Akshehir

Акшеҳир — Кония вилоятидаги туман .

Туман майдони 1442км². Денгиз сатҳидан 1050 м баландликда жойлашган. У Коня -Афён автомагистралида, Кониядан 135 километр ва Афёнкараҳисардан 90 километр узоқликда жойлашган. Акшеҳир туманида 55 та маҳалла бор. [1] 27 Майıс 2017 тариҳинде -да ^[1]

Маданият

Насреддин Хожа ёшлигидан шу ерда яшаган. Унинг қабри Ақшеҳирда. 2007-йилда Насреддин Хо'жа уюшмаси Турк Патент ва Товар белгилари идорасининг 556-сонли Савдо белгиларини ҳимоя қилиш то'г'рисидаги қонунига биноан "Дунёнинг о'ртасида Акшеҳир" шаклида ро'йхатга олиш гувоҳномасини олди.

24-август ҳар йили Акшеҳир фахри куни сифатида нишонланади. Дунёда Наполеон олчаси номи билан танилган ва Акшеҳир-Эбер ко'ллари орасида ҳосил бо'лган микроиқлимнинг та'сири билан о'зига хос хушбо'й ҳидга эга бо'лган гилос ҳам машҳур. Бу гилос 2004-йилда Акşэҳир олчаси сифатида ро'йхатга олинган.

Насреддин Хо'жа хамиртуруш о'г'ирлаган туманда жойлашган Акшеҳир ко'ли харитада (353) майдони бо'йича Туркияда 5-о'ринда туради.км²). Акшеҳир ко'ли ҳар йили онгсиз суг'ориш ва глобал исиш туфайли ё'қ бо'лишга бир қадам яқинлашмоқда. 350 квадрат километр ботқоқликларнинг умумий майдони 2004-йилда 95 квадрат километрга ва 2005-йилда 35 квадрат километрга камайди. Кун сайин пасайиб бораётган сув сатҳи ко'лда яшовчи тирик турларга салбий та'сир ко'рсатмоқда. 1970-йилларда мутахассислар томонидан 30 тур деб айтилган балиқ турлари сони 3 тага камайди. Аксеҳир.тв — шаҳардаги ягона маҳаллий телеканал. 1953-йилда ташкил этилган “Первасıз” газетаси энг қадимги маҳаллий газета, шунингдек, 2002-йилдан “Истасён” газетаси ва 2011-йилдан бери “Акшеҳир Постаси” газетаси ҳисобланади.

Тарих

Тарих давомида ҳар доим муҳим турар-жой, савдо ва маданият маркази бо'лган Акшеҳирнинг илк археологик топилмалари Неолит даврига бориб тақалади. Акшеҳирнинг исми Хетлар даврида Тимбрион эди. Вақт о'тиши билан Фригия ҳукмронлиги ва кейинчалик Анадолуда ҳукмронлик қилган Лидиялар ҳукмронлиги остида қолган Акшеҳирнинг аҳамияти янада ортди. "Қироллар ё'ли" Ақшеҳирдан о'тади. Акшеҳир милоддан аввалги 3-асрда Филомелиум "Асал севувчилар" номи билан атала бошлаган. Форс ва эллинистик даврлардан кейин шаҳар Рим, кейин эса Византия ҳукмронлиги остига о'тди.

Араблар Олма ва олхо'рининг гуллаган ко'риниши учун Акшеҳирни "Белде-и Бейза" (Оқ шаҳар) деб аташган. Аммо кейин Анадолуга ёйилган турклар шаҳарни Куталмишог'лу Сулаймон Шоҳ қо'мондонлиги остига олдилар. Салиб юришлари, салжуқийлар тахтлари учун курашлар ва мўғуллар босқинида тинимсиз урушлар бўлган Акшеҳир (Акşар) катта вайронагарчиликка дучор бўлди. 1381-йилда Султон Мурат Худавендигарга сотилган ва Усмонлилар ҳукмронлигига кирган бўлса-да, Й. Беязит Темур томонидан мағлубиятга учрагач, мўғуллар оралиқ даврдан кейин Караманўғуллари қўлига ўтади. Фотиҳ Султон Меҳмет 1467 йилда Ақшеҳирни босиб олиб, Усмонлилар ерларига қўшиб олди. 19-аср охирида Акшеҳирда туман ҳокими бо'лган Берекетзаде Исмоил Ҳаккининг Хотираларида берилган ма'лумотларга ко'ра; Ақшеҳир атрофидаги шаҳарлар билан бирга 100 000 дан ортиқ аҳолига эга. Акшеҳир ижтимоий ва иқтисодий жиҳатдан жонли марказий аҳоли пунктидир.

Туркиянинг мустақиллик урушининг бурилиш нуқтаси бо'лган Сакаря жангидан со'нг, 1921 йил 18 ноябрда Г'арбий фронтнинг қароргоҳи Акшеҳирга жойлаштирилди. Қо'мондон İсмет (İнöнü) Паша Туркия Буюк Миллат Мажлиси ва Бош қо'мондон Мустафо Камол Пошодан олган буйруқлари билан Акшеҳирда 9 ой давомида "Буюк ҳужум" учун тайёргарлик ко'рди. Акшеҳир, қайсидир ма'нода, туг'илиш учун Буюк Ҳужумни тайёрлайди. Мустафо Камол Пошо иштирокида сўнгги тайёргарлик ишлари якунланди ва 1922-йил 24-августда Ғарбий фронт қароргоҳи ва унга қарашли кучларимиз Буюк ҳужум учун Акшеҳирдан Афёнга йўл олди. Машҳур ёзувчи Тарик Буғра ўзининг “Куcук оға” романида ўша кунларнинг Оқшеҳирини тасвирлаб берган.

20. асрнинг биринчи чорагида. Иккинчи жаҳон урушининг бошланиши натижасида шаҳар, Анадолудаги бошқа аҳоли пунктлари каби урушдан зарар ко'рди. Уруш пайтида ко'плаб арманлар Депортация қонунига биноан шаҳарни тарк этишди. Мустақиллик урушидан кейин Ақшеҳир ва унинг атрофида, айниқса Берменде ( Савас қишлог'и )да яшовчи юнон аҳолисидан 799 киши алмашиш ё'ли билан Юнонистонга юборилди ^[2] . 2. Абдулҳамид даврида чор Россиясидан келиб, Оқшеҳир кўли атрофида жойлашиб, балиқчилик билан шуғулланган православ Дон казаклари 1960-йилларнинг охиригача АҚШга кўчиб келган. Ушбу ко'чишлар натижасида Акшеҳирнинг мусулмон бо'лмаган аҳолиси ё'қ қилинди, шаҳарнинг ко'п маданиятли тузилиши бузилди ва бир хил ҳолга келтирилди.