Aksaray
Аксарай- Аксарайнинг марказий тумани билан бир хил номдаги шаҳар.
Тарихи
Аксарайнинг тарихи қадимги асрларга бориб тақалади. Хетлар даврида Гарсаура деб аталган турар-жой, Кападокиянинг охирги шоҳи Архелаос томонидан қайта тикланган. Шаҳар қайта қурилган қиролга нисбатан Арчалеис деб номланган. Каппадокия қироллиги тугаши билан аҳоли пункти Рим империяси ҳудудига қўшилди. Клавдий даврида Рим мустамлакаси бўлган аҳоли пункти Cолониа Арчелаис сифатида тилга олинган. Рим иккига бўлингандан сўнг аҳоли пункти Византия, 1078-йилдан кейин эса атрофдаги аҳоли пунктлари билан бирга салжуқийлар тасарруфига ўтган. Салжуқийлар томонидан Куталмишоғлу маъмуриятига берилган турар-жой кейинчалик янги ташкил этилган Анадолу Салжуқийлар давлатига қўшилди. Султон ИИ Килич Арслан томонидан шаҳар 1170-йилда қайта тикланган ва турар-жой сарой туфайли „Аксарай“ деб номланган. Султон асосан шаҳарда яшаганлиги ва шаҳарда ҳарбий иншоотлар султон томонидан қурилганлиги сабабли Доруззафер, Доррибот ва Дорулcиҳод унвонлари ҳам берилган.
Анадолу Салжуқийлар давлатининг кучсизланиши билан қароргоҳда Караманоғуллари беклиги ҳукмронлик қилди. Бир муддат Эретна князлиги ва Караманўғуллари ўртасида қўл алмашди.1399-йилда Усмонли ҳукмронлиги остига ўтган аҳоли пункти 1402-йилдаги Анқара жангидан кейин яна Караманоғуллари беклиги ерларига қўшилди. Караманоғлу-Усмонли курашидан сўнг,1468-йилда албатта, Усмонли ҳукмронлиги остида эди. Усмонли-Караманоғлу кураши пайтида турар-жойлар катта зарар кўрганлиги сабабли, аҳолининг муҳим қисми Усмонли империясининг ҳукмронлиги билан Истанбулга кўчирилди. Мажбурий кўчирилишга дучор бўлган бу омманинг жойлашиши билан Истанбулнинг бугунги Аксарай тумани ташкил этилди.
1530-йилги Усмонли ёзувларида Караман вилоятининг Ниғде Санжагига боғланган мустақил лива бўлган Аксарайда, 37 та маҳалла мавжуд бўлиб, таҳминларга кўра бу ерда 5000-6000 киши бўлган. Усмонли империясининг биринчи расмий аҳоли рўйхати фақат эркак аҳолини аниқлаш учун қилинган ва бу рўйхатга олиш маълумотларига кўра Аксарай марказида 2322 эркак бор эди. ХИХ асрнинг ўрталарида турар-жой Ниғде санжаги билан боғлиқ воқеа сифатида тилга олинган. 1868—1869-йиллардаги йилномада аҳоли пунктида 1020 та хонадон борлиги ёзиб қолдирилган[1]. Ҳукмронликнинг дастлабки йилларида ташкил этилган вилоят ташкилотининг марказий округига айланди. 1933-йилда Аксарай вилояти тугатилиши билан яна Ниғде вилоятининг туманига айланди. 1989-йилда қабул қилинган 3578-сонли қонун билан Аксарай вилоятининг қайта ташкил этилиши билан бу вилоятнинг марказий туманига айланди.
Иқлими
Аксарай вилояти ўрта иқлим зонасида жойлашган бўлиб, совуқ континентал иқлим типига эга. Ёзи иссиқ ва қуруқ, қиши эса совуқ ва ёмғирли. Ёғингарчилик одатда баҳор ва қиш фаслларида бўлади[2].
Диққатга сазовор жойлари
Шаҳар марказидаги тарихий обидалар Салжуқийлар ва ҳукмронлик даврларига тегишли. Анадолу Салжуқийлар давридан қолган Эğри минораси, Кıлıçарслан Ҳамамларı ва Салжуқий кўприклари бор.
Караманоғуллар давридан қолган Караманоғлу масжиди (Улу масжиди) ва Зинcирие мадрасаси бор.
Ҳукумат ўз даврининг энг гўзал меъморий намуналарига эга. Аксарайда, Аксарай ҳокими Абдуллаҳ Сабри Картер томонидан қурилган кўплаб иншоотлар мавжуд. 1920-йилларда қуриб битказилган Аксарай ҳукумат идоралари, Аксарай ҳокими саройи, Аксарай Миллий кутубхонаси, Азми миллий ун заводи ҳукумат меъморчилигининг энг гўзал ва ўзига хос намуналаридандир. Буларнунг барчаси шаҳар марказида жойлашган.
Ҳасан тоғи Аксарай ва Ниғде ўртасидаги шаҳардан кўриниб турган 3000 метрлик вулқондир. Шаҳар атрофида тепаликлар ҳам бор. Аşıкли Ҳöйüк Аксарай шаҳридан 25 км (16 мил) шарқда жойлашган қабр тепаликдир. Яна бир тепалик Аcемҳöйüк, Аксарай шаҳридан 18 км (11мил) шимоли-ғарбда жойлашган илк бронза даври манзилгоҳидир.
