Alâeddin Ali Bey
Алâэддин Али Бей (туркча: Алâэддин Али Бей) — Караманоğулларı беклигида 1361-1398-йиллар орасида ҳукмдонлик қилган турк беки. Ушбу беклик 1250-1487-йиллар орасида Онадўлида ҳукм сурган бўлиб, ХИВ-ХВ асрларда Онадўлида Усмонлилар империяси билан бирга энг қудратли давлат ҳисобланган[1][2].. Кўпчилик бошқа Караманоğулларı беклари каби Али Бей ҳам кучайиб бораётган Усмонли империясининг рақиби бўлган ва икки беклик бир-бирига қарши тинмай курашиб келган.
| Алâэддин Али Бей | |
|---|---|
| туркча: Алâэддин Али Бей' | |
| Караманоğулларı беки | |
| Салтанат | 1361-1398 |
| Ўтмишдоши | Сейфеддин Сüлейман Бей |
| Давомчиси | Султанзâде Нâсıреддин Меҳмед Бей ИИ |
| Вафоти | 1398-йил |
| Турмуш ўртоғи | Нефисе Мелек Ҳатун |
| Фарзандлари |
Султанзâде Нâсıреддин Меҳмед Бей ИИ Бенги Алâэддин Али Бей ИИ |
| Уй | Караманоğулларı |
| Отаси | Алâэддин Ҳалил Мирза Бей |
| Дини | Сунни Ислом |
Дастлабки даврлари
Алаи Бей Алâэддин Ҳалил Мирза Бей нинг ўғли эди. Акаси Сейфеддин Сüлейман Бейнинг беклик тахтига чиққанидан кейин, Эрменек шаҳри волийси этиб тайинланди. Аммо 1361-йилда акаси Караманда ўлдирилганидан сўнг, беклик тахтига ўтирди. Мурод Ининг қизи Нефисе Мелек Ҳатун билан турмуш қургани учун, Усмонлилар сулоласи билан оила ришталари мавжуд бўлган.
Қўшнилари билан жанг
ХИВ асрда Анадолуда нотинчлик ҳукм сурди. Караманоğулларı беклигидан ташқари ушбу ҳудудда кўплаб Онадўли бекликлари ҳам мавжуд бўлган. Али қўшнилари Ҳамитоğулларı, Эретна ва Гермияноğулларı беклиги ҳудудларини ишғол этди. ҳатто, Кадı Бурҳâнеддин давлати ҳудудларига ҳужум қилишга ва эгаллашга уруниб кўрди. Аммо мувафаққиятга эриша олмади[3].
Усмонлилар империяси билан дастлабки жанг
Усмонли султони Мурод И империянинг Европа қисми бўлган Румелида ҳудудларни фатҳ этиш билан шуғулланган бир вақтда, Али 1386-йилда Усмонли қалъаси Бейşэҳирни эгаллашга уриниб кўрди. Онадўлуга қайтган Мурод И, пойтахт Кўния яқинидаги Френкязıсı деган жойда Алининг кучларини мағлуб этди. Профессор Ҳалил İналcıкнинг фикрича, бу урушнинг аҳамияти шундан иборатки, у мунтазам армиянинг (Ениçэрилер) қабила қўшинларидан устунлигини кўрсатди. Нефисе Мелек Ҳатуннинг ўртага тушишидан кейин Бейşэҳир Усмонлиларга қайтариб берилиши шарти билан Мурод И ортга қайтди.
Усмонлилар империяси билан иккинчи жанг
1389-йилда Биринчи Косово жангида Мурод И шаҳит бўлгач, Али иккинчи марта Усмонли ерларига бостириб кирди. Бироқ 1390-йилда янги султон Боязид И Йилдирим Онадўлуга қайтди ва кичик бекликларни мағлуб этиб, Караманоğулларı беклигига қарши сўнгги ҳужумга тайёргарлик кўрди. Онадўлининг қолган икки ҳукмдори Кадı Бурҳâнеддин ва Cандароğулларı беклиги беки Сулаймон кучайиб бораётган Усмонли кучидан қўрқиб, уларга қарши иттифоқ туздилар. Шу сабабдан Усмонлилар ҳужумни бекор қилдилар.
Амир Темур билан алоқалар
1394-йилда Амир Темур Онадўлуда иттифоқ тузди ва Али бу таклифни дарҳол қабул қилди. Бу иттифоқ билан у энг кўп қўрққан икки куч Усмонли империяси ва Кади Бурҳонеддинга қарши кучли ҳомий остида бўлишни режалаштирди. Аммо Амир Темур 1402-йилга қадар Онадўлига келмади ва Амир Темурнинг ҳомийлиги Али кутгандек самарали бўлмади.
Усмонлилар империяси билан учинчи жанг
Боязид жанубий Руминия ҳудудларини фатҳи билан оввора бўлган вақтда, Али яна Усмонли тупроқларини ишғол қилди. Бу сафарга мақсад Анқарани эгаллаш эди. Онадўли бекларбеги Кара Тимуртаş Паşа қўлга олинди. 1398-йилда Алининг тинчлик чақириқларини қабул қилмаган Боязид Йилдирим, Кўнияни эгаллади ва Алини қатл эттирди.
Ўлимидан сўнг
Али Бейнинг қатл этилганидан сўнг, Караманнинг бутун ҳудудлари Усмонлиларга қўшиб олинди ва унинг икки ўғли Меҳмед Бей ва Бенги Али қамоққа ташланди. Аммо бир неча йилдан сўнг, Амир Темурнинг Анқара жангида ғалабасидан кейин, беклик ўз мустақиллигини қайтадан қўлга киритди.
Манбалар
| Ҳумкдорлик унвони | ||
|---|---|---|
| Ўтмишдоши: Сейфеддин Сüлейман Бей |
Караманоğулларı беки 1361-1398 |
Вориси: Меҳмед Бей ИИ |