Ziyosfera

Al-Asvoniy

Абу Муҳаммад Абдуллоҳ ибн Аҳмад ибн Салим (ёки ибн Сулайм) ал-Асвоний (арабча: أبو محمد عبد الله ابن احمد ابن سليم الأسواني‎‎) ўнинчи аср мисрлик дипломати ва шиа мусулмон доий (миссионер) бўлиб, Фотимийлар хизматида бўлган.

Фотимийларнинг Мисрни забт этишидан сўнг у Фотимийлар ноиби Жоҳар ас-Сиḳиллий томонидан Нубияга юборилган. Унинг миссияси аниқ қайси йили ва қанча давом этгани номаълум. У, эҳтимол, халифа ал-Муизз 973-йилда мамлакатга келишидан олдин, Жоҳарнинг Миср устидан ҳукмронлиги даврида (969–973) юборилган бўлиши мумкин, бироқ асар халифа ал-Азизга бағишланган, у 975-йилда ал-Муизздан сўнг тахтга ўтирган[1][2]. У ўз миссияси ҳақида ёзма ҳисобот қолдирган – Китāб Ахбāр ан-Нūба ва-л-Муқарра ва Алва ва-л-Бужа ва-н-Нīл („Нубия, Мақуря, Алодия, Бажа ва Нил ҳақидаги хабарлар китоби“) асари[3]. Бу ўрта аср Нубияси ҳақида кўрган-билганига асосланган ягона батафсил тасвир бўлиб, бундан ташқари фақат Ибн Ҳавқал ёзувларидаги жуда қисқа маълумотлар мавжуд[2].

Мисрни Фотимийлар томонидан забт этилишида қатнашган Жоҳар, айниқса Мисрдаги Фотимийлар ҳокимиятининг ҳануз мустаҳкам эмаслиги, қўзғолонлар ва Баҳрайн қарматийларининг босқини хавфи борлигини инобатга олиб, жанубдаги Нубия қиролликлари билан тинч муносабатлар ўрнатишга интилган[4][5]. Миссия, шунингдек, Нубия подшоҳларининг исломни қабул қилишини талаб қилган мактубни етказишни ҳам кўзда тутган эди. Ҳеинз Ҳалм бу талабни шунчаки рамзий қадам, деб ҳисоблаган бўлса-да[6], Жоҳар илгари исломлашувга қаршилик кўрсатган нубияликлар Исмоилизмни – Фотимийлар ҳимоя қилган исломий таълимотни – қабул қилишга кўндирилиши мумкин, деб ўйлаган[2]. Жоҳар ўзининг элчиси сифатида Асвонлик (нисба сифатида ишлатилган ал-Асваний „асвонлик“ дегани) Абдуллоҳ ибн Аҳмад ибн Салим (ёки Сулайм)ни танлаган, чунки Асвон Мисрнинг Нубия билан чегарасида жойлашган бўлган ва шунинг учун Абдуллоҳнинг мамлакат билан маълум даражада танишлиги тахмин қилинган. Ал-Асвонийнинг келиб чиқиши ва унинг аввалги таржимаи ҳоли бошқа жиҳатдан мутлақо номаълум[2][7].

Ал-Асвоний катта ҳамроҳлари билан бирга Қуйи Нубиянинг катта қисмидан ўтиб сафар қилган. У тахминан олтмиш нафар бошқа мусулмон билан бирга Қурбон ҳайитини нишонлаган[2]. У Донголада, Мақуриянинг пойтахтида бир неча ой турган. У ерда у подшо Георге ИИ ни нубияликлар милодий еттинчи асрдан бери Мисрнинг мусулмон ҳукмдорларига тўлаб келган йиллик хирож  бақт ни қайта тўлашни тиклашга кўндирган. Бироқ у гарчи саройда баҳс-мунозарада қатнашган бўлса-да, подшоҳни исломни қабул қилишга кўндира олмаган. У, шунингдек, жанубдаги Алодия қироллигига борган ва унинг пойтахти Собани Китāб Ахбāр ан-Нūбада тасвирлаб берган. Аммо у, афтидан, Бажанинг ўзига бормаган ва бу мамлакат ҳақидаги тасвирлари иккинчи қўл маълумотларга асосланган[3][8]. Ал-Асвоний Оқ Нил ва Кўк Нил ҳамда уларнинг Хартумдаги қўшилиш жойини тасвирлаб, икки дарёнинг сувлари дарҳол бир-бирига аралашиб кетмаслигига эътибор қаратади, шу тариқа ал-Асвоний Нилнинг икки йирик ирмоғининг қўшилишини кўрган биринчи мисрлик сайёҳ бўлган. Бундай манзарани ундан олдин фақат Рим императори Нерон (ҳ. 50–66) ўзининг икки сентурионини шунга ўхшаш миссияга юборилган пайтда кузатган эди[9].

Ал-Асвонийнинг саёҳати ҳақидаги ёзуви фақатгина ал-Мақризий (ваф. 1442) ва ал-Мануфий (ваф. 1527) асарларидаги парчалар кўринишида сақланган[2]. Ҳалмнинг фикрича, ал-Мақризий ўша аср ҳақида ёзар экан, ал-Асвонийнинг асарига таянишга мажбур бўлгани, орада Мисрдан шунга ўхшаш сафарлар амалга оширилмаганидан далолат беради[1]. Ал-Мақризий келтирган парчалар кейинчалик Ибн Иёс (ваф. 1522/1524) томонидан келтирилган ва қисқартирилган. Асарнинг асл, тўлиқ нусхаси йўқолган[3]. Тарихчи Юсуф Фаḍл Ҳасан фикрича, Китоб аввал анча кенг тарқалган, чунки у бир неча асарларда, масалан, Абу ал-Макарим асарида манба сифатида берилган[3]. Аксинча, Ҳалмнинг фикрича, ал-Асвонийнинг асари аввалги муаллифлар томонидан тилга олинмаган, бу эса уни дастлабки асрларда оммавий тарзда тарқатмасдан, Қоҳирадаги сарой архивларида сақлаб келинганидан далолат беради[7]. Китоб ҳануз ўрта аср Нубияси бўйича энг муҳим манбалардан бири ҳисобланади. У билод ас-Судоннинг географияси, тарихи ва ўша даврдаги сиёсий аҳволини тасвирлайди. У марказлашган ва фаровон Мақурия давлатини ҳам тасвирлаб беради. Кўплаб бошқа араб муаллифларидан фарқли ўлароқ, у христиан қиролликларига нисбатан ижобий муносабат билдираётгандек кўринади[3].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Ҳалм 2003, с. 54.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Адамс (1991).
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Фаḍл Ḥасан (1971).
  4. ↑ Ҳалм 2003, сс. 49–50, 111.
  5. ↑ Ҳалм 2003, сс. 95–97.
  6. ↑ Ҳалм 2003, с. 112.
  7. ↑ 7,0 7,1 Ҳалм 2003, с. 50.
  8. ↑ Адамс (1991) доубц тҳат ҳе виситед Алодиа, синcе ҳис миссион wас то тҳе cоурт оф Макуриа анд wоулд ҳаве ҳад но реасон то травел он то Алодиа.
  9. ↑ Ҳалм 2003, с. 53.

Адабиётлар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Al-Asvoniy" dan olindi