Aka-uka Banu Musolar
Уч ака-ука Абу Жаъфар, Муҳаммад ибн Мусо ибн Шокир (803-йилгача бўлган вақтда туғилган – 873-йил февралда вафот этган), Абу ал-Қосим, Аҳмад ибн Мусо ибн Шокир (ИХ асрда вафот этган) ва ал-Ҳасан ибн Мусо ибн Шокир (ИХ асрда вафот этган) – Бағдодда яшаб ижод қилган форс олимлари. Бану Мусо (арабча: بنو موسی) номи билан машҳур.
Бану Мусо Аббосийлар халифаси Ҳорун ар-Рашиднинг ўғли ал-Маъмуннинг таниқли астрономи бўлган Мусо ибн Шокирнинг ўғиллари эди. Оталарининг вафотидан сўнг ака-укалар ал-Маъмун раҳбарлигида таълим олган ва Бағдоддаги "Байт ул-Ҳикмат"га ўқишга кирганлар. У ерда ака-укалар Византий (Шарқий Рим)дан олиб келинган қадимги юнон асарларини таржима қилишган, бу асарлар асосида ўзларининг математика, техника ва астрономияга оид ғояларини ишлаб чиқишган. Ака-ука Бану Мусолар юза ва айлана узунлиги каби тушунчаларни янгича талқин қилиб, ўрнига нисбатлар о'рнига аниқ сонлар билан ифодалаш услубини жорий қилишган. Улар Ер шарининг айлана узунлигини аниқлаш учун геодезик ўлчовлар ўтказганлар ва бир даража кенгликнинг узунлигини ўлчаб, Ернинг айлана узунлигини нисбатан аниқ ҳисоблаб чиқишга эришганлар. Бу иш уларнинг илмий салоҳияти ва тажриба асосидаги ёндашувини намоён этади.
Бану Мусо 20 га яқин китоб ёзган бўлиб, ҳозирда улардан учтаси сақланиб қолган, қолганлари йўқолиб кетган. Уларнинг энг муҳим асарларидан бири геометрия бўйича ёзилган рисола бўлиб, ушбу асар „Китāб Маʿрифаҳ масāḥат ал-ашкāл ал-басīṭаҳ wа-ал-курийяҳ“ („Текислик ва сферик фигураларни ўлчаш китоби“) деб номланган ва ўрта аср математиклари томонидан кенг қўлланилган. Уларнинг ҳозиргача сақланиб қолган энг машҳур асари (энг қадимий ва ишончли нусхаси Истанбулдаги Топкапи саройида сақланади) „Китаб ал-Ҳиял ал-Нафиcаҳ“ („Ақлли асбоблар китоби“) асаридир. Ушбу китобда 100 та ихтиро тасвирланган бўлиб, хусусан, суюқлик босими ва автоматик ҳаракатланувчи механизмлар ёрдамида ишлайдиган идишлар тасвирланган. Бу қурилмалар кўпинча меҳмонларни ҳайратга солиш учун ишлатилган. Улардан бири автоматик равишда най чалувчи механик қурилма бўлиб, тарихдаги биринчи дастурлаштирилган машина ёки ибтидоий компютер сифатида эътироф этилади. Бу илмий ва техник ютуқлар ака-ука Бану Мусолар ислом сивилизациясининг энг муҳим олимларидан бирига айлантирган.
Адабиётлар
- Беннисон, Амира К.. Тҳе Греат Cалипҳс: Тҳе Голден Аге оф тҳе 'Аббасид Эмпире. Неw Ҳавен, Cоннеcтиcут: Яле Университй Пресс, 2009. ИСБН 978-03001-5-227-2.
- Бир, Атилла. Тҳе Боок "Китаб Ал-Ҳиял" оф Бану Муса Бин Шакир, интерпретед ин Сенсе оф Модерн Сйстем анд Cонтрол Энгинеэринг. Истанбул: Ресеарч Cентре фор Исламиc Ҳисторй, Арт анд Cултуре, 1990. ОCЛC 24991757.
- Блаке, Степҳен П.. Астрономй анд Астрологй ин тҳе Исламиc Wорлд. Эдинбургҳ: Эдинбургҳ Университй Пресс, 2016. ИСБН 978-07486-4-911-2.
- Cасуллерас, Жосеп „Wāбканаwī: Шамс ал-Мунажжим [Шамс ал-Дīн] Муḥаммад ибн ҁАлī Кҳwāжа ал-Wāбканаwī [Wāбканаwī]“, . Тҳе Биограпҳиcал Энcйcлопедиа оф Астрономерс. Спрингер Публишерс, 2007 — 92–94-бет. ДОИ:10.1007/978-0-387-30400-7_1433. ИСБН 978-0-387-31022-0. (ПДФ версион)
- ал-Даббагҳ, Ж. „Банū Мūсā“, . Диcтионарй оф Сcиэнтифиc Биограпҳй. Неw Ёрк: Сcрибнер, 1970. ИСБН 9780684101149. ОCЛC 755137603.
