Ziyosfera

Ahmad Donish

Аҳмад Дониш (форсча: احمد دانش‎‎, тожикча: Аҳмади Дониш; 1827-йил — 1897-йил) — Бухоро олими, ёзувчи, педагог, файласуф, мутафаккир ва шоир, давлат арбоби ва Бухоро амирлигининг Россия империясидаги элчиси. ХИХ аср тожик маърифатпарварлари тўгараги раҳбари[1]. У бутун Ўрта Осиёда янги замон маърифий ҳаракатининг аждодидир[2][3].

Аҳмад Дониш

Аҳмад Дониш Махдум ибн Носир
Таваллуди
Шофиркон тумани, Бухоро амирлиги
Вафоти Бухоро, Бухоро амирлиги
Йўналиш файласуф, қомусий олим, педагог, шоир, носир
Жанр рисола

Таржимаи ҳоли

Ёшлиги

Аҳмад Дониш 1827-йилда Сугут қишлоғида (ҳозирги Шофиркон тумани, Бухоро вилояти) таваллуд топган.

Аҳмад (Дониш тахаллуси билан ижод қилган, бу сўз „билимдон“ деган маънони англатади; у Калла — „бошли“ лақабини ҳам олган эди, бу лақаб Аҳмадга нафақат катта боши, балки ғайриоддий тафаккури учун ҳам берилган) камбағал мулла Мир Носир оиласида туғилган. Бошланғич таълимни ўқиш, ёзиш ва шеър ёзишни биладиган онасининг хусусий мактабида олган (нафақат Бухоро, балки ХИХ аср ўрталаридаги мусулмон давлатлари учун ҳам бу алоҳида сазоворга молик жиҳат). Кейинчалик ёш Аҳмад Бухородаги мактаб ва мадрасада ўқишни давом эттириб, оиласи билан ўша ерга кўчиб ўтади. Мадрасага ўқишга киргунга қадар араб тилининг асосларини пухта эгаллаган, кўплаб тарихий йилномаларни ўрганган, шеърлар ёзган, қўлёзмаларни ўзининг миниатюралари билан безатган. Худди шу йилларда у зўр хаттот, миниатюрачи ва чизмачи сифатида бухороликлар орасида машҳур бўлди. Бироқ Дониш фақат мадрасада ўқитиладиган фанларни ўзлаштириш билан чекланиб қолмаган; математика, геометрия, астрономия, тарих фанларини мустақил ўрганган, Шарқ файласуфлари асарларини ўрганган, хаттотлик билан ҳам қизғин шуғулланган. Дониш мадрасани тамомлагач, муаллимлик амалиёти билан шуғулланади, хаттотлик илмини такомиллаштирган. Болалигиданоқ Дониш катта қобилиятларни намоён этди, шеърият ва расм чизишга мойил эди.

Амир Насрулло саройида

Аҳмад Дониш ўз устози деб биладиган амир Насруллоҳ саройининг бош меъмори Аҳмадда буюк рассом ва хаттот қиёфасини кўрган. У амирга шогирди ҳақида, Донишнинг хаттотлик ва чизмачилик маҳорати ҳақида гапириб, сарой хизматига тавсия қилган.

Ўша пайтда Аҳмад Дониш 24-25 ёшдан ошмаган, 1850-йилларнинг бошлари эди. Дастлаб саройда хаттот ва рассомлик вазифаларини бажарган. Бироқ кўп ўтмай сарой даврасида Аҳмаднинг бошқа фанлар бўйича ҳам юксак қобилиятлари маълум бўлди ва бу унга нисбатан янада ҳурмат-эҳтиром ошишига сабаб бўлган. Бухоро амирлиги сиёсий ҳаётида бу давр Россия империяси билан қулай ва дўстона муносабатларнинг янада кенгайиши билан ажралиб турган.

Биринчи элчилик сафари

Ўша даврдаёқ амирнинг катта ҳурмати ва ишончига сазовор бўлган Аҳмад Дониш Россия империясига борадиган Бухоро амирлиги элчилик делегацияси таркибига котиб сифатида киритилган. Бундан ташқари, амир Насрулло шахсан Аҳмад Донишга қайтиб келгани ҳақида ҳисобот бериш учун Россия ҳаёти ва давлат тузилишини ўрганишни топширган.

