Ziyosfera

Akosmizm

Пантеизмдан фарқли ёки унга тенглаштирилган акосмизм коинот ҳақиқатини инкор этиб, уни охир оқибат абсолют реалликнинг чексиз иллузияси деб ҳисоблайди (юнонча „ἀ-“ префикси инкор деган маънони англатади; инглиз тилидаги „ун-“ каби)[1]. Акосмизмнинг концептуал версиялари шарқ ва ғарб фалсафаларида учрайди.

Шарқ фалсафасида

Ҳиндуизмнинг дуал бўлмаган Адваита Веданта мактабидаги Майя тушунчаси акосмизмнинг бир шаклидир. Майя „хаёл, кўриниш“ деган маънони англатади[2][3]. Коинот Майя деб ҳисобланади, аммо бу коинот ҳақиқий эмас. Венди Донигер шундай деб тушунтиради: „Оламни иллюзия (мāйā) дейиш уни ҳақиқий эмас дейиш эмас, аксинча, у кўрингандек эмас, у доимий равишда яратилган нарсадир. Майя нафақат одамларни билган нарсалари ҳақида алдамайди; Асосан, бу уларнинг билимларини гносеологик ва онтологик жиҳатдан иккинчи даражали нарсалар билан чеклайди.“[4]

Ҳиндуизмнинг Веданта мактабида идрок қилинадиган дунё мутлақ ва якуний ҳақиқатни (Браҳман) яширадиган Майядир[5]. Инсон онги субектив тажрибани яратади, дейди Веданта, бу Майяни нотўғри тушуниш ва Майяни ягона ва якуний ҳақиқат сифатида талқин қилиш хавфига олиб келади. Ведантинларнинг таъкидлашича, „идрок қилинадиган дунё, шу жумладан одамлар, улар кўринадиган нарса эмас, улар учун уларнинг жисмоний шаклларидан кўра кўпроқ нарса бор“[6]. Майя — бу ёлғон иккилик (ёки бўлиниш кўплиги) туйғусини намоён қиладиган, давом эттирадиган нарса[7]. Бу кўриниш ҳақиқатдир, лекин у ҳақиқатнинг яширин тамойиллари ва ҳақиқий табиатини чалкаштириб юборади ва четлаб ўтади. Ведантанинг фикрича, озодлик — бу кўринмас тамойилларнинг чексиз амалга оширилиши ва тушуниши, биринчи навбатда, индивидуал Ўзлик (Жон) бошқалардаги Ўзини ва ҳамма нарсадаги Ўзини (Браҳман) бир хилда англашдир[8].