Қадимги Рим ва Византия шаҳри Ҳелвадере, Нора ва Аксарай шаҳар марказига ҳам яқин.
.jpg)
Иҳлара- Аксарай шаҳридан 40км (25 мил) узоқликдаги канён. Иҳлара канёнида водий деворларига ўйилган ва ИХ аср ва ундан олдинги фрескалар билан безатилган қадимий черковлар мавжуд. Шаҳардаги Эрваҳ қабристонида ХИВ аср ислом олими Сомунcу Баба ва профессор Жемаледдин Аксарайи қабрлари бор. Зинcирие мадрасаси 1345-йилда Караманоğулларı беклиги томонидан қурилган Салжуқийларга хос дарвоза мадрасасидир.
Караманоғлу масжиди шаҳар марказида жойлашган катта масжиддир. Эғри минораси — Салжуқийлар минораси 1221—1236-йилларда, Алоуддин Кейкубад И ҳукмронлигида қурилган. Олий черков, шаҳардан 3км (2 мил) узоқликда тик қояда жойлашган.
Иқтисодиёти
Аксарай вилоятининг иқтисодиёти қишлоқ хўжалиги ва чорвачиликка асосланган бўлиб, вилоят умумий ишчи кучининг 70% ни ташкил қилади. Вилоятда арпа, қанд лавлаги, анжир, маккажўхори, картошка, пиёз, ловия, зиғир, каноп, узум ва олма асосий маҳсулотлар бўлиб, буғдой етиштириш етакчи ўринда туради. Қишлоқ хўжалигидан ташқари анъанавий хўжаликнинг бир қисми сифатида гиламчилик ва гиламдўзлик ҳам амалга оширилган. Шаҳарда саноат обектлари ҳам мавжуд[3].
Иҳлара водийси ва Кападокиянинг бошқа диққатга сазовор жойлари яқин.
Қизиқарли жойлар
Шаҳар марказидаги тарихий ашёлар Салжуқийлар, Қораманийлар ва республика даврларига тегишли. Анадолу салжуқийлар даврига оид Эğри минора, Қиличарслон ҳаммомлари, Салжуқий кўприклари бор.
Караманўғуллари давридан Караманўғли масжиди (Улу масжиди) ва Зинcирие мадрасаси қолган.
Республиканинг биринчи даврининг энг гўзал меъморчилик намуналарига эга Аксаройда ўша пайтдаги Аксарай ҳокими Абдулла Сабри Картер томонидан буюртма қилинган кўплаб асарлар мавжуд. 1920-йилларда қуриб битказилган Ақсарай ҳукумат саройлари, Ақсарай ҳокими саройи, Ақсарай миллий кутубхонаси, Азми миллий ун заводи республика даври меъморчилигининг энг гўзал ва ўзига хос намуналаридандир. Бу ишларнинг барчаси шаҳар марказида жойлашган. Ҳасан тоғи – Аксарай ва Ниğде ўртасидаги шаҳардан кўриниб турган 3000 метрлик вулқон. Шаҳар атрофида қўрғонлари ҳам бор. Ошиқли Ҳöйüк – Аксарай шаҳрининг шарқида Андоза:Конверсия қабристон. Яна бир ҳöйüк, Аcемҳöйüк, Аксарай шаҳрининг шимоли-ғарбидаги Андоза:Конверсия эрта бронза даврига оид турар жой.
Ҳелвадере шаҳридаги қадимги Рим ва Византия шаҳри „Нора“ ҳам Аксарай шаҳар марказига яқин жойлашган.
Иҳлара канён Аксарай шаҳридан Андоза:Конверсия узоқликда жойлашган. Иҳлара канёнида водий деворларига ўйилган ва фрескалар билан безатилган қадимий черковлар мавжуд бўлиб, улар 9-аср ва ундан олдинги даврларга оид. Шаҳардаги Эрваҳ қабристонида 14-аср ислом олими Сомунcу Баба ва профессор Жамолиддин Аксарайининг қабрлари бор. Зинcирие мадрасаси Салжуқийларга хос дарвозали мадраса бўлиб, Қараман беклари томонидан 1345-йилда қурилган.
Караманоғлу масжиди шаҳар марказида жойлашган катта масжиддир. Эğри Минора, [[И. Бу Салжуқий турклари 1221–1236 йилларда Алоаддин Кейкубод ҳукмронлигида қурилган минорадир. Олий черков шаҳардан Андоза:Конверсия тик қоя устида жойлашган.
Манбалар
- ↑ Кая, М., ХХ. Йüзйıл Баşларıнда Ниğде Санcаğı’нıн Нüфусуна Даир. Тüркият Араşтıрмаларı Дергиси,. УРЛ:ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20180427065033/ҳттп://сутад.селcук.эду.тр/сутад/артиcле/доwнлоад/325/315. Эриşим: 2016-12-05
- ↑ „аксарайблд.иклим“. 27 нисан 2015да асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Аксарай Беледиеси“. www.аксарай.бел.тр. 14 касıм 2018да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18 майıс 2021.
Ҳаволалар
- Аксарай муниципалитети 18 Аралıк 2008 тариҳинде
- Аксарай вилояти 12 Эким 2008 тариҳинде
- Аксарай ЕрлиНЕТ 20 Şубат 2020 тариҳинде