1857-йилда амир Насрулло Санкт-Петербургга элчихона ваколатига эга бўлган делегацияни юборган, унинг вазифаси Николай И вафоти муносабати билан Россия ҳукуматига ҳамдардлик билдириш (1855) ва янги император Александр ИИ тахтга чиқишини табриклаш бўлган. Шунингдек, элчилик делегацияси Россия ва Бухоро ўртасидаги савдо алоқаларини кенгайтириш ва мустаҳкамлаш бўйича музокараларни бошлаши керак эди. Бухоро элчилари 1857-йил 9-январда Петербургга келиб, 1858-йилнинг 11—12-январигача шу ерда қолишган.

Амир Музаффар саройида

1860-йилда Бухоро тахтига амир Музаффар ўтиради. Унинг ҳукмронлиги давлатнинг янада кучли иқтисодий заифлашиши ва вазиятнинг янада ёмонлашиши билан ажралиб турган.

ХИХ асрнинг 60-йилларда Аҳмад Дониш маълум бир давлат мансабини эгалламаган бўлса-да, амир саройида расман рўйхатда туришган. Унинг буюк олим ва ажойиб устоз сифатидаги шон-шуҳрати аллақачон сарой даврасида юқори бўлган, ўша даврнинг маърифатли Бухоро аҳлининг эътирофига сазовор бўлган. Аҳмад Дониш ўзининг юксак ижтимоий мавқеига таянган ҳолда амирларни давлат ислоҳотларига, энг аввало, илм-фан ва маориф соҳасини такомиллаштиришга кўндириш учун ҳаракат қилган. 1868-йилги Россия-Бухоро шартномаси натижасида Бухоро амирлигига қарашли ҳудуднинг катта қисми Россияга ўтиб кетган.

Иккинчи элчилик сафари

Олимнинг 1869—1870-йилларда Бухоронинг иккинчи элчилик делегацияси таркибида Россияга қилган сафари унда янги таассуротлар, кузатишлар, фикрлар қолдирган.

1868-йилда тинчлик шартномаси имзолангач, амир Музаффар Петербургга ўз элчиларини жўнатади, унинг таркибига яна Аҳмад Дониш киритилади. Делегация император Александрга амир Музаффарнинг дўстона туйғуларини изҳор этиши ва ундан тинчлик шартномаси бўйича Россияга ўтган амирликнинг собиқ ҳудудининг бир қисмини амирга қайтаришни сўраши керак бўлган. 1869-йил 3-ноябрда Петербургга келган делегация бу ерда икки ойдан ортиқ — 10-декабргача қолиб кетган.

Аҳмад Дониш бу сафар Россиянинг сиёсий, иқтисодий ва маданий ҳаёти билан янада яқинроқ танишган. У бошқа Бухоро элчилари билан биргаликда қишлоқ хўжалиги, геология ва транспорт музейларида, расадхонада, қоғоз ишлаб чиқариш сехида, давлат банки ғазнасида, шиша ва чинни заводида, кемасозлик заводларида, Кронштадт қалъасида ва бошқаларда бўлган.

Расмий йиғилиш ва қабулларда Аҳмад Дониш ўзининг билимдонлиги билан ажралиб турар, шунинг учун ҳам ҳукумат доиралари унга алоҳида ҳурмат ва эътибор билан қарашарди. Шу йилларда (тахминан 1871-1872) Аҳмад Донишга мирза фахрий сарой унвони берилган. Кейин амир унга давлат маъмурий лавозимини эгаллашни таклиф қилади. Бироқ Дониш давлат ишларида ўзининг шахсий иштироки билан бутун бошқарув тизимини тубдан ўзгартирмасдан туриб, мамлакат аҳволини умумий яхшилашга эришишни ақлга сиғдириб бўлмаслигини биларди. Шунинг учун у амирнинг таклифидан ўзини оқлаган баҳона билан четлаб ўтган.

