Aktualizm

Актуализм (геологияда), актуалистик метод (инглизча, актуал — замонавий ҳақиқий, амалда мавжуд) — Ер тараққиётининг тарихини ўрганиш учун қо`лланиладиган қиёсий-тарихий метод. Актуализм ўтмишдаги геологик жараёнлар ҳамда улар натижасида рўй берган ҳодисалар ҳозирги замонда бўлаётган жараён ва ҳодисаларга ўхшаш деган фикрга асосланган. Шунга асосан, ҳозирги замонда бўлиб турадиган геологик жараёнлар, муҳитлар ва улар натижасида келиб чиққан ҳодисаларни (ҳозирги замон чўкиндилари, вулқон маҳсулотлари, релеф ва ҳоказо) ўтмишда пайдо бўлган жинсларга, органик чўкиндиларга, релеф шаклларига таққослаш йўли билан ўтмиш геологик даврларда бўлиб ўтган геологик жараёнлар ва табиий географик шароитлар тахминан аниқланади. Аммо Ер доим тараққий этиб турганлигидан ўтмиш геологик жараёнларини ҳозирги жараёнлар билан таққослаб бўлмайди. Баъзи бир жараёнлар айрим геологик давр учунгина хос. Шунинг учун Ернинг ўтмиш тарихидаги геологик жараёнларни ҳозирги вақтда кузатилаётган геологик жараёнлар билан айнан таққослаш унчалик тўғри эмас. Актуализм термини немис геологик адабиётида ХИХ аср 2-ярмида пайдо бўлиб, ХХ-аср 20-йилларидан оммалашди. Актуализм куртаклари инсоннинг дастлабки билимлари вужудга келган даврда, энг қадимий афсоналарда ва ёзма манбаларда учрайди. Кейинроқ геологик тарихни тушунтиришда актуализмдан Ибн Сино, Беруний, ХВИИИ аср ўрталаридан Россияда М. В. Ломоносов, Буюк Британияда Ж. Геттон ва бошқа фойдаландилар. Актуализмнинг биринчи шаклини ҳозирги униформизм деб атайдилар. Актуализм илмий принсип сифатида ХИХ-аср 1-ярмида инглиз олими Ч. Лаелнинг „Геология асослари“ асарида олға сурилган. У катта далилларга асосланиб, Актуализмни геологияни ўрганиш усули тариқасида тавсия қилди. Лаелнинг фикрича, ўтмиш геологик жараёнлар ҳозирги замон жараёнларидан ҳеч фарқ қилмайди. Баъзи бир хорижий мамлакат геологлари ҳозир ҳам шундай фикрдалар. Униформизмга ҳозирги геологик дунёқараш сифатида геологик тафаккурнинг босиб ўтилган даври деб қаралади. Ўзбекистонда ёш ётқизиқларни ўрганиш асосида қадимий давр чўкиндиларининг ҳосил бўлиш шароитларини аниқлаш соҳасида кўпгина ишлар қилинган.