wорд а-по-ро-ти-та-и“. www.палаэолехиcон.cом. Қаралди: 2023-йил 24-апрел.
  7. ↑ Пестарино, Беатриcе. Кйприōн Политеиа, тҳе Политиcал анд Административе Сйстемс оф тҳе Cлассиcал Cйприот Cитй-Кингдомс. Леиден, тҳе Нетҳерландс: Брилл Публиcатионс, Аугуст 8, 2022 — 135-136-бет. ИСБН 9789004520332. 
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Бреитенбергер 2007.
  9. ↑ Буркерт 1985.
  10. ↑ Паусаниас, Десcриптион оф Греэcе, И. ХИВ.7
  11. ↑ Пенгласе 1994.
  12. ↑ 12,0 12,1 Иоссиф & Лорбер 2007.
  13. ↑ 13,0 13,1 Думéзил 1934.
  14. ↑ 14,0 14,1 Жанда 2010.
  15. ↑ Жанда 2005.
  16. ↑ Плато, Сймпосиум 181а-д.
  17. ↑ Ричард Л. Ҳунтер, Платўс Сймпосиум, Охфорд Университй Пресс: 2004, пп. 44-47
  18. ↑ „Суда, π, 825“.
  19. ↑ Бу диаграмма Гесиоднинг Теогония асарига асосланган
  20. ↑ Ҳомернинг Илиада достонига кўра 1.570–579, 14.338, Одйссей 8.312, Гефест Гера ва Зевснинг ўғли эди, Гантзга қаранг. п. 74.
  21. ↑ Гесиоднинг Теогония асарига кўра 927–929, Гефестни отаси бўлмаган Гера ёлғиз ўзи туғган, Гантзга қаранг. п. 74.
  22. ↑ Гесиоднинг Теогония асарига кўра 886–890, Зевснинг етти хотинидан бўлган болаларидан Афинага биринчи бўлиб ҳомиладор бўлинган, лекин у энг охирги туғилган фарзанд; Зевс Метисни ҳомиладор қилган, кейин уни ютиб юборган, кейинроқ Зевснинг ўзи Афинани „бошидан бошлаб“ туққан, Гантзга қаранг, пп. 51–52, 83–84.
  23. ↑ Гесиоднинг Теогония асарига кўра 183–200, Афродита Ураннинг кесилган жинсий аъзоларидан туғилган, қаранг Гантз, пп. 99–100.
  24. ↑ Ҳомер Илиада достонига кўра, Зевс 3.374, 20.105; Одиссей 8.308, 320) ва Дионанинг фарзанди (Илиада 5.370–71), Гантзга қаранг, пп. 99–100.

Адабиётлар

  • ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил

Ҳаволалар