- Гутас, Димитри. Греэк Тҳоугҳт, Арабиc Cултуре: Тҳе Граэcо-Арабиc Транслатион Мовемент ин Багҳдад анд Эарлй ʻАббāсид Соcиэтй (2нд–4тҳ/8тҳ-10тҳ cентуриэс). Неw Ёрк: Роутледге, 1998. ИСБН 978-0-415-06132-2.
- Ҳажар, Рачел (2013). "Тҳе Аир оф Ҳисторй Парт ИИИ: Тҳе Голден Аге ин Араб Исламиc Медиcине Ан Интродуcтион". Ҳеарт Виэwс 14 (1): 43–46. дои:10.4103/1995-705Х.107125. ИССН 1995-705Х. ПМИД 23580929. ПМC 3621228. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3621228.
- Ҳилл, Доналд Р. (1991). "Мечаниcал Энгинеэринг ин тҳе Медиэвал Неар Эаст". Сcиэнтифиc Америcан 264 (5): 100–105. дои:10.1038/сcиэнтифиcамериcан0591-100. ИССН 0036-8733. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_сcиэнтифиc-америcан_1991-05_264_5/паге/100.
- Ҳилл, Роналд Р. (2008). "Банū Мūсā". ин Селин, Ҳелаине. Энcйcлопаэдиа Оф Тҳе Ҳисторй Оф Сcиэнcе, Течнологй, Анд Медиcине Нон Wестерн Cултурес. 1. Брилл Публишерс. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/энcйcлопаэдиаофтҳеҳисторёфсcиэнcетечнологяндмедиcиненонwестернcултуресвол1ҳелаинеселин_655_Т/паге/н405/моде/1уп.
- Кеннедй, Эдwард Стеwарт (1956). "А Сурвей оф Исламиc Астрономиcал Таблес". Трансаcтионс оф тҳе Америcан Пҳилосопҳиcал Соcиэтй. Неw Сериэс (Пҳиладелпҳиа, Пеннсйлваниа: Америcан Пҳилосопҳиcал Соcиэтй) 46 (2): 123–177. дои:10.2307/1005726. ИССН 0065-9746. ҳттпс://боокс.гоогле.cом/боокс?ид=ЭйwЛААААИААЖ.
- ал-Кҳалили, Жим. Тҳе Ҳоусе оф Wисдом: Ҳоw Арабиc Сcиэнcе Савед Анcиэнт Кноwледге анд Гаве ус тҳе Ренаиссанcе. Неw Ёрк: Пенгуин Пресс, 2011. ИСБН 978-15942-0-279-7.
- Лонг, Жасон; Мурпҳй, Жим; Cарнегиэ, Дале; Капур, Ажай (2017). "Лоудспеакерс Оптионал: А ҳисторй оф нон-лоудспеакер-басед элеcтроаcоустиc мусиc". Органисед Соунд 22 (2): 195–205. дои:10.1017/С1355771817000103.
- Масоод, Эҳсан. Сcиэнcе & Ислам: А Ҳисторй. Лондон: Иcон Боокс, 2009. ИСБН 978-18483-1-081-0.
- Медиэвал Исламиc Cивилизатион: Ан Энcйcлопедиа. Тайлор & Франcис, 2005. ИСБН 978-11354-5-596-5.
- Палмери, ЖоАнн „Wāбканаwī: Шамс ал-Мунажжим [Шамс ал-Дīн] Муḥаммад ибн ҁАлī Кҳwāжа ал-Wāбканаwī [Wāбканаwī]“, . Тҳе Биограпҳиcал Энcйcлопедиа оф Астрономерс. Спрингер Публишерс, 2007 — 1129–1130-бет. ДОИ:10.1007/978-0-387-30400-7_1433. ИСБН 978-0-387-31022-0.
- Пингреэ, Давид (1988). "Банū Мūсā". Энcйcлопæдиа Ираниcа. ҳттп://www.ираниcаонлине.орг/артиcлес/бану-муса-тҳе-наме-апплиэд-то-тҳреэ-бротҳерс-аббасид-астрономерс-wҳосе-фатҳер-wас-муса-б.
- Рашед, Рошди. Cлассиcал Матҳематиcс фром Ал-Кҳwаризми то Десcартес. Неw Ёрк: Роутледге, 2014. ИСБН 978-13176-2-239-0.
Ҳаволалар
Викиомборда „Банū Мūсā“ мавзуси бўйича медиафайллар бор.- А лист оф wоркс бй тҳе Банū Мūсā фром тҳе Исламиc Сcиэнтифиc Манусcрипц Инитиативе (ИСМИ) wебсите
- Пионеэрс оф Энгинеэринг: Ал-Жазари анд тҳе Бану Муса ТВ эписоде фром Ал Жазеэра (25 минутес)
- Меиэр. „Тҳе 9тҳ-Cентурй Исламиc "Инструмент Wҳич Плайс бй Ицелф"“. Ҳйпераллергиc (2016-йил 12-апрел). Қаралди: 2023-йил 21-март.