Учинчи элчилик сафари

1873-йилда Хива юришида чор ҳукуматининг қўлга киритган ғалабаси ҳамда Александр ИИ қизининг никоҳ тўйи нишонланиши муносабати билан Бухоро амири Абулқодир Додхоҳ бошчилигидаги элчилар делегациясини Петербургга жўнатади. Бу сафар элчининг биринчи ўринбосари этиб Аҳмад Дониш тайинланган.

Бухоро элчилари 1874-йил 6-январда Петербургга етиб келиб, у ерда бир ярим ойга яқин турганлар. Дониш Бухорога қайтиб келгач, амир Музаффар уни яна давлат бошқарувида мас’улиятли лавозимга таклиф қилади. Аҳмад Дониш Россиянинг иқтисодий ва сиёсий ҳаёти билан яқиндан танишгач, Бухоро амирлигининг мавжуд тузумини сезиларли даражада ўзгартирмасдан туриб, бу мақсадга эришиш қийин эканига тобора кўпроқ ишонч ҳосил қилган. Аҳмад Донишнинг таклифлари унинг „Давлат тузилиши ва одамлар муносабатлари ҳақида рисола“ деб номланган махсус асарида батафсил ёритилган.

Бухородан узоқда

Ўша пайтда Аҳмад Донишнинг машҳурлиги, зиёлиларга таъсири кенгайиб бораётган эди. Адиб-педагогнинг ижодида ўз ифодасини топган илғор ғоялари ўша давр илғор олимлари, шоирлари орасида тез тарқалаётган эди.

Бундан чўчиган амир Аҳмад Донишни Бухородан чиқариб юборишга қарор қилган. 1870-йилларнинг охирида уни қозий (маънавият қозиси) сифатида Бухоро хонлигининг чекка вилоятларига — аввал Ғузорга, кейин Нарпайга юборади.

1880-1889-йилларда ўзининг асосий асари „Наводир-ул вақоэ“ асарини тугатган. Ушбу асарга киритилган ахлоқий ва фалсафий ва ахлоқий ҳикоялар, Россияга саёҳатлар ҳақидаги саёҳат эслатмаларида унинг тарбиявий ғоялари акс этган. Аҳмад Донишнинг олим, адиб, амирликнинг дадил танқидчиси, ислом ақидаларининг талқинчиси сифатидаги шон-шуҳрати Бухоронинг илғор жамоатчилиги орасида янада мустаҳкамланган, унинг шаънига қасидалар тузилган, кўзга кўринган адиблар томонидан олимлар бошчиси сифатида улуғланган.

Амир Абдулаҳадхон саройида

Амир Музаффар вафотидан сўнг тахтни эгаллаган Сайид Абдулаҳадхон (1885-1910) Аҳмад Донишни Бухорога чақиришга мажбур бўлади ва олимга кўзга кўринарли илтифот кўрсатиш учун уни машҳур мадрасалардан бирига кутубхоначи қилиб тайинлайди. Умрининг охиригача амирликнинг муросасиз танқидчиси бўлиб, ўзини бутунлай ижодий фаолиятга бағишлаган.

Аҳмад Дониш хонадонига илғор фикрли шоирлар, созандалар, олимлар тинмай тўпланиб турар, адабий-мусиқий кечалар ўтказарди. Кўпинча бу йиғилишларда ижтимоий ташкилот масалалари муҳокама қилинган. Йиғилганлар хонадон эгасининг „рус ҳаётининг мўжизалари“ ҳақидаги мазмунли суҳбатларини қизиқиш ва чуқур диққат билан тинглаганлар. Аҳмад Донишнинг сўнгги шогирди, тамбурчи Мир Отажоннинг ёзишича, адиб хонадонида одатда қуйидаги: ўша даврнинг машҳур шоири ва созандаси Мулла Каромат Дилкаш, тамбурчилар Муҳаммад Солиҳ ва Мулла Искандар, хонанда Корикамол ва Мирзо Зухо, дуторчи Турсунхожа, хаттот мулла Абдулла кабилар тўпланишган. Бу даврнинг атоқли шоири Шамсиддин Шоҳин ва шоир Музтариб ҳам бўлган.

