Afyun

Афюн лолазори, Мянма.

Афюн (аслида юнончада абижум – мудра-тувчи, ухлатувчи), опий, „қора дори“-1) кўкнорнинг хомроқ кўсагини тилиб қўйганда ундан оқиб чиқиб, ҳавода қорайиб қотган, суцимон шира. Тар-кибида морфин, папаверин, кодеин, тебаин, наркотин ва 20 га яқин бошқа алкалоидлар бор. Дам-бадам қабул қилиб турилса, бошқа наркотиклар каби унга ўрганиб қолиш мумкин. Бу ҳаёт учун хавфли. Афюн препаратлари тиббиётда оғриқсизлантирувчи дори сифатида ишлатилади. У асосан таркибидаги морфин билан таъсир этади. Афюн қадимдан маълум. Барди (папирус) га ёзилган қадимда. Миср ёзувларида (мил. ав. 1552-йил) дори сифатида тавсия этилган. Теофраст (мил. ав. ИИИ аср), Диоскоридус-Дискуридис (мил. ав. 77-йил) ҳам ўз асарларида афюн дори эканлигини айтиб ўтишган. Афюн дастлаб дори сифатида Кичик Осиёнинг жануби-шарқида, Европада ишлатилган ва „опий“ деб аталган. Юнонлардан араблар ва Яқин Шарқдаги бошқа халқпарга „афюн“ шаклида кирган (ўзбеклар „қора дори“ ҳам дейишади). Абу Бакр ар-Розий, Абу Али ибн Сино, Ибн Байтор, Довувди Антокийларнинг асарларида ҳам афюннинг тиббий нафи, ишлатилиш усуллари баён этилган. Хитойда афюнни тутатиб чекиш расм бўлган. Бу одат кейинчалик Ҳиндистон ва Эронга ҳам ўтган. Афюн кучли наркотик 803 бўлгани учун ҳамма мамлакатларда, жумладан Ўзбекистонда ҳам уни истеъмол қилиш тақиқланган. Афюнни ишлаб чиқариш ва сотиш билан шуғулланган кишилар жиноий жавобгарликка тортилади. 2) Баъзан заҳар, оғу маъносида ишлатиладиган сўз.

Афюн лолақизғалдоқ (папавер сомниферум) шарбатини қуритиб олинадиган кучли гиёҳванддир. Морфин алкалоидлари кўп бўлгани учун тиббиётда оғриқсизлантирувчи дори сифатида қўлланар эди; бироқ бангиликни келтириб чиқариши туфайли ҳозир деярли қўлланмайди.

Тарихи

Афюн ҳақида эслаб ўтувчи илк манбалар мил. авв. 500-йилларга оиддир (Месопотамия). Қадимги Юнонистонда ҳам маълум бўлган, жумладан Буқрот афюннинг оғриқсизлантирувчи хусусияти борлигини эътироф этган. Европада афюнхўрлик ХИХ асрда авжига чиққан.

Ишлаб чиқарилиши

Бугунги кунда афюн Тайланд, Лаос, Бирма ҳамда Афғонистонда ўстирилади. Афюн ҳосили борасида Афғонистон биринчи ўринда турибди.