Al-Adamiy
Abu Ali Husayn ibn Muhammad al-Adamiy (arabcha: أبو علي الحسين بن محمد الآدمي; Bagʻdodda tax. 925-yillarda yashab ijod qilgan) ilmiy asboblar yasovchisi boʻlib, tik quyosh soatlari haqida bizgacha yetib kelgan Usullar, devorlar va quyosh soatlarini yasash (Kitab taxlTt al-sa v at va inhiraf al-hTtan va’l-zilalat va alTad al-sumut)[1] asarini yozgan[2][3]. Qoʻlyozma hozir Fransiya Milliy kutubxonasida saqlanadi va unda istalgan kenglik burchagini koʻrsatish uchun chiziqlar chizishga imkon beradigan jadvallar mavjud[2]. Al-Adamiyning X asrga oid qoʻlyozmasining (Arabe 2506,1 (fol. 1r–62r)) bizgacha yetib kelgan nusxasi XV asrga tegishli boʻlib, Kingning fikricha, uni al-Adamiy yoki uning zamondoshi Said ibn Xafif as-Samarqandiy yozgan. 31–33 varaqlardagi jadvallar tik quyosh soatini yasashda foydalanish uchun moʻljallangan[4].
Ensiklopedik olim al-Beruniyning yozishicha, al-Adamiy quyosh va oy tutilishlarini „tutilish diski“ yordamida birinchi boʻlib namoyish etgan. Al-Adamiy X asr olimi Ibn an-Nadim tomonidan yozilgan Fihrist asarida tilga olingan[2].
Olimlarning fikricha al-Adamiyning oʻgʻli boʻlgan astronom Ibn al-Adamiy hozir yoʻqolgan Naẓm al-ʿiqd nomli zīj yozgan boʻlib, unda VIII asr matematigi va astronomi Ibrohim al-Fazoriy tomonidan arab tiliga tarjima qilingan hind manbasi Sindhinddan olingan maʼlumotlardan foydalanilgan. Naẓm al-ʿiqd 949/950-yillarda ilk bor nashr qilingan[2].
Manbalar
- ↑ Rosenfeld & Ekmeleddin 2003, s. 43.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Jamil Ragep & Bolt 2007, s. 12.
- ↑ Dodge 1970, s. 663.
- ↑ King 2004, ss. 89–.90.