Агава мурпҳейи — агаванинг бир тури. Бу жанубий Аризона ва Мексиканинг Сонора шаҳри шимолидаги қадимги ҳоҳокам ҳиндуларининг бир неча ўнлаб археологик жойларида ўсадиган сувли ўсимлик. 1935-йилда ўнлаб турлари ҳақида хабар берилган ва 1970-йилгача фақат иккитаси тўлиқ ўрганилган. Бу ҳоҳокам ҳиндулари томонидан озиқ-овқат ва толаси учун етиштирилган нав ҳисобланади. Унинг умумий номлари орасида Ҳоҳокам агава, Мурпҳей агава ва Мурпҳей аср ўсимлиги кабилар мавжуд.

Агава мурпҳейи
Муҳофаза қилиш ҳолати


хавф-хатар ҳолати
Илмий таснифлаш edit
Вакиллик: О'симликлар
Систематика: Трахеофитлар
Систематика: Ангиоспермлар
Систематика: Монокотлар
Оила: Аспарагаcеаэ
Ост оиал: Агавоидеаэ
Ген: Агава
Турлар:
А. мурпҳейи
Биномиал номи
Агава мурпҳейи

Ф.Гибсон

Тавсиф

Бу агава узунлиги 80 сантиметргача, кенглиги 20 сантиметргача бўлган яшил рангдан кўк-яшил ранггача бўлган рангпар чизиқли баргларнинг розетини ҳосил қилади. Гуллаш даврида улар қизил рангда бўлади. Барглар марказга қараб бироз эгилиши мумкин. Улар кичик, текис тишчалар билан қопланган. Ўсимлик 3 дан 4 метргача бўлган тўпгулни ҳосил қилади, шохлари бўйлаб кўплаб гуллар жойлашади. Гулларининг учи бинафша ёки жигарранг бўлади ва узунлиги 7,5 сантиметргача етиши мумкин. Мева узунлиги 5 дан 7 сантиметргача бўлган ёғочли капсула кўринишида бўлиб, уруғларни ўз ичига олади, лекин улар камдан-кам ҳолларда ҳосил бўлади. Гуллари одатда мевалар ҳосил бўлишидан олдин нобуд бўлади. 500 йилдан ортиқ вақт давомида қаровсиз қолганига қарамай, Ҳоҳокам агава бир нечта қадимий археологик жойларда ўсишда давом этмоқда. Бу агава фақат булбуллар томонидан чанглантирилади ва Аризонадаги Агава хризантаси билан дурагайланади (Мурфей агава деб номланган деярли барча турлар, аслида, Мурпҳей агава Агаве палмери х вивипара гибридидир).

Фойдаланиш усуллари

Агава мурпҳейи ҳоҳокам қабилалари ва эҳтимол бошқа тубжой америкаликлар томонидан озиқ-овқат ва тола ишлаб чиқариш учун етиштирилган. Озиқ-овқат учун Ҳоҳокам агава гул пояси тўкилишидан олдин йиғиб олинган. Бу вақтда мевадаги шакар консентрацияси энг юқори даражага етади. Тахминан 9 фунт (4.1 кг) чуқурликда, иссиқ тошлар билан тўлдирилган ва иссиқ кўмир билан қопланган чуқурда икки ёки уч кун давомида пиширилган. Пиширилган розет, таъми ширин картошка билан солиштирганда (гарчи истеъмол қилинадиган толага эга бўлса ҳам), 100 граммда 347 калория ва 3,5 грамм протеин мавжудлиги сабабли тўйимлироқ ҳисобланади[1].

Ўсиш шароитлари

Ёввойи табиатдан йиғилган агавалар минг йиллар давомида тубжой америкаликлар учун муҳим озиқ-овқат манбаи бўлган. Бироқ, 1980-йилларда археологлар Марана шаҳри яқинидаги Туксон ҳавзасида агаванинг катта майдонлари, айниқса Агаве мурпҳейи ҳоҳокама қабилалари томонидан етиштирилганлигини аниқладилар[2]. 78 квадрат километрлик (деярли 20 000 акр) собиқ агава майдонлари асосан Феникс ва Туксон ўртасида топилган, бу агава ўн минглаб одамдан ташкил топган ҳоҳокам қабилалари учун асосий озиқ-овқат манбаи бўлганлигини кўрсатади. Шубҳасиз, бошқа кўплаб далалар вайрон қилинган ёки археологлар томонидан ҳалигача аниқланмаган[3].

