Al-Faddayniy
Саид ибн Холид ибн Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Амр ибн Усмон ибн Аффон ал-Усмоний[1] (арабча: سعيد بن خالد بن محمد بن عبد الله بن عمرو بن عثمان بن عفان), ал-Фаддайний (номи билан машҳур), Умавийлар оиласининг аъзоси бўлиб, 813-йилда, Тўртинчи мусулмон фуқаролар уруши пайтида, халифаликка даъво қилган. Шу мақсадда Ҳаврон ва Балқа (Иордания) ҳудудларида Аббосийлар халифалигига қарши муваффақияциз қўзғолон кўтарган. Унинг қўзғолони Дамашқда халифалик учун даъвогар бўлган яна иккита Умавийлар оиласи вакиллари, Абу ал-Умайтир ас-Суфёний ва Маслама ибн Яъқубнинг муваффақияциз исёнларидан кейин юз берди. Аслида, ал-Фаддайнийнинг қўзғолони Сурияда Дамашқ халифалигини қайта тиклашга қаратилган сўнгги йирик уриниш эди.
Тасвир
.jpg)
Саид ибн Холид ибн Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Амр ибн Усмон халифа Усмоннинг авлоди эди (ҳижрий: 654–656)[1]. Унинг „ал-Фаддайний“ лақаби замонавий Ҳаврондаги ал-Мафражия[2] шаҳри ҳудудида жойлашган Умавий зодагонлари қароргоҳи бўлмиш ал-Фаддайнда ўрнашганидан келиб чиққан[3]. Ал-Фаддайн оиласининг илк аъзоларидан бири бўлган Саъид ибн Холид ибн Амр ибн Усмон исмли шахс Умавий халифалари Ҳишом (724–743) ва ал-Валид ИИ (743–744) даврларида ал-Фаддайн мулкига эгалик қилган ва бу мулк ал-Фаддайний давригача оила тасарруфида қолган[4]. Улар Усмоннинг авлодлари сифатида Умавийлар оиласига мансуб бўлсалар-да, Усмон насли оиланинг икки ҳукмрон тармоғи – Суфёнийлар (661–684) ва Марвонийлардан(684–750) алоҳида эди[3].
Қўзғолон
Тўртинчи мусулмон фуқаролар уруши пайтида Аббосий ҳокимияти Сурия бўйлаб қулади. Дамашқда Умавийлар халифаларининг Суфёнийлар авлодидан бўлган машҳур умавий Абу ал-Умайтир ас-Суфёний 811-йилда Бану Калб (Яман) қабилаларининг асосий ёрдами билан ҳокимиятни қўлга олди ва унинг ҳукмронлиги Суриянинг бошқа жойларида, жумладан Химс ва Сидонда ҳам тан олинган[3].
Абу ал-Умайтир 813-йилда Ибн Байҳос ал-Килобий бошчилигидаги Яман қабиласининг рақиби Қайс томонидан марвонийлар авлодидан бўлган умавий Маслама ибн Яъқуб томонидан вакил қилиб тахтдан туширилган. Масламанинг ўзи халифаликка даъво қилди ва кўп ўтмай ҳокимиятдан ағдарилди. Маслама ҳам, Абу ал-Умайтир ҳам Ғутага қочиб кетишди ва у ерда табиий ўлимларигача бир муддат Ибн Байҳосга қарши туришди. 813-йилга келиб Аббосийлар сулоласи вакили ал-Маъмун ўз укаси халифа ал-Аминни ағдариб ташлади ва Бағдоддаги Аббосийлар халифалигини ўз назоратига олди[3][1].
Тахминан бир вақтнинг ўзида Дамашқдаги Умавийлар қўзғолони тарқалди, 813-йилда, ал-Фаддайний ўзини халифа деб эълон қилди. У Яман билан иттифоқ тузди ва дастлаб ўзининг умумий атрофидагиларга қарши ҳаракат қилди, Бану Саъд қабиласидан бўлган фирқа аъзоларини қувиб ўлдирди. Ибн Байҳос укаси Яҳё ибн Солиҳни ал-Фаддайнийга қарши юборди. Яҳё уни қамал қилиб, Фаддайндан қувиб чиқарди, кейин вайрон бўлди. Кейинчалик Яҳё Амман яқинидаги Балқадаги Зиза қал’асини вайрон қилди[3].
Ал-Фаддайний кейин Амман яқинидаги Масухда штаб-квартирасини ташкил қилди, Умайяд Яҳё ибн ал-Ҳакам эса Амманни тўғри назорат қилди. Улар Яманий қабилалари, жумладан, Бали, шунингдек, Қайси Бану Фазара қисмлари ва Иордан водийсидаги гуруҳлар томонидан мустаҳкамланган. Умавий қариндошлари ва Дамашқдан Абу ал-Умайтир тарафдорларининг қолдиқлари ҳам қўшилишди[3][1]. Ҳаммаси бўлиб унинг қўшинлари сони 20 000 га яқин эди[1]. Яҳё ибн Солиҳ Умавийларга қарши ҳаракат қилиб, уларни мағлуб этди ва ал-Фаддайний яна бир бор қочди. Ал-Фаддайний Ҳисбонда тўсиб қўйилди, шундан кейин унинг қабилавий ёрдами тарқалиб кетди ва у ҳақида бошқа ҳеч нарса эшитилмади[3][1].
Тарихчи Вилферд Маделунгга кўра, ал-Фаддайнийнинг муваффақияциз қўзғолони Сурияда Умавийлар халифалигини тиклашга қаратилган сўнгги йирик уриниш эди[1]. Тарихчи Пол М. Коббнинг таъкидлашича, яна бир қўзғолон 906-йилда Суфёнийлар келиб чиқишига даъвогарлар томонидан содир бўлган, бироқ у кўп ўтмай бостирилган[3].
Манбалар
Адабиётлар
- Аҳмед, Асад Қ.. Тҳе Религиоус Элите оф тҳе Эарлй Исламиc Ḥижāз: Фиве Просопограпҳиcал Cасе Студиэс. Охфорд: Унит фор Просопограпҳиcал Ресеарч, Линаcре Cоллеге, Университй оф Охфорд, 2011. ИСБН 978-1-900934-13-8.
- Баллиан, Анна. Бйзантиум анд Ислам: Аге оф Транситион, 7тҳ-9тҳ Cентурй. Неw Ёрк: Метрополитан Мусеум оф Арт, 2012. ИСБН 978-1-58839-457-6.
- Cобб, Паул М.. Wҳите Баннерс: Cонтентион ин 'Аббасид Сйриа, 750–880. СУНЙ Пресс, 2001. ИСБН 978-0791448809.
- Маделунг, Wилферд (2000). "Абūʾл-Амайṭар ал-Суфйāнī". Жерусалем Студиэс ин Арабиc анд Ислам 24: 327–341.
- Генеқуанд, Денис „Элитес ин тҳе Cоунтрйсиде: Тҳе Эcономиc анд Политиcал Фаcторс Беҳинд тҳе Умайяд Десерт Cастлес“, . Тҳе Умайяд Wорлд Маршам: . Лондон анд Неw Ёрк: Роутледге, 2020 — 240–266-бет. ИСБН 978-1-3174-3005-6.