Ғарб фалсафасида

Акосмизм Парменид, Платон, Спиноза, Кант, Ҳегел, Счопенҳауэр каби бир қатор Ғарб файласуфлари ҳамда Ф. Ҳ. Бредлиэй каби инглиз ва америкалик идеалистлар ижодида намоён бўлган[9][10]. Эрнст Платнер 1776-йилда Спинозанинг эътиқодлари Худонинг мавжудлигини эмас, балки Худодан мустақил олам мавжудлигини инкор этади, деб таъкидлади, Соломон Маимон кейинчалик Спинозанинг қарашларини шундай тасвирлаш учун акосмизм атамасини киритди[11][12]. Бу талқинга Фичте ва Ҳегел эргашдилар[12], Ҳегел эса ундан пантеизм шаклини тасвирлаш учун фойдаланган[13][14][15]. Ҳегел Спиноза учун бу чексиз " субстанция " ҳақиқий бўлиб, чекли дунё мавжуд эмаслигини тушунтиради. "Аммо спинозизмни айбловчилар ўзларини чекли нарсадан озод қила олмайдилар; шунинг учун улар спинозизм учун ҳамма нарсани Худо деб эълон қиладилар, чунки у ерда аниқ чегаралар йиғиндиси (дунё) йўқ бўлиб кетган. Агар кимдир „Ҳаммаси битта“ иборасини ишлаца ва шунинг учун бирлик кўпликнинг ҳақиқати эканлигини [даъво қилса], „ҳамма“ энди оддийгина эмас. Кўплик йўқ бўлиб кетади, чунки унинг ҳақиқати бирликда бор" демакдир[16]. WТ Стаcе барча фалсафий акосмизмни муаллифлар буни билишадими ёки йўқми, мистик тажрибага асосланган деб билади. Стаcенинг таъкидлашича, кўпчилик Ғарб файласуфлари малакали акосмизм шаклига мойил бўлиб, бу ерда дунё мутлақо хаёлий эмас, балки камроқ реалдир. У акосмизмнинг икки мистик манбасини абадий лаҳза ичидан кўради, биринчидан, тасаввуфий момент бутун абадият ва чексизликни ўз ичига олади ва шунинг учун ундан ташқарида ҳеч нарса йўқ, иккинчидан, абадий момент олий қадрият сифатида бошдан кечирилади[17].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Аcосмисм Энcйcлопæдиа Британниcа (2012)
  2. ↑ ПД Шастри, Тҳе Доcтрине оф Мая Лузаc & Cо, Лондон, паге 3
  3. ↑ С. Радҳакришнан, Тҳе Веданта Пҳилосопҳй анд тҳе Доcтрине оф Мая, Интернатионал Жоурнал оф Этҳиcс, Вол. 24, Но. 4 (Жул., 1914), пагес 431-451
  4. ↑ Wендй Донигер ЎФлаҳертй (1986), Дреамс, Иллусион, анд Отҳер Реалитиэс, Университй оф Чиcаго Пресс, ИСБН 978-0226618555, паге 119
  5. ↑ Доналд Брауэ (2006), Мая ин Радҳакришнанъс Тҳоугҳт, Мотилал Банарсидасс, ИСБН 978-8120822979, пагес 19-21
  6. ↑ ҲМ Вроом (1989), Религионс анд тҳе Трутҳ: Пҳилосопҳиcал Рефлеcтионс анд Перспеcтивес, Ээрдманс Публишинг, ИСБН 978-0802805027, пагес 122-123
  7. ↑ Бродд, Жеффрей. Wорлд Религионс. Wинона, МН: Саинт Марй'с Пресс, 2003. ИСБН 978-0-88489-725-5. 
  8. ↑ ПД Шастри, Тҳе Доcтрине оф Мая Лузаc & Cо, Лондон, паге 58-73
  9. ↑ Стаcе, W. Т. (1952). Тиме анд Этернитй, Принcетон Университй Пресс. п.122.
  10. ↑ Ничолсон, Ҳугҳ. (2011) Cомпаративе Тҳеологй анд тҳе Проблем оф Религиоус Ривалрй, ОУП. п.118
  11. ↑ Маимон, Саломон. Тҳе аутобиограпҳй оф Соломон Маимон : тҳе cомплете транслатион, Принcетон, НЖ — 64 (фоотноте)-бет. ИСБН 0-691-20308-3. ОCЛC 1119578866. 
  12. ↑ 12,0 12,1 Куэҳн, Манфред „Аcосмисм“, . Тҳе Cамбридге Диcтионарй оф Пҳилосопҳй, Тҳирд Ауди: , Неw Ёрк Cитй: Cамбридге Университй Пресс, 2015 — 6-бет. ИСБН 978-1-139-05750-9. ОCЛC 927145544. 
  13. ↑ ОЭД Аcосмисм энтрй.
  14. ↑ Инwоод, М. Ж. (2002) Ҳегел, Псйчологй Пресс. ИСБН 9780415277198. пп.232-233
  15. ↑ Беисер, Фредериcк. (2005). Ҳегел, Роутледге. ИСБН 9781134383924. пп.143-144
  16. ↑ Ҳегел, Георг Wилҳелм Фриэдрич. Ҳодгсон, Петер C. Эд. (2006) Ҳегел: Леcтурес он тҳе Пҳилосопҳй оф Религион: Оне-Волуме Эдитион, Тҳе Леcтурес оф 1827, ОУП. ИСБН 9780199283521. пп.28-29 & 123-126
  17. ↑ Стаcе. (1952) п.123-127 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Akosmizm" dan olindi