Агава сувли ҳудудга мос экинлар етиштириладиган Санта-Cруз дарёсининг текислиги устидаги тошлоқ жойларда Туксон ҳавзаси чўлида ҳоҳокам ҳиндулари томонидан ўстирилган. Ҳоҳокам ҳиндулари 5 фут (1.5 м) га яқин тош уюмлари майдонига агава эккан. Агава ўсимлигининг тагидаги тошлар тўплами намликни сақлаб қолиш ва йиртқичлар кемирувчилар зарарини олдини олиш учун унумдор тупроқ вазифасини бажаради. Тўғонларни ва контурли тераслар текширилганда, ёғингарчилик вақтида ёмғир оқимини агава ўсимликларига йўналтириш қишлоқ хўжалиши ривожига ёрдам беради. Ҳоҳокам агава ўсимликларининг ўндан бир қисми ҳар йили гуллаб, йиғиб олинди. Далаларда агава учун катта пишириш чуқурларнинг қолдиқлари ажратиб қўйилади[1]. Тош қозиқларини етиштириш милоддан аввалги 600-йилларда бошланган. Йирик ишлаб чиқариш 1150-1450-йиллардаги Ҳоҳокам маданиятининг классик даврини тавсифлайди[3].

Маранада деҳқончилик ҳудуди 485 гектар (1,200 акр) ташкил этган. Маранадаги агава ишлаб чиқариш 775 кишининг кунлик калория эҳтиёжларининг 20 фоизини ва 550 кишининг кунлик протеин эҳтиёжини таъминлаш учун етарли бўлган. Бундан ташқари, ўзининг чидамлилиги ва намликка бўлган талабининг пастлиги туфайли агава қурғоқчиликка мойил чўл шароитида жуда яхши экин сифатида ўстирилган[1].

Ҳоҳокам агава кўп авлодлар ва тубжой америкаликлар томонидан инсон истеъмоли учун етиштирилган. Бошқа агаваларга нисбатан ўсимлик ва озиқ-овқат манбаи сифатида бир қатор афзалликларга эга. Баргларидаги кислотали шарбат кўплаб агава турларига қараганда камроқ кислотага эга; ҳоҳокам агаваси қишнинг охирида ва эрта баҳорда, бошқа қишлоқ хўжалиги экинлари унумдор бўлмаганда истеъмол қилинади[4].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Фиш, С. К. „Эвиденcе оф ларге-сcале агаве cултиватион ин тҳе Марана cоммунитй“, . Тҳе Марана Cоммунитй ин тҳе Ҳоҳокам Wорлд, Антҳропологиcал паперс оф тҳе Университй оф Аризона Фиш, С. К.: . Туcсон, Аризона: Университй оф Аризона Пресс, 1992. ИСБН 0-8165-1314-7. Қаралди: 2012-йил 2-июн (2013-йил 7-майда асл нусхадан архивланган). 
  2. ↑ Грегонис, Л. М. (1996).Тҳе Ҳоҳокам. Соноренсис 16(1).
  3. ↑ 3,0 3,1 Фиш, С. К. „Ҳоҳокам импаcц он Соноран Десерт энвиронмент“, . Имперфеcт Баланcе: Ландсcапе Трансформатионс ин тҳе ПреCолумбиан Америcас Давид Л. Лентз: . Неw Ёрк: Cолумбиа Университй Пресс, 2000 — 264–266-бет. 
  4. ↑ Ҳоw доэс оур агаве гроw? Репродуcтиве биологй оф а суспеcтед анcиэнт Аризона cултивар, Агаве мурпҳейи Гибсон. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-09-02 санасида архивланган) Десерт Планц 14(2) 11-20.

Ҳаволалар