Уч ака-ука Абу Жаъфар, Муҳаммад ибн Мусо ибн Шокир (803-йилгача бўлган вақтда туғилган – 873-йил февралда вафот этган), Абу ал-Қосим, Аҳмад ибн Мусо ибн Шокир (ИХ асрда вафот этган) ва ал-Ҳасан ибн Мусо ибн Шокир (ИХ асрда вафот этган) – Бағдодда яшаб ижод қилган форс олимлари. Бану Мусо (арабча: بنو موسی‎‎) номи билан машҳур.

Бану Мусо Аббосийлар халифаси Ҳорун ар-Рашиднинг ўғли ал-Маъмуннинг таниқли астрономи бўлган Мусо ибн Шокирнинг ўғиллари эди. Оталарининг вафотидан сўнг ака-укалар ал-Маъмун раҳбарлигида таълим олган ва Бағдоддаги "Байт ул-Ҳикмат"га ўқишга кирганлар. У ерда ака-укалар Византий (Шарқий Рим)дан олиб келинган қадимги юнон асарларини таржима қилишган, бу асарлар асосида ўзларининг математика, техника ва астрономияга оид ғояларини ишлаб чиқишган. Ака-ука Бану Мусолар юза ва айлана узунлиги каби тушунчаларни янгича талқин қилиб, ўрнига нисбатлар о'рнига аниқ сонлар билан ифодалаш услубини жорий қилишган. Улар Ер шарининг айлана узунлигини аниқлаш учун геодезик ўлчовлар ўтказганлар ва бир даража кенгликнинг узунлигини ўлчаб, Ернинг айлана узунлигини нисбатан аниқ ҳисоблаб чиқишга эришганлар. Бу иш уларнинг илмий салоҳияти ва тажриба асосидаги ёндашувини намоён этади.

Бану Мусо 20 га яқин китоб ёзган бўлиб, ҳозирда улардан учтаси сақланиб қолган, қолганлари йўқолиб кетган. Уларнинг энг муҳим асарларидан бири геометрия бўйича ёзилган рисола бўлиб, ушбу асар „Китāб Маʿрифаҳ масāḥат ал-ашкāл ал-басīṭаҳ wа-ал-курийяҳ“ („Текислик ва сферик фигураларни ўлчаш китоби“) деб номланган ва ўрта аср математиклари томонидан кенг қўлланилган. Уларнинг ҳозиргача сақланиб қолган энг машҳур асари (энг қадимий ва ишончли нусхаси Истанбулдаги Топкапи саройида сақланади) „Китаб ал-Ҳиял ал-Нафиcаҳ“ („Ақлли асбоблар китоби“) асаридир. Ушбу китобда 100 та ихтиро тасвирланган бўлиб, хусусан, суюқлик босими ва автоматик ҳаракатланувчи механизмлар ёрдамида ишлайдиган идишлар тасвирланган. Бу қурилмалар кўпинча меҳмонларни ҳайратга солиш учун ишлатилган. Улардан бири автоматик равишда най чалувчи механик қурилма бўлиб, тарихдаги биринчи дастурлаштирилган машина ёки ибтидоий компютер сифатида эътироф этилади. Бу илмий ва техник ютуқлар ака-ука Бану Мусолар ислом сивилизациясининг энг муҳим олимларидан бирига айлантирган.

Адабиётлар

Ҳаволалар