Aksolotl

Аксолотл - ўз органларини тиклашга қодир ажойиб мавжудот.

Аксолотл (Ахолотл) – амбистомларнинг айрим турларининг неотеник личинкалари каудат тартибининг амбистомлар оиласидан бўлган амфибиялар.

Аксолотлнинг ўзига хос хусусияти шундаки, у метаморфозга учрамасдан, катта бўлмасдан ёшлик пайтиданоқ кўпайиш хусусиятига эга бўлади. Бу личинкаларда қалқонсимон без яхши ривожланган, лекин у одатда метаморфозни қўзғатувчи тироксин гормонини етарлича ишлаб чиқармайди. Бироқ, агар аксолотл қуруқроқ ва салқинроқ муҳитга ўтказилса ёки уйда боқиш вақтида сув сатҳи туширилса у катта амбистомага айланади. Аксолотлнинг амбистомага айланишини тироксин гормон инъексияси деб ҳам аташ мумкин. Трансформация бир неча ҳафта ичида содир бўлиши мумкин. Аксолотлнинг ташқи жабралари йўқолади, тананинг ранги ва шакли ўзгаради. Аммо аксолотлни мутахассиснинг ёрдамисиз метаморфозга киритиш ҳайвоннинг ҳаёти учун хавфлидир. Маълумот ўрнида айтиш керакки, уйда аксолотлни амбистомага айлантиришга уринишлар кўп ҳолларда ҳайвоннинг ўлими билан якунланади.

Кўпинча „аксолотл“ номи Мексика амбистомасининг личинкаси (лабораторияда ёки уйда сақланадиган аксолотлларнинг аксарияти ушбу турга тегишли) ёки йўлбарс амбистомаси билан боғлиқ ҳолда ишлатилади, аммо буни ҳар қандай амбистоманинг личинкаси деб аташ мумкин.

Афсона

Аксолотл - азтекларнинг олов ва чақмоқ худоси Холотл бўлиб, у қурбонликка берилмаслик учун о'зини саламандр қиёфасида кирган. Бу мексикалик амфибиялар йўқолган оёқ-қўлларини қайта тиклаш ва бутун умри давомида „ёш“ бо'либ қолиш учун ажойиб қобилиятга эга.

Қо'шимча ма'лумотлар

Метаморфозга учраган бошқа саламандрлардан фарқли ўлароқ, аксолотллар ҳеч қачон ўзларининг личинкалари, балоғатга этмаганлик босқичидан ташқарида ўсмайди, бу ҳодиса неотения деб аталади .

Уларнинг абадий ёшлигининг бир нечта белгилари - бу уларнинг бошларидан еле, тўрли оёқлари, танасининг узунлиги бўйлаб юрадиган дорсал сузгич ва думи каби чиқиб турадиган патли ғунажинлардир. Гарчи улар гиллаларини ушлаб турсалар ҳам, катталар аксолотлларининг ўпкалари ҳам ишлайди ва тери орқали нафас олади. Гўё гўдак бўлиш уларни жуда ёқимли қилмагандек, оғизлари Мона Лизанинг доимий табассуми билан олдинга қараган.

Бу ёқимли кичкина оғизлар овқатланиш вақти келганда тезда чангютгичга айланиши мумкин. Аксолотлар ўлжасини сўриб олади, улар орасида қисқичбақасимонлар, моллюскалар, ҳашаротлар тухумлари ва майда балиқлар мавжуд.

Ахолотллар узоқ вақтдан бери оммани ҳайратда қолдирди. 1864-йилда улар Мексикадан Парижга олиб келинган. Бутун қитъадаги европаликлар бу саламандрларни ко'пайтиришни бошладилар, бу эса хонаки шароитта осонлик билан кўпаядиган бу ҳайвонларнинг гуллаб-яшнаган савдосининг бошланиши эди.

Ёввойи табиатда улар кўпинча кулранг-жигарранг рангда бўлади. Оч рангли аксолотллар, айниқса оқ танли ва пушти рангларга эга бўлганлар одатда хонаки шароитта этиштирилади.

Бироқ, аксарият мамлакатларда турларни чегаралар орқали сотиш мумкин эмас, бу қисман уни ёввойи табиатдан браконерлик қилиш мумкинлигидан хавотирда. Шунинг учун аксолотлларни уй ҳайвонлари сифатида сақлаш АҚШнинг айрим штатларида ноқонуний ҳисобланади.

Ахолотлс, шунингдек, йўқолган ёки шикастланган оёқ-қўлларни, юракларни, орқа мия ва ҳатто мия қисмларини доимий чандиқларсиз қайта тиклаш қобилияти туфайли биологлар учун кенг тарқалган тадқиқот мавзусидир.

Чандиқлар тўқималарнинг янгиланишига тўсқинлик қилганлиги сабабли, аксолотлларнинг қандай ва нима учун тузалмаслигини аниқлаш одамларнинг тўқималарни қайта тиклаш қобилиятини очиши мумкин. Мисол учун, 2021-йил апрел ойида ўтказилган тадқиқот аксолотл молекулалари регенерацияни рағбатлантириш учун қандай алоқа қилишини аниқлади.

Ёлғиз жонзотлар бўлган аксолотлар бир ёшда жинсий етукликка эришадилар ва уларнинг табиатда тухум қўйиш даври февралга тўғри келади. Эркаклар, эҳтимол, феромонлардан фойдаланган ҳолда урғочиларни қидирадилар ва думини ва пастки таналарини силкитиб, ҳула рақсини ижро этадилар. Урғочи тумшуғи билан уни туртиб жавоб қайтаради.

Урғочилар ўсимликлар ёки тошларга мингтагача тухум қўйиши мумкин (ўртача 300 га яқин), бу уларни йиртқичлардан ҳимоя қилади. Икки ҳафта ўтгач, тухумларни ёриб чиқишади ва ота-она қарамоғисиз личинкалар ўз-ўзидан сузишни бошлайди.

Нима учун аксолотллар катталардек ташқи кўринишини о'згартирмаслигини тушунтирувчи назария мавжуд. Улар пайдо бўлган кўллар, бошқа кўплаб сув ҳавзалари сингари, ҳеч қачон қуриб қолмаганлиги сабабли, аксолотлар ўзларининг сув хусусиятларини, масалан, куртак думи каби, қуруқликдагилар, масалан, оёқлари билан алмашишлари шарт эмас эди.

Халқаро табиатни муҳофаза қилиш иттифоқининг 2019 йилги баҳолашига кўра, табиатда атиги 50 дан 1000 тагача аксолотл қолган ва уларнинг сони кескин камайиб бормоқда.

Туризм ва уй-жой қурилишининг ривожланиши, қишлоқ хўжалиги ва саноатнинг ифлосланишидан ташқари, турларнинг популяциясини сезиларли даражада камайтирди.

Манбалар

Натионал Геопграпҳис - ҳттпс://www.натионалгеограпҳиc.фр/анимаух/лахолотл-фасcинанте-cреатуре-cапабле-дауто-регенерер-сес-органес.