Асарлари

Ҳозир шартли равишда „Тарихий рисола“ деб номланган охирги тугалланмаган асарида у давлат бошқарувидаги асосий муаммоларни очиб беришга ҳаракат қилган. Аҳмад Дониш „Наводир-ул вақоэ“ („Нодир ҳодисалар“, 1870—1889) асарида, айниқса, „Фарзанднинг ота-онага нисбатан ҳуқуқи“, „Фарзандлар тарбияси учун“, „Оилавий ҳаёт қоидалари тўғрисида“ бобларида, таълим, ҳуқуқшунослик, иқтисоднинг давлат тизимини кескин ва ҳаққоний фош этилган.

Аҳмад Дониш ХИХ аср охири ХХ аср бошларида Ўрта Осиё халқларининг илғор ижтимоий-сиёсий тафаккури ривожига, реалистик адабиёт ривожига катта таъсир кўрсатган. Дониш ижоди билан танишиб, „маънавий инқилоб“ ни бошидан кечирган Садриддин Айний уни „Бухоро амирлигининг қоронғу уфқидаги ёруғ тонг юлдузи“ деб атаган. Аҳмад Донишнинг „Рисола дар назми тамадун ва таовун“ („Сиёсий рисола“), „Меёр-ут-тадаюн“ („Дин ҳақида рисола“), „Рисола-фи-аъмол-ул-курра“(„Глобус илми“), „Таодули Ҳамсаи Мутаҳайира“ („Қуёш тизимининг 5 сайёраси ҳақида рисола“) каби унчалик машҳур бўлмаган асарлари бор.

Аҳмад Дониш тарихини даврлаштириши

Аҳмад Дониш Ўрта Осиё тарихини асрнинг янгиловчилари деб аталган энг кўзга кўринган ҳукмдорлар ҳукмронлиги асосида даврлаштиришни таклиф қилган. У шундай деб ёзган: "Темур Кўрагонийнинг ўзи ВИИИ аср [ҳижрий] нинг бунёдкорларидан бўлган. Ундан кейин эса ҳар бир мусулмон мамлакатида ўз мамалакатининг бунёдкорлари пайдо бўлган: Султон Ҳусайн Мирзо Бойқаро Ҳиротда тахминан ИХ асрда, амир Абдуллахон эса минг йиллик бошларида Бухорода; ХИ асрда Сайид Субҳонқулихон, ХИИ асрда марҳум уста амир Маъсум, яъни амир Шоҳмурод кабилар шулар жумласидан. Ўша вақтда бу улар билан Мовароуннаҳр давлатларида илмли олимлар етишиб чиққан[4].

Ўлими

Умрининг сўнгги йилларида Аҳмад Дониш хасталик туфайли тўшакка михланиб қолган. Аммо дўстлари ва тарафдорлари уни бу ерда ҳам тарк этишмаган. Ҳижрий 1314-йил (1897) нинг баҳор кунларидан бирида унинг юраги уришдан тўхтаган. Донишнинг вафоти ўша давр Бухоро амирлигининг илғор зиёлилари учун катта йўқотиш бўлди.

Қабри

Аҳмад Дониш 1897-йилда Бухоро шаҳрида вафот этган. У дафн этилган қабристон Совет ҳокимияти йилларида вайрон қилинган.

Хотираси

Адабиётлар

  • Мўминов И., Ўзбекистон ижтимоий-фалсафий тафаккури тарихидан, Т., 1964.

Манбалар

  1. ↑ БСЭ3: Дониш Ахмад Махдум бин Носир & 1969—1978.
  2. ↑ „Ахмад Дониш: штрихи к портрету «первого джадида» Центральной Азии - Cентрал Асиа Аналйтиcал Нетwорк“ (ру-РУ). ҳттпс://www.cаа-нетwорк.орг/. 2022-йил 17-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 17-декабр.
  3. ↑ Давид Рогер Кангас. Фаизулла Кҳодзҳаэв: Натионал Cоммунисм ин Букҳара анд Совиэт Узбекистан, 1896-1938 — 103-бет. 
  4. ↑ Ахмад Дониш. История династии Мангитов. Перевод И. А. Наджафовой. Понедельник: Мудрость. 1967, стр. 24-27.
  5. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил

Ҳаволалар

Викииқтибосда Аҳмад Донишга тегишли иқтибослар мавжуд. 



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Ahmad_Donish" dan olindi